C. Sallustii Crispi De coniuratione Catilinae, & De bello Iugurthino. Eiusdem orationes quaedam ex libris historiarum. Orationes contrariae, quarum altera Sallustio tribuitur, altera Ciceroni. Index rerum memorabilium

121쪽

parareerat copias , sicum portaret, paucis diebus in Asticam proficiscitur . nam omnis exercitus, uti conuenerat, Numidia deductus in prouincia hiemabat . Postquam es uenit , quanquam persequi I ugurtham, O mederi staternae inuidiae animo ardebat: cognitis militibus, quos praeter fugam Joluto imperio, licentia atque lasciuia coim ruperat , ct copia rerum ,statuit nihil sibi agitandum. interea ilomae C. Mamilius Limitanus triabunus pl. rogationem ad populum promulgat,uti quaereretur in eos, quorum consilio Iugurtha β- natus decreta neglexisset; quiq.: ab eo in legationibus , aut imperiis pecunias accepissent; qui et

phantos , quiq. perfugas tradidissent; itemq. qui de pace, aut bello cum hostibus pactiones fecissient. Huic rogationi partim conficii sibi, alii ex partiis

inuidia pericula metuentes, quoniam aperte resistere non poterant, quin illa, O alia talia placere sibi faterentur, occulte per amicos, ac maxime per homines Latini nominis, O socios Italicos impedimenta parabant. βdplebs, incredibile est

memoratu , quam intenta fuerit, quantaq. ut rogationem iusserit, decreuerit, uoluerit, magis Odio nobilitatis, cui mala illa parabantur, quam cura resp. tanta libido in partibus erat. Igitur , ceteris metu perculsis, M. Scaurus, quem legatum, Belbae fuisse supra docuimus, inter laeto tiam plebis, ct suorum fugam, trepida etiam tum ciuitate,cum ex Mamilii rogatione tres quae-

122쪽

ro crearetur. sita quaestione exercitata sere, uiolenter g. ex rumore, O libidine plebis, ut scpe nobilitatem ,sic ea tempestate plebem ex fecundis rebus insiolentia ceperat. Ceterum mos partium popularium , O senatus factionum, ac deinde omnium malarum artium , paucis ante annis Romae ortus est otio, atque abundantia earum rerum , quae prima mortales ducunt. nam ante Carthaginem delatam, populus, O senatus Romanus placide , modesteq. inter se remp. tra Iabant: neque gloriae, neque dominationis certamen inter ciues erat: metus hostilis in bonis artibus ciuitatem retinebat .sed ubi illa formido mentibus decessit: scilicet ea, quae siecundae res amant, lascisia atque superbia incessere. ita, quod in aduersis rebus optauerant, otium postquam adepti seunt, serius, acerbilisq. fuit. nanque coepere nobilitas dignitatem in seuperbiam, plebes libertatem in libidinem uertere: sibi quisique ducere, trabere, rapere . ita omnia in duas partes abstracta sunt. re'. qreae media fuerat, dilacerata est. ceterum nobilitas factione magis pollebat: plebis uis soluta, atque in multitudine distersa, minus poterat. paucorum arbitrio belli, domiq. rs. agitabatur: penes eosdem aerarium, proliincis, magistratus, gloriae, triumphiq. erant: popvires militia, atque inopia urgebatur ,pi das bellicas imperatores cum paucis diripiebant. Intereaparentes, aut parui tib

123쪽

ri militum, uti quisque potentiori confinis erat, sedibus pellebantur ..ita cum potentia auaritia sine modo, modestiaq. inuadere, polluere, O -- sare omnia: nihil pense, neque sancti habere, quoad semet ipsam praecipitauit. nam ubi prim si ex nobilitate reperti sunt, qui ueram gloriam iniusta potentiae anteponerent: moueri ciuitas, Odissensio ciuilis, quasi permissio terrae, oriri coe-pιt . tiam postquam Tiberius, O C. Gracchus ,

quorum maiores Punico atque aliis bellis multum resp. addiderant, uindicareplebem in libertatem, O paucorum stetera patefacere coepere: nobilitas noxia, atque eo perculsa, modo per socios, ac nomen Latinum, ιnterdum per equites Romanos , quos les societatis a plebe dimouerat, Gracchorum actionibus obuiam ierat: et primo Tiberium, deinde paucos post annos eadem ingredientem Caium, tribunum pl. alterum, alterum triumuirum coloniis deducendis cum M. Fuluio Flacco ferro necauerat. O sane Gracchis cupidine uictoriae haud satis moderatus animus fuit. Sed bono uincisatius est, quam malo more iniuriam uincere. igitur ea uictoria nobilitas ex libidine sua usa,multos mortales ferro aut fuga extinxit; plusq. in res quum sibi timoris, quam potentiae addidit . uuae res pleruntue magnas ciuitatrapessundedit: dum alteri alteros uincere quouis modo, O uictos acer

bius ulcisci uolunt. sed de studiis partium , omnibus ciuitatis moribus si singillatim, aut pro magnis

124쪽

gnitudine parem disserere: tempus, quam res, maturius me defieret . quamobrem ad inceptum redeo. Post iaculi foedus, exercitusq. nostra fedam fugam, Metellus, O Silanus consides dem gnati, prouincias inter sie partiuerant: Meteia loq. Numidia euenerat, acri uiro, O quanquam

aduerso populi partibus, fama tamen aequabili, o inuiolata. is ubi primum magistratum ingressus est ratia omnia sibi cum collega communia ratus , ad bellum, quod gesturus erat, animum intendit . igitur diffidens ueteri exercitui, milites eligere, scribere: praesidia undique accersere: ammo , tela, equos, O cetera instrumenta militiae parare: ad hoc commeatum assatim, denique omnia , quae in bello uario, o multarum rerum egenti usui esseesolent. Ceterum ad ea patranda senatus auctoritate ,socii , nomenq. Latinum, O reges, ultro auxilia mittendo, postremo omnis ciuitas ummostudio adnitebatur. itaque, ex se tentia omnibus rebus paratis, compositisq. , iuriumidiam proficiscitur, magnas e cituum: cum propter bonas artes, tum maxime quodaduersium diuitias inuictum animum gerebat: O auaritia magistratuum ante id tempus in Numidia nostrae opes contuse, hostiumq. auctae erant. sed ubi in Asticam uenit, exercitus ei traditur a Sp. Albiano pro consule, iners, imbellis, neque periculi, neque laboris patiens : lingua, stram manu promptior, praedator ex sociis , O i e praeda hostium

125쪽

sine imperio, o modestia habitus. ita imperat ri nouo plus ex malis moribus solicitudinis, quam ex copia militum auxilii, aut bonae spei accedebat. Statuit tamen Metellus, quanquam O aestu

rum tempus comitiorum mona imminuerat; Oexpectatione euentus, ciuium animos intentosputabat; non prius bellum attingere , quam maiorum disiciplina milites laborare coegiset. T am. Albinus Missi fratris, exercitusq. clade percu sus, postquam decreuerat non egredi prouincia , quantum temporis aestiuorum in imperio fuit, plemnque milites in statiuis castris habebat: nisi cum odor , aut pabuli egestas locum mutare subegerat. sed neque more militari uigilia deducebantur: uti cuique libebat, ab signis aberat. Lirae permissi, cum militibus diu, non tuq. uagabantur: O patautes agros uastare, uillas expugnare, pecoris, O mancipiorum praedas certatim agitare: eaq. mu- tare cum mercatoribus uino adue licio, oe altisstalibus . praeterea frumentum publice datum ue dere, panem in dies mercari: postremo quaecun-

que dici, aut fingi queunt ignauis , luxuriaeg. Pro bra, in illa exercitu cuncta fuere, O alia amplii us . sied in ea dissicultate Metellum non minus, quimin rebus hostilibus, magnum, O sapientem uirum Dilbe comperio,tanta te erantia in- ter ambitionem, sevitiamq. moderatum . nanque

et to primum adiumenta ignauiae sustulisbe dic tur: ne qui quam tu castris panem, aut que alium cod tum

126쪽

IvGURTH INVM. IIcoctum cibum uenderet: ne lixae exercitum sequerentur: ne miles gregarius in castris, ne ue in agmine seruum, aut iumentum haberet: ceteris arte modum statuisse: praeterea transiuersis itineribus quotidie castra mouere: iuxta ac se hostes adessent , vallo , atque fossa munire: uigilias crebras ponere , O eas ipse cum legatis circuire: ite in agmine in primis modo, modo in pos remis ,sepe in medio adesse , ne qui uam ordine egrederetur : ut, cum signis stequentes incederent , miles cibum , O arma portaret . ita prohibendo ὰ delictis magis, quam uindicando, exercitum breui confirmauit. interea Iugurtha ubi, quae Metellus agebat , ex nuntiis accepit: simul de innocentia eius certior mae factus , dissidere suis rebus , ac tum demum ueram deditionem facere conatus est. igitur legatos ad consulem cum seupplici s mittit , qui tantummodo ipsi , liberisq. uitam peterent , alia omnia dederent populo Romano. Sed Metello iam antea experimentis cognitum erat, genus Numidarum infidum, ingenio mobili , nos arum rerum auidum esse . itaque legatos alium ab alio diuersos aggreditur: ac paullatim tentando , postquam oportunos sibi cognouit, multa pollicendo persuadet , uti Iugurtham maxime uiuu, sin id parum procedat , necatum sibi traderent. ceterum palam, quae ex uoluntate forent , regi nuntiari iubet. deinde ine paucis diebus, intento, atque i eno exercitum P umidiam procedit: ubi

127쪽

eontra belli faciem tuguria plena hominum , pecora, cultores q. in agris erant: ex oppidis , O mapalibus , praefecti regis obviam procedebant; parati stumentum dare , commeatum portare , po xtremo omnia, quae imperarentur, facere . neque Metellus minus iccirco, ed pariter ac si hostes adessent, munito agmine incedere , late explorarer omnia illa deditionis signa ostentui credere , O in-yd3s locum tentare. itaque ipse cum expeditis cohortibus , item funditorum, O sagittariorum delecta manu apud primos erat: in postremo C. Marius legatus cum equitibus curabat:)in utrunquei latus auxiliarios equites tribunis legionum, et prae fictis cohortium dii ertiuerat: ut cum his permisi uelites, quocunque accederent, equitatus hostisi propulsarent. nam in Iugurtha tantus dolus, tantaq. peritia locorum, O militiae inerat, ut, a sens an praesens, pacem an bellum gerens pern

ciosior essὶt, in incerto haberetur. Ε rat haud lon ge ab eo itinere, quo Metellus pergebat, oppidum

umidarum nomine Vacca, forum rerum uenalium torrus regni maxime celebratum: ubi O in-

colere, ct mercari consueuerant Italici generis, multi mortales. Huic consul , simul tentandi gra tia, si paterentur oportunitates loci, praesedi ἄ imposuit : praeterea imperauit frumentum, O a- lia, quae bello usui forent, com'ortare: ratus id , 'ia quod res monebat, frequentiam negotiatorum commeatum iuuaturum exercitum, etiam para-

128쪽

gurtha impensius modo legatos supplices mittere, pacem orare: praetersuam, liberorumq. uitam , omnia Metello dedere. quos item consul uti prio res ille Ios ad proditionem domum dimittebat: regi pacem , quam postulabat, neque abnuere, neque polliceri, ct inter eas moras promissa legatorum expectare . Iugurtha ubi Metelli dicta cum Ddtis composuit , ac suis se artibus tentari animaduertit , quippe cui uerbis pax nuntiabatur , ceterum re bellum asperrimum erat, urbs maxima alienata, ager hostibus cognitus, animi popularium tentati9 coactus rerum necessitudine, sta tuit armis certare. igitur, explorato hostium itinere, in stem victoriae adductus ex oportunitate loci, quam maximas potest copias omnium generu parat,ac per tramites occultos exercitum Metelli ante uenit. erat in ea parte Numidiae, quam Adherbal in diuisione possederat umen . meridie oriens

nomine Muthul: d quo mons aberat ferme millia passuum xx. tractu pari, uactus ab natura , et humano cultu: sed ex eo medio quasi collis oriebatur in immensium pertingens, uesitus oleastro,ac myrtetis , aliisq.generibus arborum , quae humo arida, atque arenosa gignuntur. media autem planities destria, penuria aquae, praeter flumini propinqua loca. ea consita arbustis, pecore , atque cultoribus frequentabantur. igitur in eo colle, quem transuerso itinere porrectum docuimus,Iugurtha H 4 exte-

129쪽

extenuata uorum acie constit: elephantis,et parti copiarum pedestrium Bomilcarem praefecit reumq. edocet, quae ageret. ipse propius montem cum omni equitatu , O peditibus delectis suos collocat: dein singulas turmas, O manipulos circuiens monet, atque obte satur, uti memores pristianae uirtutis o uictoriae , sise, regnumq. suum ab

Romanorum auaritia defendant: cum tib certamefore, quos antea uinios sub iugum miserint: dmcem illis, non animum mutatum: quae ab imperatore decuerint, omnia sevis prouisa: locum superiorem, ut prudentes cum imperitis, ne pauciores cupluribus, aut rudes cum bello melioribus manum constrerent: proinde parati, intentiq. sient signo dato Romanos inuadere: illum diem aut omnes labores,stuictorias confirmaturum, aut maximarum aerumnarum initium fore. ad hoc uiritim , uti quenque ob militarefacinuspecunia, aut honore extulerat, commonefacere beneficii sui, O eum ipsium at s ostentare . postremo pro cuiusique ingenio pollicendo, minitando, obtestando, alium alio modo excitare: cum interim Metellus ignarus hostium monte degrediens cum exercitu comspicitur. primo dubius, quidnam insolita facies ostenderet nam inter uirgulta equi, Numidaeq. considerant, neque plane occultati humilitate arborum, O tamen , quidnam esset, incerti , cum natura loci, tum dolo ipsi, atque signa m

litaria obscurati deinde breui cognitis in diis ,

130쪽

pausiler agmen consituit. ibi commutatis ordinibus , in dextro latere, quod proximum hostibus erat, triplicibus siubsidiis aciem instruxit: inter manipulos funditores, ct sagittarios distertit: μquitatum omnem in cornibus locat: ac pauca pro tempore milites cohortatus, aciem sicuti instruxerat, transuersis principiis in planum deducit. sed ubi Numidas quietos, neque colle degredi an maduertit, ueritus ex anni tempore, O inopia a. quae, ne siti conficeretur exercitus, Astilium I gatum cum expeditis cobortibus et parte equitum praemisit ad flumen, uti locum castris ante cap ret , existimans hostes crebro impetu, ct transuersis proeliis itersuum remoraturos quonia

armis diffiderent uassitudinem O sitim militum

tentaturos. deinde ipse pro re, atque loco, sicuti monte descederat, paullatim procedere: Marium

postprincipia habere: ipse cum sinistrae alae equitibus esse, qui in agmine principes facti erant: at . Iugurtha ubi extremum agmen Metelli primos puos praetergressum uidet, praesidio quasi duum millium peditum montem occupat, qra Metellius descenderat: ne forte cedentibus aduersariis receptui , ac post munimento foret. deinde repente si gno dato hostes invadit. Numidae alij postremos caedere: pars a sinictra, ac dextra tentare: infensi adesse: instare, atque omnibus locis Romanos ordines conturbare. quorum etiam qui firmioribus

animis obui, hostibus fuerant, ludificati incerto