장음표시 사용
181쪽
qui certa verborum conceptione: propius est, ut strIctum quoque maneat iudicium, quod quidem diligenter est notandum. Nam quδd multa de his rebus, ir- sum dc deorsum, ultro Sc citro disputant, nihil ad rem
pertinet. In naturis enim rerum indagandis, non oportet ab ijt, qui ex accideti sorte,sed proprie,suaque sponte, ijs adlunt,rationem accersere. Verum hoc secundum.
Iam tertium, quod in actionibus procurare debet legumlator , est, ut in quibusdam caulis, priusquam ad condemnationem ipsam secundum legem procedatur, permittatur iudici , ex aequo dc bono, secundum cuiusque rei, de qua agitur, naturam arbitrari, quemadmodum actori satisfieri oporteat: dc nisi is, cum quo agitur,arbitrio iudicis actori satisfaciat,veluti re restituat,vel exhibeat,vel soluat, vel ex noxa li causa seruu dedat, ut tunc demum ad ipsam sententiam, secundu leges veniatur .
st - Sed cur ita ' inquies, quid id opus esti Certe in non nul lis casibus,quoniam in speciem videtur iniqua petitio,M contra, iusta et quaq; de sensio: nimis durum est,nulla precedente amicabili monitione, statim ad ipsam condem . nationem procedere,& eum in magna molestiam,sumptum, dc infamiam conij cere, qui si vel semel a bono aliquo viro,id est, iudice fuisset admonitus, ne unu quidem sortasse verbum amplius cum aduersario tuo commutasset. Qui Publiciana in rem actione impetitur, nonne ipsius iuria Ciuilis authoritate munitus & tectus est ' Qui Serviana vel Hypothecaria moniae nullum se unquam pactum iniisse,& ne nuda quide conuentione rem obstrinxisse,recte potest prima stote allegare'Quid illeladuersus quem ad exhibendum agitur,an non recte dicit aduersario' quid tibi rei met inspectio est' Aduersus quem noxa-li, quid mihi cum iis,quet seruus meus deliquit'Aduersiisque alio loco agitur, quam quo dari promissum est,quid
me hic intApellast Ephesi dare spospondi, Ephesi petet Si
ergo probabilis est eiusmodi desentio, quam reus con acus Prstendit: nonne per contrarium squu est & rationii consen
182쪽
eonsentaneum,ut nisi pr monitus a iudice, non condenturi Sed quid hoc est: in quies t ei, qui de eo conuenitur, quod vi metit siue causa, aut dolo malo factsi est, iste quo- que fauor accommodatur φ is enim nihil habere videtur, quod fraudi culpqq, suet pr texat. Ecce rem. Illud certum est,ipso iure tutum esse eum, qui vel dolo, vel metu quid expressit ab aliquo, nec ullas antiquitus exstitisse formulas, quibus urgeri, ut est apud Cicerone,& conueniri potast.Quoniam igitur non fauore debitoris, sed propter ipsus iuris grauitatem, indignum videtur, illi co festim poeis nam irrogare , qui ipsius antiqui ciuilis iuris patrocinio sit suffultus: recte comparatum est,ut prius a iudice admoneatur, Sc deinde si monitioni non pareat, propter contumaciam de vi Sc dolo conuictus, plena perfectaque sententia puniatur. Illud quarto etiam atque etiam debet curare Iegumlator, ut in nonnullis negotijs, non statim permittat iudex in ius duci trahi,vel rapi eum,cum quo
actio e si: sed iubeat diem ei dici,& de nunciari, qua actorreo debitum condicat, id est, amicabilem debiti petitionem proponat, antequam ad competentes actiones deisseendatur i. Et est quidem quissimum, hoc obseruari in I. bifore e
ijs omnibus, in quibus debiti & crediti ratio , vel quasi de M.
versatur. cuiusmodi eli mutuum, stipulatum,& expenso- Iatum, ut inquit Cicero. Nam cum in iis, vel solis tabulis prolatis ,res possit expediri,confestimque iudicari,&communiter vertatur tum odiu creditoris, tum pudor 8c verecundia debitoris: qu no temere publico iudicio prosi tui ac letdi debet, chmq; utplurimu hoc latum agatur,Vealiquet inducit solutionis impetretur:co ueniens& aequitati consentaneum est, ut no apertis soresibus statim propalam actionibus,sed de nunciationibus prius, Sc condictionibus debitor pulletur. Quae quidem res maiorem O--lim Sc uberiorem habebat usum,cum ab ipsis petitoribus in ius rei ducerentur , quod in condictionibus non lic bat, quam hoc tempore habeat. Quanquam & hodie in
ijs hoc custodiri debeat, ut nec manifeste pleno foro
183쪽
nec citatione exposita , sed secrete ac seorsim monitIois ne iacta, condictiones proponantur. Cui & hoc accedit. i. g. . inde qu)d in omni codictione cessat ignominia ς quamul sex .a.er obIta famose causa pendeat, quod in communibus actionibus longe sectis est. Quintum munus legista toris in actionibus est, ut certas quasdam vias & rationes inueniat,quibus suum quisque rvetere, & in libertate asserere queat. Nam cum magna comunis tranquillitatis & salutis pars dependeat ex rerum te dominiorum distinctione:diligeter etiam atq; etiam prouidedum est,ut ne ulla in ijs perturbatio & confusio exsistat. Et ideo si rem aliquam pos-sdeat quis,quam Titius suam esse a firmat:possestar au- φ.omηIum Is lem, dominum eius se esse dicat: recte comparatum est apud Romanos, ut in rem actio Titio detur, quae vindicatio nominatur M. Et apud veteres quidem Romanos tm, author est Gellius, sic exercebatur vindicatio. De qua re,, inquit disceptabatur in iure pret senti,sue ager,sue quid
, , aliud est,cum aduersario simul manu prenderet, in ea re, ,, omnibus verbis vindicare, id est vindicia, correptio ma-x, nus,in re atque in loco praetenti apud Praetorem,ex duoas, decisti tabulis fiebat, in quibus ita scriptum est: Si qui ini, iure manum conserunt. Sed postquam Pretiores propa- ,, gatis Itali et finibus,datis iurisdictionibus, negotijs occum, pati, pacisci vinditiarum dicendarum causa longinquas, , res grauabantur: insti tutum est contra duodecim ladu-ν, las, tacito consensu,ut litigantes, non ex iure apud Pris, torem manum consererent,sed ex iure, manu consertum M vocarent, id est, alter alterum, ex iure, ad conserendam manum, in rem,de qua ageretu r, vocaret. Atque prose-
,, cti simul in agrum, de quo litigabatur, terret aliquid , ex
,, eo,uti unam glebam,in ius in urbem ad pretiorem deser D rent, & in ea gleba, tanquam in toto agro,vindicarent. Hactenus Gellius. Pertinent verδ eodem, dc illet veteris
184쪽
DVM LIBERTATEM DANT OR. scribit eadem de re Asconius Pedianus in liqc verba. Lis vindiciarum est, is cum litigatur de ea re apud praetorem,cuius incertu e si, is quis debeat esse possessor:& ideo,qui ea tenet. satisdat is pr de,litis vindiciarum,aduersario suo, quo illi latis faci- , , at, nihil te deterius in possessione facturum , de qua iur- , ,sium ellet. Rursus sponsione ipse prouocatur ab aduer- ,, , lario,certae pecunii, aut aestimationis,quam amittat, ni is sita sit hqreditas,de qua contendit. Haec ille. Sext , debet, ,
ad curam suam reuocare legum conditor, ut nonnullas actiones diuturnitate teporis evanescere g, lacertisano glos .fit. peranorum curriculis interire patiatur. Nam iniuriae illatae επ-etivo. memoria, uti obliuione quam citissime obruatur potius quam diu conseruetur, procurandum est. Quasdam
septimo querelas cum ipsis personis intercidere iube- hΘ,
bit prohibens, ne aut haeredibus, aut in iis redes permit- - ν -ς
tantur. Praeterea Octatio, nec temper, nec in omnibus ne
gotijs in solidum reum conuentum damnari sinet, sed in nonnullis,in latum, quantum facere potesti. Quid enim item Insis cum patre patronoue actio est ' si quis ex liberalitate ής in sua coueniatur ' si de dote agat mulierin6nne aequum est, ut hactenus eum condemnatum faciat quatenus facultates eius ferre possint φ Quis enim patiatur, vel patrem a filio: vel maritum ab uxore, bonis suis uniuertis& sortunis exuit Iam nono & infamiam non unqtiam victum sequi iubebit Iudex,& aduersario dabit facultatem in litem iurandi contra eum. Na si dolus eius arguatur,an ne merito tuo adspergitur ignominiat d inlatum, qua tu ex affecti Oe pars diuersa petit codenatur Pr terea cu sub- k r. A HIombis inde fiat, ut ab una tantu parte cotrahatur obligatio ut in P. cmiit. Ἀνmutuo: sub Vade ab utraq; parte,vel qq; principaliter,&re& nomine,ut in societate: vel et que pricipaliter re talum,no nomine. ut in empto vedito, locato coducto: subinde deniq; ab una parte pricipaliter, ab altera ex accideti, Aphst facto ut in comodato, deposito madato, pignore:
meminisse denique decimo debet legislator, ut in primis P unam
185쪽
unam tantum ab una parte det octionem,ut in mutuor in secundis, duas directas, ut in societate, empto vendito: in terti js,unam directam, alteram contrariam, ut
in commodato pignore. Sed de decem diuersis actionum speciebus. iam latis. Nam quod actionum,aliae sunt praeiudiciales,ut per quas quaeritur, aliquis liber sit, an seruus: aliae prs paratorie,ut ad exhibendum: aliae duplices, ut familiae herciscundae communi diuidundo, nium regundorum: aliae denique non nostro sed alieno nomines usceptae,ut exercitoria, institoria: non tam specie disserentes abiones iacit, q qualitate quadam . Plane superestquetda quas p gradus dili inctio actionii, quet nullo modo
mentio transigenda est. Nam actionum aliet lunt directae, aliae utiles aliae praescriptis verbis in sactum, aliae subsidiariae. Di rectae sunt,quet vel ciuiles, vel prstoriae certum suum nomen habent, luasi certas sormulas quibus cocipiuntur,&a quibus q cadit,tota cauti cadit. Vtiles sunt, quae nomen quidem idem retinent cum aliqua directa Mitem effectum eudem,sed nullis sunt astrictet formularii talenitatib'. Praescriptis verbis sunt,quq neq; nome habet, neq ; sormula directaru , neq; essectu quoq; , sed tantu similitudinem quandam.Nam que admodum utilis tu comis petit, cum negotium cadit quidem in speciem, exempli gratia,negotioru gestoria: sed tame no omnino eo ueniecit illa obligatioe, quae iure ciuili pr scripta est: ita tu loeus fit pret scriptis verbis actioni cu res manifeste excedies nes, verbi gratia,empti vendati sed in aliqua habet eius assimulatione: quo casu actio priscriptis verbis in factum
vocatur, quia res non per certas conceptiones sed planis verbis que admodum facta est, proponitur, habito tamesemper respectu ad eam actionem vel civi lem,vel praetoriam cu quasi militudine quada coniungitur. Subsidiaris actiones sunt, veluti de dolo, quq tum proponi tur, cum neque nomen res habet neque formulam, neque smilitudinem etiam negotij alicuius ciuilis. Et ideo couentio
186쪽
mis: merito parit actionem de dolo, eum in aliis eouenistionibus. do ut des, do ut facias, sacio ut facias, quae aliis quam habent similitudinem ordinariarum actionum, aliis ter obseruetur. Nunc vero videamus quomodo diutis dantur actiones, secundum res subiectas.
O VM s EcVNDUM REI SUBIECTAS.S T autem summa earum diuisio, In rei persecutorias ', & persecutorias poenae. Nam vel hoc asitur, queadmodum qui iaque suum. aut libi debitum,consequatur: vel quς madmodum iniuria sibi aut Reipublicae sine facinore factam , vindicare V 2G-πm. F. possit. Et illae quidem, quae rei perlecutori et sunt: aliaa - ' πρ tu Intenduntur in rem: alias veris in personam V. In rem, vi cum id quod nostrum est .a posse re vendicamus: Idque nonnunquam uniuersaliter, puta cum corpus aliquod iuris,cui ut modi est haereditas,persequimur: nonunquam generaliter,ueluti clam tutelae, negotiorum gestorum,agimus: nonnunquam denique specialiter, ut cum unam aliquam rem singularem petimus. Et est quidem ea res, aut corporalis, quae nunc pleno proprietatis iure vindicatur: nunc minus pleno,ut clim ager vectigalis,vel emphileuticarius petitur: aut incorporalis,quae nonnunquam in consessori et, nonnunquam in nepatori et actionis rationem incidit: idque sue sit personet seruitus,ut uiuia fructus usus habitatio : sue praedis, tum urbant,ut prospectus luminum stillicidii, altius non tollendi: tum ruinstiti ut arent sodiendet calcis eo quedet, pecoris ad aquam appulsus. In personam actiones sunt, vel rerum ereditarum,vel personarum,vel successionum,uel liberalitatum, quantum ad praesens ius attinet vel obligationum. Rerum creditarum sunt, pleraque ad contractus varios pertinentia iura: nam ut libro decimo quaestionum Celsus
187쪽
ait: credendi generalis appellatio est,& cuicunque rei sentiamur,alienam fidem secuti, mox recepturi quid ex
hoc contractu, credere dicimur. Fit vero, id vel re,vel consensu. Re, veluti in mutuo vel quasi, commodato, Pignore,depolito.Consensu,ut in emptione venditione, locatione conductione iocietate, mandato. Et cohaere ecum his illae actiones , quq de constituta pecunia competunt, de eo quhd certo loco dari vel fieri promissum est,
Itena,quae alieno nomine competunt, Vt exercitoria, institoria, de peculio, quod iussu,de in rem verso . Denique quae accessoriae sunt,ut Hypothecaria, Redhibitoria Deeuictionibus,De usuris, De mora,cum similibus. Perlonarum sunt, matrimonium & tutela . In matrimonijs quaeritur, de sponsalibus, nuptijs, dotibus, donationibus inter virum dc uxorem , diuortijs,lcrepudiis, impensis in rebus dotalibus factis,de rebus amotis,de agnos scendis, alendis ,& exhibendis liberis , de ventre inspiciendo. In tutelis, de administratione tutorum vel curatorum .de suspectis tutoribus vel curatoribus, de confirmando tutore vel curatore, de authoritate & consensu tutorum vel curatorum. Vbi pupillus educari vel morari debeat: De tutelis & rationibus distrahendis : De magistratibus conueniendis: De rebus eorum, qui sub tutela vel cura sunt. Successio , alias desertur ex ultima
restantis voluntate: alias , ab intestato. Vltimarum voluntatum species sunt, testamentum solenne, nuncupatiuum, militare, codicilli, fideicommissa, deserunturque ex ijs, partim uniuersitates, tam simpliciter &directe, cper substitutionem : partim res singulares per legata tandei commissa. Et exoriuntur inde quaestiones: de iniusto, rupto, & irrito facto testamento : de conditionibus institutionum : de lege salcidia: de trebelliano Senatusconsulto, quando dies legati vel fideicommissi cedat, cum nonnullis alijs. Ab intestato solet locus fieri: primum descendentibus,deinde adscendentibus, tertio collateralibus, ultra fiatres: fitque saepe,ut de gradibus eo
188쪽
nationis dissensio suboriatur. Liberalitatum quaedam
conseruntur inter vivos,quaeda causa mortis. Earii, quae inter vitios conseruntur, species, ut inquit Iurecosultus , ι sunt complures. Dat aliquis ea mente,ut statim velat accipientis fieri , nec ullo calii ad se reuerti, & propter nullam aliam causam facit, quam ut liberalitatem & muni scentiam exerceat: hqc proprie donatio appellatur. Dat aliquis,ut tunc demu accipientis fiat, cum aliquid secuistum fuerit: hqc non proprie donatio appellatur, sed totuhoc, donatio sub conditione est. Item cum ipte ea mente dat ut statim quidem fiat accipientis: si tamen aliquid factum fuerit aut non fuerit id velit ad se reuerti: nec non proprie dicitur donatio, sed totum hoc donatio dicitur, quae sub conditione resoluitur. Mortis causa donatio est, cum quis habere te mauult, q eu cui donat: magisq; eum cui donat quam lis rede suum q. talianus libro decimole- .ptimo digestoru, tres esse species mortis causa donatio isnum,ait. unam, cum quis nullo praesentis periculi metu conterritus. sed sola cogitatione mortalitatis,donat. Aliam cum quis imminῆte periculo commotus, ita donat, ut statim fiat accipietis.Tertiam, si quis periculo mortis,
non se det ut statim sat accipientis:sed tunc demu cum mors suerit insecuta.Obligationum nonnulli sunt ex nudo merom contractu,nonnullae ex maleficio: Ex mero contractu sunt, quae verbis contrahuntur, aut literis, ve
Iuti ex Stipulatione , fideiussione, Cautione, ludicatum solui, Rem pupilli saluam sore, Rem ratam haberi, Nouatione, Delegatione, Accepti latione, Literis, Epistolis Chirographis, & alijs quae sunt eiusdem generis. Ex
maleficio, veluti ex furto, ex damno, ex rapina, eX m-iuria que omnia unius modi sun ima het obligationes ta-ttim ex re consist ut,id est ex ipso maleficio,cum alioquin ex cotractu obligationes, no tantum reconsistat sed etiaverbis & cosensu. Hactenus de actionibus rei persecutoriis. Quae poenae persecutoriae sunt, vel sunt in simplum
coceptae veli n duplum, vel in triplu,velan quadrupl:
189쪽
In simplum agitur,cum ad id tantum quod abest. dirigitur actio, sed noua aliqua in te uione, quae poenae loco sit: veluti eum condictio instituitur contra furem: nam cum alioqui nemo rem tuam codicere possit: odio furum,quo magis pluribus actionibus teneantur,effectum est, ut existra poenam dupli aut quadrupli, rei recipiendet nomine, sures etia hac actione, teneantur, S I APPAREAT vos DARE OPORTERE, quantiis sit aduersus eos etiam
haec in rem actio, per quam quis rem suam esse petit q. In duplumi agitur,veluti furti nec manifesti dant iniuriet exl. Aquilia, depositi,ex quibusda causis. Item serui corrupti. Et ex legato, quod venerabilibus locis relictum est. Tripli g tunc agitur, cum quis maiorem vera aestimatione quantitatem,in libello conuentionis inserit,ut ex illi caula viatores,ampliorem summam sportularum nomine exigant. Quadrupli'' tandem, veluti furti manifesti: item de eo quod metus causa factum est : deque ea pecunia, quae in hoc data est, ut is cui datur, calumniae causa negotium alicui faciat vel non faciat. Verum in nonnullis causis duplum illud, vel quadruplum, meram puramque poena continet, quae res facit, ut sola res sine poena pati possit,ic ut ex pluribus obligatis alter alterius solutione liberetur, ut in surto: in nonnullis, rem simul M poenam,quod quidem eum odiosus sit, efficit, ut ne res repetatur sine poena , nee alter per alterius solutionem liberetur, ut in actione vi bonorum raptorum . Item in nonnullis, omnimodo est poenalis actio ut in surto Sc iniuria: In nonnullis ita demum, si reus inficietur, ut in lege Aquilia.Nam ea in constetem est simpli,in inscian te vero dupli. Deni q; in non ullis, priuata causa vertitur, ut in iniurijs, surtis damnis: in nonnullis popularis, ve in albo praetoris corrupto,in sepulchio violato. Nam in huiusmodi vindicandis,uersatur eommunis 5c publici iuris defenso . Et ratio quidem,cur nulla poena ultra quadruplu,in omnibus sere Rebuspu.extencatur,est: quoniaciun duae tantum personae,5c ite res & factum, quae simul
190쪽
quatuor in delictis statuunt, veniant in reputationem,lcnoxae poena debeat esse par:aequum ell, ut ultra illa quatuor, nullae Civiles poenae, quae quidem merae poeni sint, porrigantur. Nam quod in nonnullis, no nisi per inficiationem poena debetur: in nonnullis cum rς, in nonnullis. etiam sine re, fiat poenae supputatio: pro varijs rerii causs& figuris est comparatu. Et quod delictorii alia sint aliis capitaliora, &maiore odio digna: tam est manifestium vestis id facile lensibus, unusquisque apprehendere possit.
pitalibus iudicijs, quibus ad Rempublica fundanda, Sc ac stibileda ad cominu ne societatis humanae concordiam retinenda, nihil potest esse magis saluistare. Horum tanta est in ciuitate digni, eas & authoritas: ut non ad priuatum singulorum commodu , sed ad totius ciuitatis publicam salutem ac desens onem comparata et se credantur'. At- aque ea re factum est, ut neque foeminae, neque impuberes, neque serui, ad accusandum V admittantur: quasi lcilicet seorum tandum modo sit liqc negotia tractare, qui publicarum iunctionum dc munerum sunt participes. Contrahuntur autem delicta, vel ex causa priuata,vel ex causa publica. Ex priuata causa sunt, surtum, rapina, iniuria, interpellatio matrimoniorii, illicitorumςollegi orsi coactio stellionat', vexatio an non , scope lilia , sacculariora & circulatorisi ars, violatio lepulchrorum, concussio,abigeatus praeuaricatio seceptatio, expilatio, terminorum amotio. Nam in his magis leditur priuata singulorum , quam publica omnium utilitas. Nec ad re pertinet quod quorsidam etiam in superioribus mentionem secerimus