장음표시 사용
221쪽
hujus sensus participes fiunt. Insuper haec facultas utpote eneralis, & communissimi usus, in aliorum sensuum oragana , privato cujusque muneri destinata , se insinuatinam & lingua, & nares, etiam oculus, & auris calorem, ac frious, duritiem , & mollitiem, aliasque tangibiles qualitates nihil minus quam propria objecta percipiunt. Quod si ulterius inquiratur, quid in singulis, aut membris, aut partibus immediatum tactus organum fuerit dicendum erit, illud ipsum esse, spirituum animalium copia ubique refertas , & quasi distentas 3 quae tanquam fidium chordae , quoties a tangibilium letibus seriuntur , impulsum quemlibet ubivis acceptum, per nervorum ductus illico ad commune senserium propagant.
Enimvero cuti panniculo carnoso, membranis, carni mustu
Iosae , immo & parenc Θmatis quibusdam, tales fibrae densissimae intertexuntur, ut non solum in vota manus, aut superficie corporis, tangibilium exteriorum appulsus sentiantur, sed quoties intus in visceribus humores acres, aut contenta praeternaturalia vellicationem inducunt, istius sensio molesta peragitur εἴ quare proprium tactus or- partibus tumgβηum nec cutiS, nec caro, nec membrana, prout alio modo externi , tMMab his,& diverso ab illis asseritur, verum illud fibrae sunt, quibusque istarum, aliarumque partum texturiS insitae. Quanquam braesensiles passim in toto corpore disponuntur, licet etiam tangibiles qualitates diversimodae , & multiplices existunt, tamen haud putandum est, istas quo melius hisce adaptentur, diversi generis, aut conformationis esse; neque enim aliae sunt fibrae,
bus calor, ac aliae quibus frigus, ac diversae ab utrisque, in u-
quibus reliqua tangibilia percipiuntur, quin eadem ubique consimiles fibrae, cujuscunque objecti appulsus excipiunt,&distincte reserunt, nec enim fibrae sensiles indi-Veriis locis, aut partibus consitae , diversitatem muneris quirunt, ita ut aliud membrum frigoris, aliud calo is,
222쪽
At en Juxta varios rangibilium appulsus varias exhibent Decim.
au talius tangibilis singularis inde X fuerit, verum iniis' ienter quaelibet fere tangibilia ubivis ab unaqui tiparte fibrosa sentiuntur. Discriminis ratio est, quoi s.
brae ejusdem licet conformationis ac indolis, tamea a Vi riis sensibilium ictibus, diversimodas c0ntractiopes, s. ve corrugationes subeunt 3 quemadmodum citharae se ia vatio pulsantis ictu, nonnihil diVerses edunt senosi ita & fibrρ , quae tactus instrumenta sunt, a vari0 tam gibilium impulsu diversi modo ritu aificiuntur. Vide ut enim quod istae alias a frigore, ac aliter a cal0re, adeoque multifariam a caeteris qualitatibus irritantur, pioindeque spritus animales iisdem insiti, peculiarem sive gyratidais, silve undulationis typum ineunt, juxta quem spitatus, qui intra nervi ad eas fibras pertinentis ductum scaturiunt vid. dificati, eandem lationis figuram, sive typum ad crad, cem medullarem, eoque mediante ad comm e seηstri
propagant. Species tangi. Species ta bilis ad hunc modum nerveti, sive ex iste dui de8 0rgano impressi, non semper illinc, aut salteri rebellum,isut immediate , eidem se serio' communi deferturi; passi ad co,pora alibi ostendimus quosdam nervos a cerebri, ali0sque a cit 'ν st 'belli partibus oriri, quare cum illi impulsum eZietiyi accidentem immediate ad syriista dirigunt, hi posteriores sensionem a fibris, quae alicubi interius circi V iscera consitae sunt, traditam , ad cerebellum costyς liunt ε, a quo is pe animali haud conscio ) motas imν
tantarius retorquetur: uti cum a pharmaco emetico νὴ
initus nobis insciis, aut invitis succedit. Quod si priy naec sensio ad cerebellum pertinens, paulo forti0r, ῆς y hemens fuerit, eadem cerebello trajecto, ulterius ς i*φad corpora ritata pertingit, uti cum pharm c/chum acrὶus irritantia, cardialgiam, sensionemvo molestam, quae plane advertuntur, inducunt
223쪽
minatur, atque species sensibilis statim evanescit; sin De illisse, obiecti impulsus paulo sortior eXistat, illinc ulterius ad sc.imaginatib- ιι scallosim, de non raro ad cerebri corticem trajicitur, & propter eorum aflectioneS magmatio, & interdum memoria, rei per tactum perceptae, succedunt a quando
que item specie sensibili ad commane sensorium delata, spirituum ρο πη exinde in nervum eundem, aut alios assines
reflectitur, adeoque motus localis ciet. Hujusmodi effectus e communi proverbio satis innotescit, scilicet ubi dolor, ibi digitus: unicuique enim animali a natura insitum est locum, ubi sensio molesta excitatur, digito fricare, aut
6ad Tactus species disserentias, utraeque vel ab Tactus species objectis; aut a varia se orti assectione desumuntur: prio- diserentia
rum rationes adeo multiplices existunt, ut non facile recenseri possint: namque huc universae qualitates tangibiles, prout modo innuimus, referri debent ue per quali tates jecti. autem hic intelligimus varias corporum naturalium habitudines, quae ex elementorum quibus ea constant crasi,& diathesi, nec non ex eorum motu intestino, aut effuviis varie se habentibus emergunt , cujusmodi corporum modificationes , sensio Tactus potissimum explorat, earumque indicia tam certa refert, ut cum sensuum aliorum scrutinio minus fidimus, hujus examini acquiescere
Circa Tactus species respectu sensorii constitutas, modo ostendimus, impressionem sensibilem ab externo orga i' ' no immediate, aut ad corpora striata, aut ad cerebellum derivari: Propterea igitur sensio vel manifesta est, quaeque plane advertitur, vel privata cujus animal vix conscium is sic, vel ea est : hujusmodi vero sensionem excitatam fuisse, con- maris si Ai,aut sequentia declarat: nam motus in viscere quopiam im-
224쪽
proviso factus, fensionem illius praeviam fuisse attas
prout nempe a pulsu immutato, aut spirituum deliqui. infertur malignitatem quandam praec0rdia,aut cere itii affecisse. In utraque praedicta sensionis specie, nempe sive ei. dem manifesta, seu privata fuerit, impressio tangibilis aht fibris placide adveniens spiritus iis insitos congregatis ac propius allectat, ipsosque blando ac molli affluidemulcet, unde oritur voluptas 3 vel ejusmodi impulsas fibras convellens, & corrugans, spiritus ab invicta distrahit, ac dissipat, proindeque aut mῖloia succedit : veruntamen super his assectibus, nempe delήr a voluptate, erit posthac opportunior dicendi locus . moto restata sensu tactus ad proximum eique maxime affaea,
225쪽
ustris sensui Tactus adeo similis existit, ut istius 60- τὸ
quaedam species esse videatur, γυσει άφη mς in- agnis.
quit Philosophus 3 certe in utroque objectum organo propius admoveri, eique super imponi, immo inter gustandum penitius intra poros, & meatus ejus admixi debet stistis, ρὴρ ρ Ab hoc sensu, & vita, di vegetatio animalium praecipue tim objecta siua dependet; namque hic succum pro nutritione idoneum Hscerηit, eligit , ingeritque; quo munere ut recte defungi possit ,&constanter velit, tum facultate, sive in filo quodam judicio instruitur, quo quidem alimenta cuique individuo salubria, & congrua, ab incongruis, & noxiis disce nuntur, tum insuper velut in mercedem operis, functionis suae exercitio insigni modo delectatur; nam esculenta idonea, nisi gratissima saporum jucunditate salivam moverent,& quasi condirent, victus capessendi appetitum, & desiderium illico aut oblivio, aut taedium extingueret; adeo pro individuo, non minus Decis pro in dua
ηenda, cu dinem, & venerem intercedere Oportet. ruendo venus
Gustatus sensonum ,, non uti tactus, tam diffusum , ac toti fere Urpori coextensum, sed uni tantum parti limitatum existit: quinimo & sensibile ejus unius tantum generis, nempe res sapida est, nec uti qualitas tangibilis plurium categoriarum subjecta includit. Revera praecipuum acsere solum Gustatus organum est Lingua ue cui aliquatenus subobscure tamen palatum , & superior gπω p r.
consentiunt; in omnibus vero fibrae nervos e immediata susus arga- st Onis instrumenta sunt; quare observare est, ημm otii/gμ
Prae alia quavis parte insigniter serosum esse , etiam teX
226쪽
tura valde porosa constare ue in eum dempe finem, Myii. ticulae rei sapidae copiosius, ac penitidue intra senserit in stus admittantur, adeoque fibris una pluribus occurresit , ebjρρε, situ sensionem acutiorem eXcitent; quin i 0 & suspiciti su, vi h sit , dum subtiles humoris sapidi particulae sic ait hi iest lingua imbibuntur, spiritus animales easdem aliquit . nus abripere, & pro nutricatu suo intus per nervo tu ductus versus cerebrum convehere ; nam plane c0nstat,
quod in magna inedia, & spirituum animalium deliquid, lprimo statim liquoris generosi libamine, eorum reiectio
immediate sequitur. aquare sapor ino mesius particulae ab alimentis fe6stris is istiua, --, comestio quoddam solationis genus est: qui ρ- μ' ς ς μψ' esculenta selida per manducationem in minutii rediguntur, lingua, aliaeque oris, ac gulae partes hamd- rem quendam vel ut menstruum profundunt, qui c0rpustela sapida diluens & quasi elixivians eadem in sens plum ist- fert , ac intra linguae poros insinuat: porro particulae sipi dae, quoniam ita sensorio impactae ejus meatus occupisti hinc fit ut sapor unus, non raro alium excludat 3 ita duωjipraelibata, quia viscosa, & valde obstruentia sunt, accVI 'liorem vini gustum impediunt, aut pervertunt; quare ut Cultas impedita denuo restituatur, salsa aut acria co*ς duntur, quae nempe linguae poros aperiunt, & yjst' sitates haerentes abstergent. Nemi 'od gu- Quoad nervos autem qui j ijdis ua densissime ip ς' η , e. . semul4Mur, ac saporum impressiones ψά ipartim 2 ' πρώον communicant, videtur quod isti sanx ' λβ qμψ'tq cis generis: cum enim ne i E paribus tum viηtq 'linguae inseruntur, & ubique cum densa prppκ totam ejus compagem distribuuntur ν, illinile est em ambos sensitivos esse. De neret,i μ' quiηto huc missis, res extra dubium habetur 3
ab eodem pari aliae propagines in nares mittur n
227쪽
eonsensus istius qui inter utrumque sensorium interce. dit ratio peti debet 3 at Vero de nervis conjugationis nο- etiam linguae impensis nonnihil ambigitur, quoniam horum munus esse Vulgo creditur linguae motui, & ,
inservire, quare ab eodem pari, quidam rami in qui estism lin- musculos linguae, & ossis hyoideos mittuntur, qui pro- uae motibus
culdubio iisdem movendis destinantur: nihilominus ut concedatur nervosa pari nono linguae, & appendici ejus insertos, iis potentiam elargiri, qua quidem huic parti ad gustatum, aeque ac loquelam opus est , a nempe ut lingua plurimum versatilis, sapida e quocunque oris angulo, aut recessu liguriat: Attamen quid impedit quo minus praeterea iidem nervi utrumque, scilicet motum pariter, & sensum perficiant EnimVero con Iractis, eosdem
stat quod plerique nervi qui sensioni tactus, insuper & nervosi, sen- partium, ad quas pertingunt, motibus inserviunt. 9 2mqt Quare cu m gustatus quaedam quasi tactus species sit, pro . babile est eum aliquatenus per nervos i psius linguae motorios. Obiri; neque enim aliter constat, in quem finem, nervorum rami a pari nono in linguam derivati, densas adeo propagines, in totam ejus compagem dispescant, nisi ut praesto sint , pro sapidorum particuli s ubicun-.que adveniunt excipiendis. Quandoquidem vero ad hune modum bmi distinctae originis nervi, lingua impendane quare a gu-tur, ac istorum unus a cerebri alter e cerebelli parti- statu 'olupi,hRS Oriatur ue hinc sensio per eosdem introrsum traducta, i* gi' liquirique communi sensorio sistitur,. adeoque pro diversa abi. Tobjecti natura, aut jucunda & volupi fruitione, aut in- assci. grata & tristi aversatione, simul in utroque regimine,& imaginatio , Se praecordia assicientur. . In mercedem operis maxime necessarii, Q. comesti
nis, Gustatui laute satis indultum est , propter objecta ejus, univeris hujus mundi regiones longe , lateque per qRiruatur, quin & cuncta occupantur Elementa. Porr
228쪽
quoad misisteriis huic caeteri omnes subserviunt e. seri risis quippe nihil pil t0 rritat , Misi id ipsum comprobi.
eustui famu- sius, & auditus, tot με, par fuit sensetiurilantur. , vitae humanae convehitur pabulum, & misi magaudere varietate, ut eVitetur nausea, & caeteroth: satellitio pro criteriis uti, ne Vice alimenti incaute agi
Gustatus obje- S porum qui sunt proximum gustus objectum 's ms p culatio, plurima jucunda, & non minus utilia in se coru. tinet , quare non abs re . lare existimo in Theoriam isti: simpliej, isus parum divertere 3 dumque sapores omnes in fi litti, eo sti. & compositos diniserimus, quotquot istius generis sit. triplex eorum tura suggerit iuxta omnimodas, & ipsorum, & qel
ρ his: ' , subjectorum differentias particulatim recea.
1 o 4b L-sere; a ' dein parallelωs subjungere, quibus m0dis, st μralii. quali artis ministerio, iidem sapores in subjectis, qui ait Oi ἱ- ἡἡ a insunt, de novo producantur. 3 Q qu0 pasta
alteratio aut sapores tum naturales, tum artificiales, in subjectis sei , aboliti' aut prorsus dispereant, aut quovismodo alterentur, st
mutentur. Operae pretium videtur super his breviter, sti postremo nonnihil de saporibus compositis disserere.' em sapore, fimplices dicti, vulgo recensentur hi novessi, plues. scilicet acris , amarus, , acidus, astringeyi, - 'bus, dulcis , oleosus, insipios. Sapor acris. Primo occurrit sapor Acris , qualis in pipere , aut pyy thro manducatis, sentitur; quem probabile est otiiii quoties corporis alicujus particulae sunt teretes, S ς' lς xae , ac eo modo figuratae, ut similes urticarum acβὶςkii sensorium pungant, & valde fodicent. In subjecti acri praeditis sal volatilis, aut alchali istus, aut hPβρηςm νύ i, utplurimum caeteris elementisi pr*ῖς;
durasti C00ςζζx , quibus natu=a particulas ita figar acria. dedit, e vegetabilibus habentur, Flammula,
229쪽
Thiaspi, Tithymalus, Sinapi, Pyrethrum, Ranunculus &c. E mineralibus , Sandaracha, &c. Vix occurrit inter animalia, aut ipsorum partes, quod hujus-itoli saporem referat, nisi torsan insecta quaedam, uti
Cantharides, dic - ὸ - . dio corpora acria Artis Ope producta, lunt Mercurius a
sublimatus, Butyrum Antimonii, aquae sortes, & causticae, ρ ρ μ' salas herbarum fixi per incinerationem facti, vitriolum calcinatum, AErugo aeris, &c. Quo saepius res calcinationem, & fusionem in igne passae sunt, eo fiunt acriores; quia hoc modo particularum stimuli, ac contiacuuntur. Exemplum in salibus herbarum fixis, vitriolo calcinato, lapide infernali, &c. Corpora quae ex sua natura sunt acria, & corrosiva inVicem commixta ,&dein igni commissa, acerrimam acquirunt urendi vim. Exemplum in Μercurio sublimato, & aquis stygiis, cujus ratio est, quod falas congeneres commissi, acies suas jungunt , simulque ab igne plurimum aeuuntur. Secus accidit cum salis diveris geηeris , uti sunt spiritus vitrioli, &sal tartari una confunduntur ue saccharum, & mel destillationi subjecta exhalant aquam causticam , item spiritus vini summe rectificatus, evadit acris, & urens , quia scilicet in utrisque substantiis particulae salinae, aut spirituosae aliorum mulcimine privatae, contos, & aculeos suos exe-
3o Quod tertio erat propositum in corporibus, tumula-3. moturalibus tum artifcialibus acredo modis amittitur aut alteratur. Mercurius sublimatus summe corrosivus ,
si adjecta altera Mercurii mimi quantitate, denuo subli- 'metur, Omnem acredinem amittit, & insipidus evadit. Cujus ratio est quod cum Mercurii adjecti particulae salium spiculis accrescunt, eadem crassiora & magis obtusa e-Vadunt. Spiritus vitrioli de sal deliquatus, qui duo istorsim sunt acerrimi, & corrosivi, si invicem commit
230쪽
tuntdr omnis acredo perit 3 nimirum hi sales dive, ianeris, scilicet 'idus, & Acbsili serui invicem coiuriis in se mutuo agunt, unde utriusque conti, & aculei eis
fringuntur , non aliter ac si cultri unius acies, alterius acie affricetur. Plantae, ac herbae quae naturaliter sunt actu si vino albo macerentur aut sorsan ali0 qu0vis liquot iomnem acredinem amittunt ; & tamen liquor non omni no evadit acris. in ejusmodi concretis acredo omnisi sale solatili dependet, qui e mixtura solutus, statim axo. lat. Propter eandem rationem, ejusmodi herbae destilli. tioni subjectae, aquam exhalant fere inspidam, ac herbi. rum magma post destillationem residuum, est etiam iaῆ-pidum: Hinc item quaedam herbae quae virides acti succo abundant, exiccatae plurimum acredinis amittest ut Cochlearia, Nasturtium, Becabunga, Sc. ia Q Sapor arus, qualis in felle, aut absynthio emicat, exinde videtur fieri, quatenus corporis particulae idat aculeis furcatis consitae, quae sens brium non alte, sed tratum superficiem tenus fodicantes, tristem inferunt sensussi; non aliter ac si aculeatus Dipsaci fructus aspere in Manibus contrectetur. In subjectis sapore amaro praediti cum sulphure associatus, cumque eo adustionem passis ,
i' Subjecta quae hujusmodi saporem naturalit rhedi , e vegetabilibus sunt, Absynthium, Abr0tanu*, Centaurium, Colocynthis, Agaricus, tu maria, Sila' bae sere omnes, quae in siccis, & montanis locis nascuri' idζinde gummi, &succi concreti, ut Myrrha, Ziq 'Opium , Ammoniacum, &c. Inter mise alia non facile G currunt. Animalium excrementa, prout bilis, & ster ρ liquor in cysti sellea contentus,ί propterea avri'. rundam cutis amarescunt.