장음표시 사용
351쪽
ID PQu eorum qin medicamentam expuargos sumpserunti , cap. XLI. i medicamentum ualidum ingesserunt, uarias perpeti.
untur pulsus alterationes: nam si uomitu quid excern re coguntur,ante uomitum, pulsum habent latum , rorum,tardum & languidiorem: in uomitu autinaequalem & inoedinatum. Sed cum a uomitu quiescunt, ordinatum quidem habent sed inaequalem,& quo magis quieuerint,aequalem maioreti uehementiorem obtinent. Verum si laborans syncope corripiatur,uel adsit singultus aut anxietas, pulsus aderit, qualis in siliomaticis reperitur, paruus, languidus, inordinatus, celer ocualde creber: quod si uentriculus gravetur & opprimatur, pulsis succrescit paruus,languidus,inaequalis & inordinatus, non tamen celer neq; creber, imo tardus δέ undosus ac latus,&'auquando modice tensus:quorum omnium rationem abundeadduximus cap.de pulcithoma. De pulsibus autem ictericorum & eorum qui elephantiasim, Patiuntur , uel morbum gallicum , nihil scribere studui, cum lib. nostro de morbosaia lico abunde dixerimus,pra: gnantium uero: . pulsus libr.
.. . sceminarum affectionibus repei rici : & huius libri hio esto finis .
352쪽
. Liber Secundus, Tract. IV. ' 16 G
PRaesagandi ratio, uae finis est&potissimu intentrum sphyg
micae artis,tanti est momenti,ut ne curare quidem neq; cognostere, neq; quid utile aut necessarium in morbis efficere citra ipsus exactam notitia recte possimus. Et deniq; Gla haea est, cuius si alia quae hucusq; dicta sunt, praestare aliquid mo menti possunt. Habet tamen haec in pultibus triplicem considerationem, quarum una docet morbos, ex pulsuum disserentiis c tognoscere:altera futurum aliquid praedidere,vel praesens ex perpendere: tertia uerb & ultima, euhisq; loci astecti cognitionem euidenter praestare,ac ante dicta beneficia simul largiri. At qui licet iis omnibus modis certum sit, ex pulsibus posse aliquid praeci pari, cum hoc tamen existimamus utilius fore ex generibus pulsus,quod nobis proficuum fore in morbis spera. mus,diligentius venari. Verum dubitabit aliquis, & merito, si tota praesagandi ratio, in generibus pulsius, dependet a cognitione causarum, videtur eo incidere tractatio de ignosi , cum ea quae causas disserit, siquidem in utraq; causas pulsuum inuestigamus. Sed expendat lector cuiusq; Bifferentiae pulsuum plares esse causas, quas docet tractatio de causis pulsuum inuestigare:verum distinguere in quovis singulari homine, hanc vel illam causam vigere & tantum vel talem damnum posse es sic re: sicut illud ad tractationem causarum , ita di hoc insecto alpraesagandi munus pertinere arbitramur . i
De praesagio ex magnitudine, O paruitate sumpto . ,
caput. I. DIctum est Galen. & veteribus omnibus, sumam totius praesagationis, ad salutem & mortem, pendere ex collatione virtutis cum morbo:qua in re,non sat est expendisse causta differentiarum pulsus in genere ed necessum est, ad partiri a cularem
353쪽
De praesagatione ex pulsibus .
larem euiussi; disseremiae causam,in uno quoq; corpore peruenire, ut conliderata causae natura, facile iudicium elicere porsimus de viribus morbi,& virtutis, exemplo in primis sint magnitudo di paruitas. It .cuiuis facilius plus vel minus minetur mali ad unguem nobis exploratum erit. Qua in re considerandum est , medioeritates omnes in omni di rentia cu sint secundam naturam) laudabiliores esse:quam quidem mediocrixatem ut recte cognoscamus, genus uniuersum contemplari oportet. Nam quae aliis praestantiora sent, iis quae in altero genere praestantissima sunt anteponuntur. Sic igitur magnus pulsis paruo, ceser tardo, creber raro, salubrior existit: & sic maximus minimo praestantior,& celerrimus tardissimo,& creberrimus raris simo. Cuius dosmatis veritatem paulo inserius leges,& ex cuiusq;. causis euiuenter colliges, si prius didiceris adire iam praesagandi rationem,uerum eue illud principium quod cetonius cui iisq; rei quae mutatur ut constet quanta sit mutatio necessivit eta expendere,& exactenosse id, quod secundum naturam est in eo penere ia Qui .n. fieri pol, ut quantum magnitudine, celeritate,& tarditate a se ipse iustet pinus, ex
cte noscas, si a compertum habeas, quantum esset pulsas celat uel tardus cum secundum naturam ne haberet,ac proprium seruaret statum. Iure igitur nobi x consulit Gal. ut causis quae mutat pessii ,Δc quatenus mutat,notitiam assequamur,dignoscamusq;. prius oes pulsus differentias,quas este propemodum infinitas doceat, iuxta lariam naturarum differentiam.Verum artifex ex communi omnium, quam sibi parauit notitia, quo ad humanae permisserint uires,quod cuiusq; proprium est coniiciat. Et ut clarius rem hanc intelligans, expendendum est,singularibus his praetermissis, uniuscuiusq; differentiae pulses, duplices antea me assignasse causas: quasdam nimirum efficientes, quasdam uero alterantes seu destruentes . Rursias quae pulsum
constituunt, in duplici etiam existunt differentia: quippe sunt
quaedam,quae continentes nuncupantur,aliae quidem quae iuua res, seu concausae dicuntur.Praeterea,quae pullum uariant, sunt in triplici differentia: nam aut sunt res naturales,aut non naturales,uel praeter naturam a medicis appellatae. Quas sane puta sum. immutare non posse dictum est, nisi aliqua ex continentibas causis pcita alterata. quibus colligendam est, unam,do eandem
354쪽
rindem differentiam ex uariis causis,psicisci posse,& ob id ieet differentia una, di eadem sit, uarium posse de ea iudicium S proi isto ut ad institutum redeam,ex pulsius magnitudi-
Me, a quavis causa oriatur, uenamur tria,usium nimirum adauctum, robustam facultatem, uel arteriam mollem: nam a qua-uis harum proficisci potest. Rus omnia licci medicus cognoscat, praesapire tamen aliquid certum minime poterit,nisi ad rectum iudicium eliciendum, prius pensitet, qualis harim causarum, in quovis laborante , magnitudinem in pulsis et siciat .
Alium enim statum, aliaue conditionem morbi,dc uirtutis colliges ex magnitudine prosciscente a mollitie arteriae , ali uera auehementia, alium uero ab usii adaucto. Quo fit ut longe uersem proferre possis iuditium ex una eademq; magnitudine: quamobrem oportebit, quando haec,quando uero illa causa vigeat, diligenter distinguere, ut conuenienter praesagium, ει curationem instituas, iuxta uirtutis & morbi tenorem, indigentiam. Qu e sane, ut certitudine quadam distinguas, considera, an cum magnitudine pulsus ob iacta quoque fit uehementia,quo tempore facile tibi erit praedicere,uniuersam magnitudinis causam ue mentiam esse. Quod si pulsus quoque magnus sit, uehementia tamen non ad sit, sed mollis admo uexivat arteria,proculdubio coniectandum erit,pulsus magnitudinem ex mollitie proficisci. Atqῆ si neq; mollities, neq; uebrmentia in tactu percipiantur , adsitq; cum hoc magnitudo inpulsibus, credendum quidem est , magnitudinem ex adauctoussi pendere: tunc ultra studebis nosse,cu usiis in pulsu duplex sit,uter horu magnitudine efficiat,augmetu ne caloris, an sipirituum resilutio: illud quidem monstrabit laborantis calida cutis,sitis& alia signa quae calorem attestantur,hoc uero, praecet sile causas,quae dissoluendis spiritibus aptae sunt, uelut exercitium & reliquae eiusdem census. Verum diligentis medici animus subsistere hic non debet,sed ultra sciscitari, quantum creuerit usus: nam plurimum creuisse monstrabit aucta supra naturalem magnitudo,cui celeritas & crebritas accesserunt. Quibus exacte pensatis, facile erit quantum status eorporis ac natura recesserit quantumque morbus praeualeat, Sc quantum etiam natura possit aduersus ipsum. Verum id caute tacito , net
355쪽
te decipiat magnitudo apparens di fictilia,quae ianὸ ex eo Gela 'gracilitate potius comparatur,quam aliqua ex tribus memor
Sic profecto paruitatem efficiunt languida facultas, usus imminutus,& instrumentum durum . Ita ouoq; si scire uelis quae harum causarum praedictum pulsum emciat, eadem prorsis methodo utendum est Quippe si paruitati imbecillitas ad iungatur,facultatis impotentiam pariaitatis causam esse, crededum est. Quod si cum patuitate durities adiungatur, arteriae in edientiam paruitati causam praestare,est certum . Sic dum ne tru horum in arteria comparuerit,usum diminutum paruitatis esse causam coniicies:qualis uero usus sit, resolutione sis tritu u, an caloris imminutio, monstrabunt certe quae praecesserunt &ad sunt. Nam uacuationes subitae, &ingentes labores,curae, seli
citudines & uigiliae si non praecesserunt, certam est, facultate spiritu non indigere , & ob id pulsum non dilatari plurimum aut frequenter,sic & totius corporis frigiditas, calor pallidus&subalbidus,& reliqua quae frigiditatem attestantur,imi vinutum esse usum proculdubio ostendunt. Sed pensitandum est prius,
an paruitas apparens sit,an uera, quippe obesia corpora & quae nimis oppressi sunt carnis & pinguedinis mole, licet magnum habeant pulsium,paruum tamen tactui repraesentant. In quibus quidem considerationibus te exerceri oportet, ac distinguere huiusmodi alterationes,quae sunt in corporibus a causis externis,ab eis,quae ex interna causa & morboso apparatu prosciscuntur. Et sies subinde certior, si percontaveris quae praecesserunt& diligenter studueris nosse quae adsunt,praesagaturus. n. ut inquit Hipp.per contari non erubescat, alius .n. est , ex interrogatione certius iuditium elicere, quam uana praesumptione fraetus,risum populo mouere,incertum aut uanum aliquid proferens.
De praesagio ex celeritate O tarditate. cap. II.
Vi exacte didicit quae precedenti capite uniuersaliter ad
duximus,prompte celeritatis causam immediataol& P-ximam uel nullo docente consequetur. Habet .im in pultibus celeritas easdem causas ac magnitudo , nimirum ualid . sacvl- .
356쪽
Liber secundus, Traeh. IVι- νύτ
non insirmam,usum adauctum , & moremataeriam: Iuae tamen barum caucrum in quovis indiuiduo celeritatem n tollatur,praedicta methodo consequeris. Quippe si celeritas proficiscatur ex ualida facultate,quemadmodum robu stis corporibus accidere cernimus, pulsus erit celer sint ut & tiehemens: si tamen ex arteriae mollitie pulsus iit ccler,m llis a 'teria monstrabit,quod si neq; mollities in arteria,neq; in uirtu.te robur plurimum uigeato cum hoc pulsus sit celer, coni ctandum proculdubio est, proximam de immediata celeritatis causemusum adauctum fuisse, eumque non solum calorem esie,sed& siiccreu sse iam nauellandi necessitate cui precipue maneri celeritatem dicauit natura. Quantum uero usus suerit ad auctus,monstrabit celeritatis magnitudo & crebritas,quae mox ipsi accrescit,nam cum celeritas id habeat proprium, quod n quam fiat nisi praecedente magnitudineta aliquando subsequenti crebritate,uenaberis,quantum fuerit usus adauctus, ex praecedente magnitudine,& siibsequente crebritate. Hoc unum tamen in hac re prae oculis habeto, quod celeritas naturaliter nuquam paruitati adiungitur:quod si aliquando parvos celeres pulsus comperiamus,scito causam aliquam praeter natura subest quae praeter natur institutum,pulsum efficit paruum: in
Juibus sine pulsibus crebritas mox succrescit, resectura deseum magnitudinis.
Eadem ratione intelIigendum est de tarditate in pulse, hanc etenim uel Ianguida facultas , uel instrumentum durum , uel usus diminutus esticitrutrum horum, sit, eadem lege perdisces. De Pra agatisne ex crebritate O raritate. cap. III.
MVIta in laborantibus & sanis corporibus ex crebritate& raritate perdiscere quoq; possumus. Quippe crebritatem efficiunt usus adauctus,uel Ianguida facultas,aut durum instrumentum: utrum horum sir, pari methodo ac lege uenaberis Vsiim enim solum esse adauctum cognosces , quod faculras languida non sit,neq; instrumentum durum,&cum hoc cre rexistat pulsus. Sed habet hoc proprium Eaec causa, cum tati uiget, quod crebrum pulsum antecedant magnitudo Sc cel Π β,quod sane in corporibus inculpatis,ostendi ini immode
357쪽
ratus usu aut exercitium immoderatum,ususve calid iit, blimemoruto: in laborantibus uero corporibus in gentem calia ditatem,quae omnem pulsus usum & moderationem euertit.vertim si arteria tactui appareat dura , & cum hoc pulsus creber existat crebritatem ex duritie proficisci coniicies. At si cum crebritate debilitas adiungatur,huic causam crebritatis reduces,nicum impotens facultas nequeat quantum par est , arteriam distendere,compensat crebritate quod de magnitudine de trahit imbecillitas. Raritatem proculdubio ab una extribus memoratis causis, natam existimo ,nimirum a robusta facultate uel instrumento molli aut usu diminuto : robusta namque facultas rarum subindὰ efficit pulsum,quia quantum exigit usus arterias distendi
adeo ut neque celeritate,neq; crebritate opus habeat: exemplo quidem sunt sanorum corpora, quod plerumque rarum obtineant pulsum: Raritatem quoque efficit arteria mollis: nam e tiam si mediocris roboris existat facultas,cu motui non resistat molle instrumentu tisi distendi,quantu usui fore utile agnoscit natura,quo fit ut celeritate aut crebritate non indigear. Raritatem in stiper efficit diminutus usus, quod in sanis corporibus signum salubre existit, morbosis uero, dum ultra medium rarescit,periculosum est,& timore plenum. Sed expendat lector, nos non loqui hac parte de raritate, quae a crebritate perpera& praeter nam acquisita degenerat, sed praesagium dicimus esse perniciosium, quando ex propria cuiusq; raritate, in maiorem pulsus comm grat. Quippe eo tempore ostendit uel cordis substantiam praeter nam esse frigidam, uel ea quae in corde continentur, sanguinem nimirum & spiritus refrigerari,aut membra quae cordi circum uicina existunt. Tandem qua uis occasione ex tribus nuperdictis raritas in pulsu acquiratur, non paru
lices diuersa e cacia) morte minari compertum est: id quod
non citra artis & artificum ludibrium & infamiam frequenter contigisse uidimus: nam cum raritas sit de differentiis,quae naturaliter sanis corporibus in sent, medicus arbitratur pulsum esse nili simillimum de temere ac confidenter salutem promittit, aegro fortasu antequam medicus discedat moriente,qui postea in uenenosam aliquam qualitatem culpam relerit& excuso: onem suae, gnorantiae frustra quaerit . Nam plerunque sic affecta
358쪽
Liber Secundus, Traeh. IV. t rcy
affecta corpora tepente moriuntur , hac existente differentia. Quod qui cordis substantiam frigidam habent, dormientes
commoriuntur:in quibus uero cordis contenta aut uicina existunt frigida, uigilantes & inter loquendum,uel leuissimo quouis motu facto . Distingues aut utra harum causarum pulsus raros efficiat, eo quod substantia cordi frigida,summe languidum S paruum efficit pulsum t in ipse tota uirium substantiae sita sit 5c raritas non excedit raritatem nalem, quinimo ali . quando in frequentem degenerat,non Φ usus sit adauctus,sed quod pulsus factus sit plurimum paruus. At contentis existentibus frigidis in corde, pulsus efficitur semine rarus,sed non mque languidus.Quae omnia expendisse oportebit, ne sucata quadam sanitatis specie med cus turpiter deceptus, in praesagium inane prorrumpat. . nam si praeter manifestam causam , & ut Hippo. reffert praeter ronem leuius se habere laborantem compererit, pulsum m fieri rariorem,aut nati simillimum, coniectari eo tempore tenetur eius contenta J aeter naturam esse,inorbo adhuc uigente,& natura ex toto superare conante, ut plerumque in morbis, in quibus maxima reselutio adest, comingere scimus. HSed controuersia dignum existimo,utrae disserentiarum grauior sit & periculosior, raritas ne an crebritas . Cui dissicultati
praemisiadistinctione respondendum est,crebritatem ex aucto usu minus periculosam esse,quam sit raritas ex diminuto usu ri siquidemiama aeque malum eri calorem animantis augeri,ac re- inigerari,sicut deteriorem esse crebritatem cum diminutofusu, , paruitati usui ad uino adiuncta . At crebritas ex imbecillas 'icultate, deterior est raritate. quae sit ut ex usu diminuto , nisi i haec usus diminutio, 6beordis lubstantiae grandius refrigerium de radicalis caloris extinctionem prodeat: tunc enim,quia caeteris omnibus imbecillitatis modis longe est languidior facultas, raritas crebritati est deterior, & morti proximior, nam facilis est ab ea ad intermittentiam omnimodam commeatus: praeterea crebritas ex suritie instrumenti , grauior est raritate, quae rex mollitie Psiciscit ir, V durities semper a grauioribus causis,pliciscatur: hic eκ instrumentorum duritie aut uirium imbecillitate exori cs crebrita , deterior est pulset exiguo cum usu dia tminuto. V m iam si otaedicta crebritas accidat ob usum adauctaia Vu
359쪽
rianus perieuli inc abit,quam dum paruus pulsas accedit obii sum diminutum,& longe grauior est, si ab usu adaucto prodeat maxime si in eadem paruitate perieuerat,& Kac lege a bitror respondendum esse .
De pulsebus ex facultate . cap.
Vm saeuitas sola a medio recedit, certum est mostrat ri, re non indigere,quid pullus ab ea factus indicet: quippe imbecillus languidam ei se . ualidus uehementem e cistere, certo monstrant. Est tamen in irac re animaduersione dignum, id intelligendum esse, cum parum a mediocritate recedit: nam uplurimum infra medium dillabatur, peculiariter efficit languidos, sed familiares & comites habet paruo&dc creuros: itaque iis pubibus apparentibus summe languidam licebit coniscere esse facultatem. Verum si plurimum augeatur, ut in conualiscentibus accidit,uehementes quidem efficit, magnos tamen raros comites habet. Causa aut huius rei est,quia robur potentiarum augetur humoribus crudis superatis iam & concoctis. Item animi passiones moderatae, uinum & cibi bonae temporie tandem reliqua quae cor de arterias attemperare habent . Promulgatum .ia. est, uniuersam uirium substantiam in optimo temperamento, inter reliqua, si tam esse: dimmuulit etiam utres uiuiliae, dolores, uacuationes immodicae cui utq; generis, syncopes α quae uehementer cordis N arteriarum temperiem euertunt. Quae sine omnia expendisse oportet, ut pultibus
modum ditari quo facultates pereunt. Quippe ex us, quaedaiacultatem dissoluunt,ea nimirum, quae temperamentum cordis,& arteriarum euertunt, quae sane pulsum efficium parus, languidum,tardum,& crebrum. Rursus alia facultatem opprimunt,& pulsus efficitur inaequalis & inordinatus.Item nonnulla facultatem irritant&distrahunt, modo naturalis sit, modo uitalis, aut animalis: tantus enim inrer eas est consensiis, ut protinus qua uis affecta,pulsus fiant in principio alta di ccleres,quales fiunt in ira & morborum crisibus. Verum labescente facultate, pulsus erunt languidi, celeres & crebri, haud secus quam seni aut impotenti alicui accidere cernimus, dum periculum
aliquod effugere st udet qui cum prae impotentia magno. Sr
360쪽
Libet secundus, Trach: IV.i r o
dus efficere nequeat, eorum desectum supplet celerrimis , Merebris. Quibus per spuetis, Acile eruitatum facultatis & eau issam status venari di praesagare.
De prae agatisne ex Mosti, ct Duro pud*. cap. V. Mollities etenim penitius considerata in pulsibus,duplis
citer nos alicuius alterationis certiores iaciti nam in corporibus quae naturaliter se habent, si in pulsu apparuerit, ostendit uel potum immodicum , uel cibum humectantem , uel balneum aut otium : at in morbis hydropem humectum eo poris habitum, somnum, peripneumoniam, cedemata uiscorum, & similia, quae arteriam irrigare, aut humectare uires habent. Durities autem in eo oribus sanis raro conspicitur: In ae .gris uero siccitatem arteriae, tensionem a plenitudine humorii aut status,adustionem, uel congelationem ex frigore ostendit. Quae autem harum causarum uigeat,ex iis quae praecesseruntα adsunt,facile disces. Nam febris ardes inedia, uigilia, assiduus labor & reliqua,quae dissoluere & conterere humiditatem nata sunt,siccitatem inducunt, sicut & balneum aquae fluminose de sulphureae, uel immodicus calidorum medicamentotum usus. Sic ex frigore prpecedente, siue ex aere nos ambiente sit,sive ex potu, seu ex medicamentis,intus aut extra adhibitis, facile u naberis duritiem ex astrictione a frigido prouenire. Item ex praesenti corporis statu disces plenitudinem maxime si cum duritid adiuncta sit inaequalitas inter magnitudinem & paruitate: praeterea satus,qui tensionem esiicere nati sint, aut inflamma tionem uel spatiuum& alia etiam quae huius naturae existunt,
quae sane facile distingues licet durities ima sit ex aliquo peculiari accidenti,quod praeter duritiem pulsui succrescit & causae illius naturam patefacit. Haec enim sui optime lecto 'quae ex quinque primis pulsu a
generibus praedicere poteris, hoc utio an omnibus animaduer-c,quod summe dissetentiae omnes δε quae ad aligmentum temdunt, uelut magnitudo,ccleritas,crebritas,rviolluita& uehementia, minus periculos aede grauca sunt reliquis,quae in desectu cousistunt.