장음표시 사용
261쪽
i s 3 . beat,qiro insigne diuini supplicij&vindictae exemplum coram cernamus, ut qui toties
alienas terras terro,stanaaee praeda diuexauit, is nunc proprios agros vastare, inccndero cre ZI ferre cogatur, quod meruere vos video ne ante meum cxercitum faciat: sic lipse designet quae Eb hoste nonnisi inuito serent. Quamobrem neque res quicquam
me mouet, neque nos impediet quo minus re frumentaria abundemus. Nam praetc
quam quod haec a me diligenter prouisa simi, in ipsam penitus Galliam progrediemur,
ut cibaria gratis maxima nobis copia suppetant. Quod autem vercmini ne in citeriori hac regione nouas copias colligat, hoc Vobis confirmo, satis negotiorum me alijs in i cis illi conciliasse, ut ab ea cogitatione animum facile avocaturus sit. Nam praeter hunc exercitum,aduersiis quem non dubito quin omno vires in aciem sit producturus,pN- ister alium item,quem paratum este auditis,ut ducibus Nastatiuio & Roxano in Picardorum fines impressionem faciat: praeter tertium etiam qui mihi obviam Gallia Narbon si processurus est,ut illis iungamur,que Imperatricis rogatu mei in Hispaniam regnis cibiles coficiunt ad qua ego nunc tres & viginti triremes dc quemdam cum certis mandatis mitto,qui meum consilium illi exponat, doceatque quo tempore proficiscendum sit alium praeterea conduccndum curaui, qui flagranti bello in Campanorum deinde in Sequanorum fines ingrediatur,qui in duabus illis prouincijs,eorum opcra quos illic mihi studentes habeo, non minus meas res promoucbit,quam quiuis ex alijs tribus, fingi lis locis facturus est. ITA tot locis tanto belli apparatu costituto,Rege adeo perplexo ic occupato, Utvse rores idoneas satis mature nequeat colligere,quibus codem lcmpore tot exercituum mol E sustineat, seri non potest,etiamsi nullii sint qui rebus meis clanculum cupiant, quin Mliqua saltem ex parte in ipsius regni penetralia vi perrumpamus, quantamcunq; ille In num comparet. Quare nostras copias separare ac disiungere ne dubitemus:quantu satis cst adTaurinorum obsidionem relinquamus:quod illuc ducemus valebit ad illii pri lio superandum,praesertim si,quod obiecistis,ille etiam suas separare cogitat, qui b. oppida struet ac tueatur,quae aduersus me communire decreuit. Accedit,quod ipsi non minusquam ego nostis quid peditatus Gallicus possit. Equitatum suum magni fieri volunt, ac uera huic gentri aliquanto magis assueverunt, & nonnihil valent.Sed hoc satis scitis, quemadmodu Fossani SI Conflandi ducentos quinquaginta cataphractos plane equis , o spoliavimus.Taurinis scrine ducenti sunt, qui secum melius actum iri non est quod spe 'rent.Reliquae turmae quae huc venerunt, iam ipsa defatigatione prope dimidia ex parte idcletae sunt, quae breuissimo temporis spatio alpium iuga bis cmcntae sunt. Itaque non iam cum Gallico illo equitatu, sed cu laceris quibusdam reliqui js vobis est dimicandii. Tota illorum spes in Germanico & Helvetico peditam posita crat,quorum quantu postularent numerum sibi missum iri c5fidebant. Verum nos Dei beneficio eam adhibui mus diligentiam,vi Germanos nullos sint deinceps habiti iri:quos autem nunc habent,no est quod rationem exponam,quae mihi ad manum est, qua magnam comm partem abalienare pollum. Ad Helvetios quod attinet,hoc mihi indubitat O promisiam est,nec me falsa spe lactari arbitror,illos suis non permissi aros, ut principi cuiquam extra suos G ones militent.
IE quum ita sint,idem ego quod antea sentio, ut exercitum quantum opus esie videbitur,ad Taurinos relinquamus,cum eo quem hic habemus, uinctis etiam ijs quos ex Italia conscribemus, in Galliam transeamus,easque dissicultates,quas prudentcr obseruastis,nihil morati, iter in Prouinciam ora maritima facian s.Nam quod de dissicili aditu attulistis, non patiemur a Gallis hunc nobis honorem praeripi, ut sortius illa quam nos ferant.Rei secunentariae satis superque prospeximus, ut mari nobis stuppori tur: qua etiam via machinas & impedimenta accipiemus, quibus alio itinere vehendis nimium magni sumptus faciendi citent. Caeli porro intemperies quam in Prouincia ta- topere videmini reformidare,non est, pinor, grauior quam Africana illa:quam tamen sonostri tanta virtute pertulerunt. Quare omnibus rite consideratis nihil video cur magis suspicer in hac victoria quicquam esse periculi, quam putem parum nobis gloriae sore, ut pote aduersus hostcm ita ex improuiso deprehensum,virisque sortibus & strenuis deo paucis stipatum. Ea est igitur,ut semel dicam mea sententia: quam tamen prefracto
nolim tueri, sed id tandem costituere in animo habeo quod milites ipsi costilent & sici debunt,
262쪽
dcbunt, utpote quorum opera ad hanc rem nobis utendum est. Suos quisti conuenire iubeat, producantur legiones,signa explicentur, ut eos simul conspiciam, de publice Mpud eos verba faciam. Hoc Caesaris praecepto omnibus significato, flatim militum concio conuocatur. Quos ille paulisper intuitus sic alloquitur. Q AN C V N QVI in partem oculos coniicio, milites, hilarcs undiq; vultus cosipicio, qui b.mihi nuntiatur x tantumnon spectandu proponitur ingens vestrum studiu,quale in animis geritis. Video florentissimum exercitu, cx viris lectis de fere sigillatim ex qu Maceruo incertus constante,peditatum egregiu ex veteranis militib. conflariam, cquino latum instructissimit,rem machinariam amplissiman omni b. qua requiri solent refc tissimam,ut meo quidem iudicio nihil iam desiderare pollinatis,quam hoste dari in co- spectum,qui nostrum aduentum excipiat,qui nobis facultatem nonadima qua priclari tanti cxercitus virtutis periculum faciamus.In cisalpinis quidem regionibus talis non extat qui dignus sitad quem conficiendum tant copiς adlubeantur. Nam temere huc concurrerant, instar auium quae gregatim in agrum fatum conuolant: vestro aduentu, quemadmodu illae primo sagittae stridore exaudito, pauore attoniti se receperunt. Hoc nunc in quaellione versatur Inme nobis transeundae alpes, ut hostem minus indignum nostra virtute quaeramus: an luc expectemus,dum ad nos accedatiSi hic cunctabimur, nostrae huic regioni male consulimus, & vos vestrum stipendium nequicquam consuro mitis:vt interim illud taceani, parum esse verisimile cum huc venturum. Galli antequanostras vires cxperirentur, bellum temeritate magis quam constantia sui ingenio sunt
flagranti ac praecipiti nobiscum gesserunt: deinceps non puto cos aggressuros, postquanos sibi longe praestare reipsa intellexerim Sinautem illuc transeundu esse censebimus, ne illos quidem nostrum impetum expectaturos cile arbitror,no magis profecto quam hi ustinuerunt.Nisi forte putamus eos viribus nunc tertia ex parte labefactatis,maiori animo ac spe duci,quam quum integras haberet. Id modo sertalle cilicient,ut speciem quandam praebeant, pedcm tamen subinde nunc unius nunc alterius diei itinere rescredo, ut nunqua obsistere ausiuat.Quod si ob tandem necessitate adducentur,ut praelio illis sit decertandum ruam sponte sua aut animi virtute nunquam huc venturi sunt proculuso dubio hoc prorsus statuere debetis,fbrtunam belli penes quam iudicium est, victoriam nobis concessiiram, qui aequitate de iure nitimur, qui fidei violatae scelus ulcisci con mur, qui ca recuperares ontendimus quae contra sideris initi pactiones per vim Sc iniuriam occupata sunt. Hoc nunc stiperest quod sciam, an ii adhuc sitis qui aliquando fuistis, an ita vos gerere cogitetis vri adhuc consuestistid est, utrum satis vobis sit animi ut spes superetis, ut non dico dimicetis,nem Galliet regnum armis subigatis,sed ut ad victoriam cx hoste accipiendam, de ipsius regni possessionem ineundam, quae se ipsa ia ossi re,
properetis.Si deficit animus,hic restandum est,ut turpiter nostrae fortunae, quae se ultro obliscit delimus.Sin minus,hoc tantum velirae virtutis,animi dc studii testimonium expcto, ut alacriter excitata militari acclamatione,velut ita signa sint inserenda, hoc ipsuna
A D hanc oratione omnes uno animo sublato clamore moueri exercitu de iter suscipi postulant Tum ille amplissimis vcrbis eorum voluntatem, fidem dc animum collaudare coepiti sea,inquit,6 milites Delicitas hanc vestram acclamationem comitasitur, dc q, suscipiemus,bene fortunabit Qubd si Gallus eos milites habere quales vos video, mihi , tales essent quales ille habet hoc ia in grauissimo coetu dixisse me memini,quod nunc ingenue repet cm non dubitabo, mihi lyanus post tergum vinciri iuberem,& spote mea dedititius atq; captiuus veniam supplex ab eo petens imperata faccre, neq; Vllam Conditionem recularem, qua ille mihi vellet imponere.Neq; vero idem illii iacturii dubito si vos tam ille nollet quam ego,aliaq; arcana sciret que nunc declarari nihil attinet, io quae milii adeo facilem Galliae occupationem & possessionem reddent,ut spercita propediem me Lutetiae meo arbitratu quicquid libebit pro imperio facturum. ITA concio dimittitur. Ipse vero orationem ca vultus firmitate dc constantia pronuntiarat,vi suis animum addidis te videretur,eisq; nimium iam tum morae taet, quod nondum progrederentur. Quaenam porro citcnt illa arcana nondum Muciad , quae
habere se dictitabat,nondum rescivi.Hoc quidem paulo post patebctum est, nonnihil .
263쪽
a 1 3 . de prodenda Lingonum ciuitate tentatum fuisse: qua de re proximo commentario di cemus. idam suspicati sunt aliquid occulti consilii&quidem de maximis rebusilli incallia cuni Salustio intercessisse id ut verum pi arct, imisitatum illud rebellionis genus
faciebat.Parum enim rationi consentaneum videbant, ut qui rerum humanarum non
paruam peritiam de usiam habebat,praeter foedissimam illam turpitudinis notam, quam sibi inustera ui principis de veri patroni odiu inimicitiasq; vltro subire auderet, a quo nihil tandem quam certissimum exitium expectare possiet, nisi multos haberet coscios 3camentiae suae participes,ac sibi, priusquam deficeret, plane persit isset aliquam Regitantam dc tam vicinam cladem imminere, ut nulla in posterum catilla supercstet,cur illus ibi timendum putaret. Ac ipse profecto Bauariae dux Gulielmus,quum mense Iunio sit imperiore Lango quem tum in Germaniam prosectum fuisse demonstrauimus quae de Salusii rebus audierat, narraret, ita statuebat, imo etia se ab ijs didicisse praedicabat qui non infimum locum apud Caesarem tenebant i fortasse Ludovicum latre Bauariae ducem designabat ipso cuentu comprobatum iri huius cosilii incundi Salustium non esse solum autorem,multos in Gallia alios idem conari, qui in tempore illustrarentur. Alib. Cesarista dixisse videbatur,quemadmodum a peritis ducibus de imperatoribus fieri superioribus seculis solitum est,ut dicerent se aduersiis hoste occultis insidiis aliquid ni . sis a M,isi liri, partim quo fisos alacriores redderent, partim ut aduersariorum duci scrupulum ii ι- --mi ij cerent,ut suis ipsi postca dissiderent,eosq; haberent suspinos:id quod no raro res in rimas susceptas labefactauat. Alii postquam comitis Sebastiani de monte Cuculo coim iosessionem rescivissent, suspicari coeperunt id demum esse quod clam molitus fuerat, in quo tantam spem collocaret,ianquam Regis & liberorum proximam mortem speraret,quibus sublatis facile se totam Galliam peruadere poste confidebat. Sed huiusmodi spes cum tam immani scelere coniumsta est, ut animum meum subire non possit, tantuprincipem facinorosa ista de turpissima proditione vii voluisse Qui tamen in ea simi sententia,suspicionis suae materiem nacti ex eo videntur,quod Sebanianus co sitis est Caeissarem ex se quaesiuisicinum sciret quam rationem in cibo dc potu Rex sequereturiri terea quum Ferrandus G orizaga istum SebastianumCςsari sisteret,quem paratum esse
ad ea perficienda affirmabat quae sibi de Antonio Leuae atque adeo ipsi Caesari se facturii
receperat, sarem, si corum mentem de urbe tantuin aliqua aut arce per proditionem so occupanda esse putasset quod asserimi qui tanto furori dc sceleris atrocitati locu in Cosaris animo fuisse non audent pronuntiare causam nullam habuisse, cur de Regii victus ratione quicquam ab eo sciscitaretur. Hanc etiam suspicion in nonnullis auxit,quod Loppius Sotia Caesaris apud Venetos orator quo tempore ista acciderunt,percontabatur quisnam Rege cum liberis mortuo esset ad quem regnum redire ut Caesari cum eo bellum esset gerendum.Id vero quςri omnino absurdum esset de alienum,nisi quadam suspicione moueretur,qua Regem breui cum liberis moriturum este appareret. I N summa qui'tiis tandem huius teterrimi veneficii autorierit me quidem clam est,Deus nouit,neque quenquam immerito velim insimulare C sar in certissimam secundi euentus spem efferri coepi qua sterus in Prouinciam exercitum ducere si tuit: quod etiam statim aggressus est Cuius rei inpenumero ipsum poenituit, ipseq; coram apud Regem fateri non dubitauit quam sibi tum male, consuluisset,quum suo unius arbitrio staret,qui alias . 'suorumconsilio uti consue-i uisset.
264쪽
GVLIEL MI BELLAI ILANGAEI COMMENTARIORVM LIBER
Os TE A QE AM in Galliam ingredi placuit, & constitu
tii est quis militu numerus relinquendus esset, qui Tat diti-- et
rinos obsiderent, & Pedemontanum bellum conficerent quod facilius multo Caesar fore putabat quam re ipsa e pertus est tripartito copias suas, quo comodior esset tram situs, diuidit. In primo agmine crant cataphracti equites' cum Germanico peditatu,cui praeeratThamissius. Hi s cundo flumine Genuensi proficiscuntur, propterea quod tormenta aenea ducebant, quae Caesar, ad itineris difficulum tales tollendas, nauibus una cum clasic supportari, ut Ni- taceae sibi praesto ellent, constituerat.Hi Iuli j musis decim tertio die proficiscuntur. Deinde Ferrandus Gomaga, qui princeps serentariis prae rat, nonnulli cum eis Neapolitani cataphracti , Germani cum suis cquitibus, lici sitiei nus, Dietrichus Sepchius, molfius Dictrichus Κutringlienius. Subsequebatur mam e chio Vastius cum Hispanis, deinde comitatus Caesarianus, Antonius Leua, Germanito pedites,qui Marco Ebenstento parebant, Caesar ipse demum, secum duntaxat sex li, hens e suis cubicularijs&Hispanom in cohortem: quos sequebantur Germani pedites duce Gasparo Fronspergio. Hi recta Fos lano Nicaeam ire contendunt. Tertatim agmen fuit Italorum,qui iter Conio facere coeperunt. His imperatur ut primo quoque temp-re Nicaeam peruenirent,atque ad Saliaurentum dc Villanoua,quae loca sunt Nici ae pro
REx interim Lugduni concilium subinde cogebat,mandata passim dabat quςJuperiore libro commemorauimus omnibus locis prouidebat, quibus hosti mitus in regnum p raeberi poterat.Vbi certum de hostis consilio nuntium accepit, nihil sibi morae facicndum censuit,quin ea perfici iuberet, quae antea ex concilii sententia facienda es- o se,siquis huiusmodi casus acciderei,decreuerat. Itaque Ioannem Bonouallanum quit
iam ad Cisteronem erant) ut regionem deuastarent, itusci; Roccae militiae&Tertia nouae obseruarcnt Huic quae fieri vellet mandat,literas dat ad illos centuriones,ad omnes Vrbium praesecths praetores caeterosq; ni istratus, quibus omnes Claudio Sabaudo comiti Tendano x ipsi Bonouallano no cus ac sibi ipsi more gerere iubebat, quos quidem de coitincte ambos & separatim utrunq; suos legatos constituebat. Huic in pristinis disertisq; verbis,quum a se dimitteret, imperat, cauerent omnra ncquam hostibust rei bene gerendae primo aduentu occasionem, quae vice cuiusdam viscerationis est et, et praeberet. Bonouallarius comitem Gulielmum Fusiembergum cum suo Germanico peditam Cisterone rcperit qui magnam iam vastitatem edere coeperant, direpta Barcelona de toto Terrae nouae regina nisi quod in eam par in praeter Regis mentem peccarat, quum nec a templis nec a rebus sacris manum abstinuissent. Cillerone Aquae extias vcnit,ubi tribus exploratoribus sibi ut pristo essent quumRomano eos a se dimitteret,
265쪽
i 1 1 . iusserat.Ibi cum comito Tendano ostendit principem Melphitanum, Stephanum Co
lumnam S alios antea nominatos,qui iam oppidum inspexerant,iudicaueranti non idoneum elle obsidioni sustinendae. Itaque t cum oportunum castris locandis de in niendis dispexerant,quq oppidum tutius tenerent.Quam ad recertum quendam dele-gcrant ubi aedes sacra erat Ioannis Hierosolymitant :qui capicius copijs idoneus erat ille quidem verum cum multae aliae obstabant dii scultates, tu mons estissimis invetabat, qui despectus in eum locum habebat. Quamobre Regem latis de reb. certiorem facie dum censent: interim Stephanus Columna & Bonouallanus Grassam oppidum perlii straret. Bonouallanus dum iter faci Regias literas oppidis distribui rexis,Sami ixi mini, Briniolis, Drquiniani,& cqteris. Iubet quemadmodu in mandatis habebat, ut co in meariun omnem & peWas in oppida cogant, quicquid Grassa rediens non abacta offenderet,se publicaturum. Draguinianum quum ventilent,turmam equestremMont ijani, qui postea Gallii; mareschallatum gessit constabat autem centum cataphractis equitib.& in ijs locis consederat limul eam cui praeerat Bonouallanus,quam Massilia accersiu rat,assumunt.Grassae partem quandam equitum cataphractorum comitis Tendani r periunt,duce ipsius legato Germano Vrrgo Miolano,cum quatuor peditum I rouincialium millibus, ducib. Masso, Ioanne Ebcnaldo Villanouano,Ioanne Ponteno Carsiod aliis Hi oppidum exteri us de interius obambulantes circusipiciunt, quod nullo praesidio teneri poste iudicant. C sariam ipso Iulij die ricesimoquinto cuduob.primis agmini b. non sine magna rei frumentariae dissicultate Saliaurcium peruenit. Id primum ditionis io Regiae oppidum elicis sume Varum situ, quo Gallia ab Italia diuiditur.Is dies anno vertente crat,quo Caesar in Africa exercitum peditione Tunetana deposuerat: siue casu id acciderit,siue C sar ut multis vitum est, eo magis se eo die passuum millia duodecim procellerat consulto id operam dederit, ut eo die illuc peruenirent: quo omen ex ca re arriperci,quasi id non iudicio neque voluntate acci ct, quod si viro studio A medit,tione decreuerat Quamobre quoniam aliquando usu ipso copererat nihil esse quod admouendos & impellendos populi animos ad quam quis vellet sentcntia, maiorem vini habeat quam superstitionem,hac occasione ad sua negotia accomodatavii studuit,prPsertim quit is dies Iacobo Apostolo sacer sit, quem tu Hispani antiquitus singulari veneratione prosequuntur,quemq; suae gentis S patria tutclarc dc deficii rem habent, tumi. Germani a multis seculis in Hispania salutat de adorant. ib. duobus populis,Hispanico de Germanico quum suarum copiaru robur constare intelligeret, maxime vero duo illa prima a mina,horum concionem aduocat. Apud eos orationeutitur,cuius sententia cacra quam quis ab homine sperare de expectare posset,qui totis implacabili in Regem odio flagrabat Quem omni b. probris ac coniueijs,quς possunt cxcogitari, inscctatur,proscindens columelijs, persidiosum, foedifragum, pactota perturbatorem, impi rum defensore,Christianae quietis atq; pacis hostem de euer rem. De se vero suis Q virtutib tanta praedicat,vix ut diiudicari pollet in viro plus studij ponere vel voluptatis capcret,quum silam conditionem dilaudaret,inquum hostim vituperaret.Tum s xlix illud fortunatu ii sui aduentus omen celebrare dc magnifice efferre coepit,rem adeo pe
spicuam esse, ut dubitare nemo possiet, quin Dei rerum humanarum moderatoris a bitrio, nutu consilioqi hoc totum iter administraretur. Qxi' enim die amio sit periore in Africam appulisset qui dies ijs Πntib.cx quibus milites in suis copiis lia re sacrosaninishabetur,qui instiper,quq tandem causa sit, omnibus faustus de ausipicatus fuerati signi victoria quam obtinuerant, quum eo die se duce de suo aut oramento in Africam venis lent, quam prouinciam ex vi& intuita Turcae communis omnium Christianoruliostis eripuerant eo ipso die in Galliae fines pedem intulisse.
His ita ordine commemoratis subiicicbat illis multo magis non sperandum modo,sed indubitata persuasione statuendum esse fore, quum in Gallia codem die, eodem duce,eodem Dei auspicio de fauore ingrcderentur, ut multo secticius bellum hoc ger parent, quod aduersus Regem verbo Christianis limum, re nihil minus quam Christianususcepistunt:aut verius certo sic illis liabendum est e,Deum ipsum religionem siti nomi
nis violatam dc cotempta vindicati Vm esse:eos autem,qui secundum Deum una cum
ipso insuria esiecti erant, id tanti in spectare oportere, ut se Deo regendos ducendos lpermitterent,qui illorum manu atq; opera tem perfecturus esset.Qu9d si in Africa tam
266쪽
illustrem aduersus Turcam victoriam adepti fuerant, multo illustriorem & glorio- , χsorem sore hanc,quam eos relaturos este no esset dubitandum.Turcam enim, etsi impius est Si nostrae fidei hostis,id errore facere S veri ignoratione:G allum Vero,qui pi tatis mysteriis initiatus & institutus est, nonnisi pcruerstate 5ί malitia ab ea alienatum, turpi & nefario aduersus eam scedere se cum impiis colungere potuislc. Itane vero mi- lites,inquit,putatis eum,nisi religionis repudiatae furore S atrocissimi facinoris infortunio agitatus in exitium riteret,qui toties a vobis,quum Germanica SI Heluctica auxilia habcre praelio superatus est,nunc,quum ab utrisque deseritur, ut nulla spes subsidij ab illis supersit,eo audaciae aut potius incogitantiae vcturum css Vt cum tyronibus raptimio conscriptis,sese huic exercitui opponeret, qui ex vobis militibus veteranis conssat, qui tot victorias cx eo reportatas numerare potcstis,quot praelia cum eo commisistisὶ Hoc certe,mihi credatis velim,nunquam facturus esset, nisi suo scelere excaecatus in mantia
sestum interitum propcraret. Itaque quod nuper aggredi illum vidistis in Sabaudica&Pedemontana regione,licet eos improuiso,quum ab illo nihil sibi Cauendum esse put en adortus sit, ne illud quidem unquam suscipere in animum induxisset,nisi falsas ipsum spe non minori mehercule impietate quam temeritatie lactallet,qua statuebat nostrum illum victoria clarum exercitum nunquam ex Africa incolumem reuersurum
csse: qudd scilicet arbitrabatur svi ego quidcm suspicod Deum nobis in hoc bello ope
non laturum esse, quod pro eiusCausa & nominis gloria susceperamus. Sed nimium l5- ω gus sum fortasse milites, & nimium multa verba,ubi nihil opus est,prosundo, dum ista pluribus c5memoro& doceo . Nam S vos reipsa satis comperistis, cum, simulatque vos aduentare audiuit, illinc suos excodere,& trans alpcs redire t ussisse: ex quibus tamepauci aliquot, qui praedae studio remanserunt,in tempore adesse,ut se cum reliquis con
N E QE E enim est quod existimetis. vel Fossanios vel Taurinenses alia de causa isto oppidis se conclusisse,nisi quod necessitate co adigebantur, ut se muris tegerent aCtuerentur,neduvi sua Virtute S fortitudine vim a muris defcndcrent,& oppida lucrentur. Hoc tantum agebant,Vt aliquantulum temporis prorogarent, quod sperarent me. studio progredicndi quum praesertim non magnopere intcresse viderent me sua causaso hic subsistere facile cos in deditioncm accepturum, vitam cocessurum, S potestatem facturum ut domum salui se reciperent.Hoc verum esse testimonio cst, quod vestra ii dustria&virtute Foslanios compulimus, ut deditionem equis, armis S impcdimentis traditis faccrciat. urienses certe ch iam rei stumentariae & caeterorutas omnium imopia redegimus,maxime ex quo arcem ad pontem Padi cepimus unde commeatus habendi praecipua illorum spes pcdcbat ut non obscura neque dubia spe propediem p tiundi oppidi teneamur.At in illis crat& est etiamnum regii exercitus flos 5 lectissimurobur.Et istos nupcr in militiam allectos, homines pene inermes, a stiva per vim abductos,qui nec ducibus noti sunt,ncc duces norunt, putabitis no dico praeliaturos, sed vesin conspectum vestrum acie instructa prodituros eslcξ Scitote milites, quicquid inter o Npes situm est,quod a mari ad Oceanum pertinet quicquid inter Rhenu &Pyrcnquin saltum interest,id totum uno praelio, aut ut verius dicam unius praelij specie dc simul
tione vestrum forentineris duntaxat longitudo, non certamen ullum hanc victoriam remorabituEHanc vobis Deus mercedem parauit S seruauit, qua tot vestros laborcsα molestias remuncraturus est,quas illius causa,& ad ornandum illius nomon ac decus
perpessi estis. Ea iit concionis qua habuit summa,nis quod plurima alia dictu maximo indigna in Rege essitiit,se verborum maeandris & ambagib. adco implicans, Vt corum qui aderant, plurimis quemadmodum ipse a nonnullis audiui) taedium ac molestiam prolixa&intolenti oratione pareret. Extiteruntiamen aliquot haud scio utrum illius auribus seruirc studerent,quod rcbus siccudis nihil sibi aliud dici volebat, an reuera ita P sentirent,ncque ullam fortunae mutationem illi accidere posse confiderentὶ qui milit ri acclamatione se id unum dolere significarunt, quod rem cum hoste sibi fore perspicerent,qui suum conspectum non sustineret: atquc adeo facultatcni sibi adimi videret, qua ostenderent quantum industriae& pcritiae in re militari tam diuturnis bcllis&cra ramina eoercitatione sibi comparassent. Quum igitur tam optata occasione Carcrent, neque iam eonsilium sibi capiendum putarent qua ratione victores esEccrentur,iam inter se dispi-
267쪽
. cere coeperunt quemadmodum victoriae fructum Se amplissima spolia partirentum nee deerant qui praecipuorum ex aula regia vel dignitates de magistratus,vel possessioneiae
bona peterem.Quibus audiendis Caesar,tum certa spe & expectatione rei praesentis Glatus,tum praeteritoriam fama, gloria atque scelicitate inflatus,incredibilem voluptatem capiebat ut homines iacile quod cupiunt,crcdunt iamque mentem ob victoriam animo praeceptam,laetitia explebat: quam non minus sitam esse,atque si iam contigisset,arbitrabatur.Itaque toto dierum octo tempore quo illic moratus est,dum aliquot cohortes ex agro Peaemontano Opericbatur,nihil agebatur aliud quam quod dignitates, magis ratus,prael ecturae,praetur oppida,arces S possessiones eorum qui apud Regem Orant, dono dabantur de distribuebantiir. O .c et Avo demu die Ferrandus Gonzaga serentarios omnes exercitus Caesariani
equites Auibus praeerati ad iter instituenduin produxit, de progredi iubet. Alphonsium
etiam Sanseuerinum principem Salernitanum cum quatuor peditum millibus assumi Iter Grassam versus facit,regione montibus valde scabra Sc asperae quare magnam h minum multitudinem praemittit,qui viderct nunquid insidiarum locis illis lateret. Pro- .pius etiam Gallia procedere velle no obscure videbatur, nisi illius praecursores nostros animaduertissent, qui acie instructa clivo quodam ad illius iter accedebant. Horum numerus erat sere ad duo hominu millia:sed verebatur Gonzaga ne plures in insidiis colu locati essent, illi autem pauci conspiciendos se praebuissent, qubcum in loca iniquiora ad praelium Hicerentiquicquid sit,nulla neque velitatione, neque iusta pugna instituta, iaeo rediit unde prosectus mehat. Alia ex parte incedebant ad Antipolim aliquot pedites Hispani quos duae legionariorum Prouincialium cohortes acriter adortae sunt, verum non diuturno impetu.Nam sesopetariis Hispanis pulsi duces suos in grauissimo perici lo deserunt:qui tamen sortiter se inde recipiunt, hostemque insequente sustinent,quo ad incolumes in locum tutum peruenerunt. Haec gesta sunt pridie quam Columna de Bonouallanus Grasam peruenirent.Qui quum oppidum teneri non posse animadu Nussient,statuunt ut alter ad Regem proficisccretur,quem hac de re certiorcm faceret: isa fuit Stephanus Columna: Bonouallanus vastationem regionis aggreditur, quicquid ef- ferri aut vehi poterat,auferendum curat,rcliqua inccdio absumit, oppidi moenia qui imque aut sex locis diruit,ut ruina passus sere quadragenos pateret. Dum ista fiunt, trigim 3s ta equites Antipolim mittit,ut res hostium cognosceret: hi tres captiuos adducunt, qui narrant hostium multitudinem valde a superiori die auctam esse, esisque ad numerum fere sex milli itin esse assirmant. Bonouallanus celeritate opus cilc statuit,Miolanum mittit una cum equitibus quos ex turma Comitis Tendani habebat, cui duo peditum millia attribuit,qui Galliam versus progrederentur,clibanos Sc pistrina demolirentur, frunio tum Se pabulum incenderent,vinum effractis doliis effunderent, iis qui in loca munita maturc convehere neglexerant, pureos etiam iniecto tritico corrumperent. Ipse recta Calienum prosci statur, cuius domin tum obtinebat Massius, quiquidem primus pistrina diruere,horrea incendere de frumenta coepit. Idem Caldis fecit is qui dominium loci tenebat.Inde Draguinianum cum suis venit,unde Cron etiam Vasleum cu quin- 4αquaginta sere cataphractis ex turma Montis anta cuius ipsc legatus crati qui Miolano essent subsidio, mittit Ex ea montis parte quae Dinam versit, laurum Novatum Ioam nis Pauli signiferum mittit,cui mille ex Christophori Vasconis peditibus attribuit, quitum ab Humerio veniebant, his ut toto montis cliuo eandem vastitatem edant imporat: ipse recta Carsium tedit, omnia etiam deuastans.Ipse Cars ij dominus frumentis suis quae accruis congesta adluic in agris cran ignem subiicit, quicquidisti habebat, mili tibus ebibendum praebet.Tanta omnes omnium ordinum tam locupletes tum tenues publicae saluus cupiditate ardebant,ut priuata damna nihili faccrciat. D v M ista geruntur, ad Caesarem veniunt ij quos e Pedemontana regione pra st labatur.Tum ille suas copias Aucilionein usque ducere cogitati id quod non minus sibi 'facile quam commodum ad conata perficienda sore iudicabat. Postea tanquam rati
nibus stubductis,sperabat optionem tibi datum iri, utram in partem Rhodani fluminis
exercitum ducere magis ex usu csse videretur Hoc illius este consilium Regi nuntiatur, qui multo etiam ante praeuiderat, hostem, si in Prouinciam mouerct, nihil comm dius aut aptius posse statuere, tum ut re frumetaria nullo negotio abundaret, tum ut rogionem
268쪽
sionem per toriam Rhodani tractum utrinque quammaxime infestaret. Nam quum Manionem tenere fluminis quoque ipsius compos flaturus erat, propter pontem ad ipsa oppidi moenia ad Rhodanum aedificatum. His causis adductus huic in alo semper
occurrere omni oratione parabat, ut hostis conatum anicueniret, Auenioncmq; prior occuparet.Quas ob res,simul quoniam omnes copias nondum coniunxerasut absque
damni de ignominiae periculo hosti obviam prodire possiet, Mommorenci viri deligit, affectum praetorio, lare icti allum hodie Galliae Connestabilima,cui propter singularem virtutem, prudentiam, consilium Sc diligentiam, maximam inter eos omnes qui- --.bus ad negotia regni administianda utebatur,fidem habebat. Hunc pro geminulte-ib riore dc citeriore Gallia creaverat,amplissmiamque de plenam autoritatem habere voluerat,qua se absente omnia tum publice tum priuatim pro imperio non minus acsi ipse adeliet,administrarct. Ucrum quoniam fiis ius cum illo agere Sc consilium capere de t ii momenti rebus cupiebat, Robertum StuartumAlbinium ipsum quoque Galliae ni bipiebat,Robertum StuartumAlbinium ipsus reschallum praemittit, qui Auenionem occuparet. Huic octo Helvetiorum millia qui nupcraduenerant,attribuit,simul cataphractos numero quadringentos, sed ex aliis a que aliis turmis coactos, ut quiq; primi, quia proximi, aduenerant, dum reliqui interim accedebant,ut ad diem praestitutu adessent. Cum ea multitudine Albinius Auenione venit:dumque Momni orenci aduentum cxpectat, quicquid consilio dc virtute rebus adeo urgetibus prouideri poterat,summa diligentia administrabat. Qua in re omnium, grauistinia de maxima,non vulgari adiumento illi erat Gulielmus Poyetus tum curiae Parisiensis secundus praeses,Regis in intins in intimo consessu consiliarius,postea Galliae cance latius,Gilbertus Brulsus de ipse consiliarius, regitque aerarii secretarius, Robortus Ma tonnius de A gidius Pomerae uterque regius cellarius, tum Carolus Petrouiuus unus ex quatuor summis Galliae quaestoribus.Hi Auenionem praemittuntur,qui rem frumcntariam dc rcliquum commeatum convehendum ex iis Galliae locis unde commodissimu erat iter,curarent, quo tam qui iam conuenera quam qui aduenturi erant, alcre
tur. I, quod tanta diligentia dc cura admirustrarunt,ut in nostris castris non solum nil uldeesset, sed etiam multa supercssunt. REx interim cum Mommorencio de omnibus negotiis consilia inibat, quanam. omnia ratione optime salicissimo, nempe exitu dc minimo periculo regerentur atque administrarentur quae dc maximi in praesens tempus ponderis,neque minoris in posterum momenti csse tarspiciebant. 1ommorencius apud se tacitus quum expenderet, quantum ex ea prouincia quam suscipiebat,gloriaed ornamenti, si ex sententia res coderent,rediturum esses,quantum etiam, siquid offenderet,dedecoris de ignominiae sibi Co illaret:continenter ob oculos ponebat quanta hostis animi obstinatione ad hoe bellum acccderet, tantis viribus instructum elle, quantis nunquam antea Galliam qui si adortus suasichmagnum csse militum numerum, de ex sortissimis gentibus coimi quicum sibi dimicandum esse videbat,iam insuper vicinum, vitantumnon prPsens adesset: magnam esse virtutis te sortitudinis illorum existimatione, diu iam simus o militas trivictoriae, non solum bello dc praelio assuevisse, idque non peregrino quodam duce sed eo qui natus Princeps eis imperabat. Sibi contra non tam exercitum quam exercitus nome de spcciem adesse, quos haberet iam,de ququos expectaret milites, magnam parte mercenarios esse,inter se ignotos,quos sortinc prius educere cogeretur quam vel duces imperare vel milites imperia exaudire dc exequi didicissent Qui si aduerso semel casu ab hostibus caesi essent, nullum Lugduno propiorem locum usquam videbat, ubi vel victoris impetus sisteretur,vel victis perfugium pateret.Iam vero quum ea sit hodie temporum conditio, utaudicium non ex consilio, sed euentu rerum fiat, peripi me animaduertcbat fore,ut quid eueniret,non quid ipse cogitasset, omnes expendendum esse censerent.Resi quoque ipsi eadem illa aliaque huiusmodi in mentem vessi r, bant,que quum legato suo, i imperis summam desciebat, proponeret atque communicaret,ad omnem denique mentum quid facto opus esse videretur,praescriberet, bo in primis spem cum metu,rationem cum euentu comparabant. Quumq; ista inter se expenderent de conserrent, nihil tale ex sua victoria sperandum csse , idebant, ut ii stem vel Imperatoria dignitate exuerent, vel Hispanico aut ullo alio ex iis regni; quae tenet,spoliarent:hostis victoriam non tantum exercitui quem parabant,interitum ait
269쪽
i s , s. iuram,sed toti regno maximum periculum 5 ingentes turbas importaturam: Rhod,
ni quidem certe transitu Sc mari mediterranco hostem potiturum, ut commeatus numquam illum deficerct, de resnum quacunque liberct parte inscitandi ratio in promptu esset. Haec ad minimum csic quae hosti cx victoria speranda vidcdantur. Quamobrem spei de metus non erant paria momenta.Quoriim etsi diuersa crat ratio,onuria tame itincerta dc dubia crant, magisq; ex fortuna de casu quam ex consilio de ingenio pcndcbant: ut quo diutius se inquirendo dc consulendo fatigabant, eo minus certi quicquam dei: bus gerendis statuae pollent. TANDEM multis vltro citroque habitis in utrinque partem sermonibus,Rex ad sei ad eum conuersiis,Quanta, inquit,sortis linac Monunoreiici virtute intrepidaque ani-
mi praesentia bellis superioribus omnia pericula adicta satis testatum resiquisti: tuaque in meis rebus administrandis Opera summae fid singularis sortitudinis,ludicit pruditiae Se consilii laudem incruit: quae dotes potissimum in co requiruntur qui imperator ad magnum aliquod bellum suscipiendum delectus est,quibusque no minus quam voribus rcgna dc imperia stare seruari consueuerunt: neq; quod in te desiderarem vim qu.un extitit.Sed postrenus istis virtutibus plus hodie utendum csic quam audacia aut animo,haec negotia satis docent. Illud quidem sic statuo, nominis de tamae claritarem quam ex hoc bello te consequuturum certa spe confido, cumulum sore de colophone,
quo gloria omnis dc splendor quem antea tibi conciliati i, ad summum laudis fastigiuinochatur. Itaque quod tibi rei administrandae onus illa spe fretus impono, hoc susci pcre te volo,illud interiinconfirmans, me prospecturum nequid quod in castris usui si, tibi vel desit, vel tardius accipias.Quod ad rationem attinet quam sequi .icbeas, ipse satis nosti quantum sortuna cum in rebus humanis tum in bello possit, ac supc quam ex
Ieriirc qi iam magna rerum commutatio de inclinatio sequatur. In rem praesentem v nies,omnia coram videbis,ut de omnibus Cognoscas ac nidices.No dubito quin pro rorum temporum larticulis de occasotubus,rmo ex iis quae hostes ipsi cogitabunt de tentabunt,consilium ille Sc commodum sis capturus. IH R C Regis verba Mommorencij animum mirum in modum consentarunt uibus a Rege dimisi iis,quarto post die Auenionem peruenit Rebus omnibus cum Albinio communicatis, luces uniuersos tum equitatus tum peditatus conuocat, aliquot tiam veteranos, qui magnum in re militari usum de autoritatem ex diutina consuetudia
ne habebant,ad libent. Concione illorum aduocata, rem ut eratproponi quam magnae essentiaostis vires,quantas Rex vel iam haberet, vel ac turm cxpecta .
ret,easque tum domesticas tum exteras, nempe Germanicas ves Helveticas, quam mirumentanae angustia laboraturus csset hostis, nos quam rebus omnibus abunda'arirquid siminis, olumenti dc opum ex victoria nobis accessirum ello quid contra d ni,periculi dc turbarum ex clade planc metuendum videretur: unde nactus impenderct, unde spes vitiligere pollet,quanto madio elaborandum csset ut illi occurrercmus ac mcdcremur, illam caperemus, ueremus do cxcquercinur, hoc praesertim tepore,quo si unquam alias opus esset ut omnes viribus omnibus d fortunis contenderent, quo γ ἄφgregium aliquod Δί insigne opus ad liberandam, tuendam dc seruandam patriam cdcxent hos llam inde submouerent dc expcllerent, qui nimia sortianae ac virium praefid fia,nostrarum superbo dc intolerabili contemptu, pulcherrimum hopatque opule iis lina iam regiatuni spe iam deuorabat ibi multa etiam alia, sed pressis verbis oratione maciit breui ac limata docere cccpit, sentcntias singulorum rogat, utrum ulterius pro grediendum an eodem loci expectandum cste videretur, dum omnium quos Rex a cersebat suppicinentum de numerus ac odorei,dcniquc quam rationem commodis mam csse iudicarent,ut bcllum hoc prudenter gereretur,acs iciter consi retur.
ED ne hoc quidem illos latere voluit, Regi,si qui scin vellet,sacuc cile, ut ipse pri
ibcrct ac constitueret,qua ratione, quo ordine, dequibus rebusvestet hoc bellum ad- D
mi lirari.Se quidem, tuum in eo loco veniret, acceptis mandatis ab co cuius rcm t
dic administrari potis limum interesset,quique tam in his negotiis obcundis iudicio,viii& pcruta quam alius quiuis polle x, no valde perplexum haerere,ut quid facto opus es sci iudicarct Volutile tamen ambos illorum prudentiae, nostiae & fidei tantum deferre, ut dum res adhuc intcgra colusionii uni scntentias sibi noscendas crassimarent. Se ita
270쪽
que ab eis expectare,ut quid quisque sentiret, libere de aperte eloqueretur. Ea fuit illius
in concione oratio.Quanquam vero id cum Rege omnino constituerat,ne ad praelium cam hoste conserendum venirent, neve de summa rei, nisi necessitate compulsi, aut tutam quandam δί certam facultatem nacti periclitarentur: quod scirent imperatoriscas esse partes, ut quum in patria&pro patria dimicandum est, tardius d prudentiusquam maturius atque audacius omnia serat: sic tamen orationem temperauerat,sic vul tum Se os composuerat,Vt cum contra sentire quiuis facile iudicaret. Idque consulto ita
faciebat, lubd Lunc apud omnes esse morum scire ut ex ducibus aliisque qui in consi- .lium adhibentur, plurimi id fere studeant,ut quam imperatoris esse sententiam suspic εο tur,eam sibi probari ostendant omnesque ingeni j vires ad eam rationibus confirmandam ac stabiliendam conserant,quo omnibus anteponenda esse videatur.Quibus cat sis permotus operam dederat,vt iii spicionem illis iniiceret se in alia esse sententia quam reuera citet. Ita dum sententiam quam probabat, ab iis confutari videret, qui contra se agere putaban se multo liberius rationum inter se momenta expendere dc librare posise sperabat.
DICUNTUR initio sententiae multae x variae, se 1 in duas tandem diuiduntur. : '
Ali; longius progrediendum esse censebant de propius hostes accedendum, ut ad ipsas rtransitus fauces S angustias praelio dimicare cogerentur, priusquam aciem explicare S totis copiis pugnare pollent, ac non exponandum esse dum latiori planitie occupato ta dilatato exercitu simul uterentur. Aliis contra videbatur satius esse ut ubi constiterant morarentur, ut sirorum supplcmento & auxiliis spatium daretur, quo cum reliquis sese coniungerent. Qui ita sentiebant, rationibus supra commemoratis ducebantur, quod proximus csset Caecarianus exercitus, magno hominum numero constans,qui diutina militia bellicosissimi habebantur, quod maximo apparatu expeditionem suscepissent, feroces recenti illa victoria,quam in Astica obtinuerant, quod longa consuetudine ii ter senotissimi It coniunctissimi essent, qui multos annos sub eodem duce principe Bostipendia meruerant. Nostri contra magna cx parte vel caeteri merccde coducti essent,vcl Galli nuper tumultuario conscripti,qui nulla adhuc notitia vel coniunctione inter se coaluerant,denique qui nondum it cilcnt,quibus tantopere considendum esse vider tur,ut ad praelium produci idque loco fortasse iniquiori, siqua urgeret necestas, deberent Tutius ergo illis esse videbatur,ut dii milites qui intzr se lingua, moribus de religionis institutis disserebant,paulatim ex mutuo usu atque consipectu alis aliis innotesteret, disdiplinae militari assuescerent,ut ordines seruare de suum quisque signum agnoscere illucque sic aggregare discerent, lub illis promptioribus postea uterentur: interim locum ubi constiterant,vallo cingerent&munirent, ubi maxima rei Dumcntariae copia sediretcbat,summaque facultas,dum sitorum undique auxilia conuenirent. Tcmpori ii terim scruirent ac dissimularent interdum etiam leuibus, sed tutis cum hoste dimic tionibus periculum facerent,ecquid vel audaciae in suscipiendo uci virtutis in exequendo nostris inesset.Summa illorum orationis erat, siquis i cmporum rationem & rerum magnitudinem attenderet,valde ad patriae salutem interesse illos procrastinare ac bel lum proferre,morasque iniiciedo ac negotia facestendo,hostis impetum S ardor quo ferri videbatur, languefacere de extingucre. Sic enim saepenumero usuueni sic, ut rebus prudentia atque consilio administrandis,prouidendis Sc dissimul dis maxima quς-que foeticissime cederent:quae si praecipitanter gesta suissent, alium longe exitum ma gno imperiorum de ciuitatum malo habuissent. V I Vero aliter sentiebant quo ex numero nonnulli magnum in bello usum habere videbantur contra asserebant satius multo esse ut progrederentur&proxime hostem accederent. Abelle enim adhuc illum ad centum octoginta passuum millia.Quod tantum interuallum apertum expeditum si cum conficere pateretur, nihil hoc aliud D fore quam illi iter sternere,pabulandique atque Dumentandi pro arbitrio facultatem praebere. Ita quanto virium illius metu perterriti essent ostensuros, dc tacita quasi con sessione se ad illum propius venire non audere indicaturos. Qua ex re animi serociam illis,trepidationem dc metum nostriς accessurumuis vero qui adhuc suspensi& ancipites tenebantur,viri se parti adiungerent,dum rerum quandam commutationem c thre cernerent,occasionem datum iri quippe quibus rei gestae veritas non esset comper-