장음표시 사용
191쪽
ter Sc criminaliter vindicetur. Quae ex publica causa oriuntur, vel violant caput Sc fundamentum totius vitae
ciuilis , religionem: vel ipsum publicum statum de politicu m: vel rerum militarium disciplinam & ordinem. Primi generis sunt, Haeresis, Simonia, scisma, Apostasia, Sacrilegium, Foeneratio, Sortilegium , Gottia, Ma - .gia. Pol terioris , Crimen letiae matellatis , Adulterium, Homicidium , veneficium, Vis publica dc priuata,
Crimen falli, Crimen repetundarum, Crimen peculatus Sc De residuis, Crimen ambitus, Plagii, Annonae vexatae, cum innumeris alijs. Terti1 tandem , hostibus se dedere,arma abijcere vel alienare,emanserem es te,deseristorem, tranfugam, seditiosum, proditorem,dicto non audientem, stationis desertorem, falsarium ordinis sui vel sisnorum, furem rerum militarium,cum aliis eiusde modi. Atque haec ideo dicuntur publica,quo niam virus eorum dc venenum, pertinet ad totum Reipublicae corpus& inficit ea praecipue membra, quae principem in ciuitate locum obtinent: ita ut nisi remedia legitima de iusta in tempore adhibeantur. periculum sit, ne totius Reipublicae ruinam dc interitum moliantur. Est autem eorum
sanatio posita, non in actionibias quidem & formulis sed in exquistis quibusdam poenarum de suppliciorum generibus: debetque diligenter operam dare legum conditor,ut singulis facinoribus & delictis singulas castigationes & poenas adhibeat : estque in eo tota iustitiae laus Scvirtus collocata,ut suum cuique pro meritis attribuatur. Quanquam tamen non negarim. praemia quoque subinde populo proponenda esse, quibus duri ac praefracti homines, a sceleribus suis de vitiis, ad meliorem frugem devitae sobrietatem invitentur : permissa quoque nonnunquam, vel remittendi vel abolendi criminis potestate, e
pro grassantium tum multitudine, tum paucitate, nunc relaxentur , nunc intendantur crimina. Nam quod triumphi ouationes, coronς nauales, murales, vallares, castrenses, ciuicae, benemerentibus publice decernuntur:
192쪽
DE IVRIs ARTE, LIBER III. trir
quid tandem aliud sibi vult, quam ut honestum virtuti
praemium,& quoddam ad recte facta inuitamentum constituatur' Quoniam igitur, ut dictum est, criminum, alia sunt sacra, alia ciuilia, alia militaria: aequum est , ut totidem quoque,suppliciorum potissimum genera statuatur. Et Pontificiae quide poetas sunt,purgatio canonica, priuatio beneficii, carcer cu inedia excomunicati,sue redactio ad peregrinitatem, degradatio, siue ad ciuilem poenam traditio. Civiles aut sunt patrimoni ,aut status,aut corporis q. Patrimoni) sunt, indictio multarum, & prohibitio certi alicuius negotiationis aut artis, eX qua viuere solet is,qui damnatur. Status & conditionis, veluti cum honores quis & dignitates amittit,cumque infamia notatur,& in calcarium vel sulla rarium opus adtempus mittitur. Item cum in exilium proficisci , & solum vertere iubetur, interdictione facta , vel unius loci,vel omnium excepto uno, vel lata iuga : denique cum liber tas amittitur,dc seruus poenae quis efficitur,aut deportatur, aut aqua illi & igni interdicitur. Corporis poeta et sunt, veluti cum fullium aliquis admonitione, vel flagellorum
vinculorumue verberatione , vel membrorum mutilatione, ac impositione stigmatum castigatur. Item eum vita, vel gladio, vel i3nibus vel cruce, vel inedia, vel alio denique modo adimitur. Denique quod omnium grauissimum est,cum adempta vita , & bonis fisco addictis, memoria insuper hominis & posteritas in perpetuum damnatur φ. Militares poenae sunt, ignominiosa missio, gradus deiectio, militis mutatio, multa pecuniaria,castigatio per vitem,purgatio militaris, cum similibus . Atque in his omnibus se debet prudens Legislator ac iudex versari vi neque seueritatis, neque clementiae laudem assectet, iri.
sed perpenso iudicio, prout Π OH r
193쪽
,M IOACH. Ho Pri: PHRIS. IURE C. DE IUDICIIS PERTINENTIBUS
O R U M quet neque sola iurisdictione.
n eque mero imperio ,sed ex utroque mixto explicantur,triplex est imprimis ratio: Qvqdam enim voluntariae, spontaneaeque sunt iurisdictionis', quaedam cotentiosae, qu dam mediae. Ac spontaneet
quidem sunt ea,quq sine ulla necessitate sulcipiuntur,cu- iusmodi est emancipatio, manumissio, adoptio,cum quibusdam alijs non dissimilibus.Nam cum donatio quantum ad ius antiquum, non tam ciuilis iuris,quam prael rii sth: puto & eam ad hunc locum non immerith reserri posse: eaque propter,ut latius dicetur idoneo loco, in ter praetoria, in Pandectis,donationis tractatu collocari. Contentio se iurisdictionis linit, qua redduntur etiam in inuitum,veluti cum De noui operis nunciatione: De damno insecto: De missione in bona: De possessione vel retinenda,vel adipiscenda vel recuperanda: Deque exceptionibus de stipulationibus praetorijs interponendis, disceptatur. Nam in his omnibus id agitur, quemadmodum cuique situm ius,contra aduersarium reddi ac conseruari debeat. Mediam quandam naturam & conditionem obtinent tutoris datio bonorum possessio,& restitutio integri, Nam subinde fit,ut sine cui ut quam reluctatione impetrentur: subinde,ut non nisi contradictorio iudicio queant expediri. Sed est harum omnium de alia quida meat quadripartita diuisio: na nonnulla sunt authore Cicero istie, quae ad iuris dicendi ossctu pertinent: Nonulla, quae
ad sartorum tectorum exigendorum munus: Nonnulla, quae ad neutrum i Nonnulla,quae ad utrunq;. Primi generis est bonorii possellio quae exstatibus tabulis vel secundu , vel contra tabulas datur. No exstantibus: vel liberis,
vel legitimis vel decem personis, vel cognatis, vel ijs qu sunt ex iami Di vel patrcino patronsei vel viro dc uxori, Vel
194쪽
veI cognatis manumissoris consertur. Et Cieero quide in tertia verrina, pron nes de iis dicturiise , qu ad iuris diiscendi ratione, in s store t erti inci. nihil aliud attingit, qqubd est de bonorii possellionibus. Alterius generis lunt, noui operis nunciatio,cautio de dano insecto, de de aqua pluuia arceda: quibus accedunt dc ea, quae ad publicanorum & vectigalium iura pertinet,& eorum, quae incommissum cadunt. Nam quemadmodum in alijs priuatae, ita in illis publici rei prospicitur. Estque id praetorium maximὲ, ut decumarum exactionu,vectigalium,& aliarum similium ierum , cura & ratio habeatur. Tertii generis sunt Adoptio, Emancipatio , Manumisso, Donatio, cum quibus aliquo modo coniungi possun t, Tutoris datio, dc In integrum relli tutio. Nam quod quaerelas seruorum s DL-Q. contra dominos lubinde audit, ne prostituantur,aut ine in fdiam patiantur, aut infami iniuria affitiantur, quod curat Me patroni a libertis contemnantur, neue carnes iniusto pretio in foro praebeantur, dc ut quies popularium in spectaculis & pompis conseruetur : non est dubium, quin ad hoc caput referri debeat. Vltimi generis sunt, missiones in bona , interdicta , exceptiones & stipulationes, quae dicuntur praetoriae: nam in his partim ius dicitur , partim , ut sua quisque sarcia tecta habeat, praecauetur. Sed sunt g tres fere causae, ex quibus in possen d μωsionem mitti solet: Rei seruandae causa: item legatorum c. tantoreo
serirandorum gratia : Et ventris nomine. Rei seruandae
causa , ut cum in bona eius, qui iudicio sistendi causa fideiussores dederit, si neque potestatem sui faciat, nUue
defendatur iri iubetur : quo casu Praetor, non possem o-nem . sed custodiam rerum Sc obteruationem concedit,
in primo aedicto ': sed si id longo tempore durςt, eti)m et i ι at κpossidere, & per longam possessionem capere, causa co- de quiri ut ignita permittit. Legatorum tertiandorum gratia viciam amit possis, cui legatorum vel fidei commissorum nomine non ca ff. xtuetur, mittitur in possessionem : non quidem vi pro do- ita H Uri.
mino esse incipiat, sed ut simul cum haerede custodiat,ut
195쪽
Dit m taedio perpetuae custodiae, extorqueat haeredi eautionem. Ventrit nomine gi ut clim Pregnans mulier nomine eius qui in utero est, & inter suos haeredes futurus erit posse itionem arripit. Plane damni insecti nomine,si Non caueatur, non uniuersorum nomine fit missio. sed rei tantum de qua damnum timetur h. Interdicta, sunt so mae quἔdam atque conceptiones verborum,quibus Pretor aut iubet aliquid fieri, aut prohibet maxime cum de possesso ne aut quali pollelsione inter aliquos contenditur. Et lii ni eorum vero, alia prohibitoria, alia restitutoria alia exhibitoria. Ite quaeuam adipiscedae pollessionis, Φuaeda retinendae,quida recuperandae. Adh c nonnullamplicia,non nulla duplicia: Praetera, subinde in praesens tempus relata, subinde in praeteritum. Item, alias annalia,alias vero perpetua. Deniq; , nonnunquam hominum causa comparata, nonnunquam religionis de rerum diuinarum. Nam olim agitur,ut ne quid in loco sacro fiat, vel quod factum est, rei tituatur: item de mortuo inserendo, vel sepulchro, aedificando: totum negotium diuini iuris est. Quae hominum verb causa competunt , vel sunt
ad publicam utilitatem pertinentia, vel sui iuris tuendi causa,vel offici j vel rei familiaris. Publicς autem utilitatis causa copetit interdictum, ut via publica uti liceat,& flumine publico, de ne quid fiat in via publica . Iuris sui tuendi causa , de liberis exhibendis, item de liberto exhibendo . Ossici j causa ide homine libero exhibendo.
Reliqua vero interdicta , rei familiaris causa dantur, veQuorum bonorum, quorum legatorum, De vi & vi armata, Vti possidetis: De superficiebus: De itinere actuque priuato: De aqua quotidiana & aestitia: De riuis: De son-1.tI derecept te: De cloacis. Exceptio dicta est, quasi quaedam excluso , quae interponi actioni cuiusque rei solet, ad excludendum id, quod in intentionem condemnationem ue deductum et . Et sunt exceptiones r aut perpetuae dc peremptoriae : aut temporales Sc dilatoriae . Per-Petuae atque peremptoriae sunt, quae semper locum ha-- bene
196쪽
bent, nec euitari possunt, qualis est, doli mali, rei iudicatae & si quid contra leges senatii siue consulta factu esse dicitur, item pacti couenti perpetui, id est, ne omnino pecunia petatur. Iemporales atque dilatoriae sunt,qui non temper locum habent,sed quae eu i tari possint, qualis est pacti conuenti temporalis, id est, ne forte intra quinquenium agatur. Procuratoriae quoque exceptiones,dilatoriae sunt,quq non semper locum habent,sed interdu euitari possunt. Ideo vero cum pretorijs numerantur eXceptiones,quoniam comparati sunt,defendendorum reorum pratia in iudiciosspe enim accidit,ut licet ipsa pedi
secutio, qua actor expeti tur,iusta sit: tamen iniqua si aduersus eum,cum quo agitur: quibus casibus datur a Praetore exceptio,ad impugnandam actionem. Pretioris stipulationes siue obligationes instar actionum obtinenti. 'Et sunt earum tres species, iudiciales,cautionales, com- ρη munes. Iudiciales eas dicimus,quae propter iudicium interponutur,ut ratum fiat, iudicatum solui, & ex operis noui nunciatione . Cautionales autem sunt, quae instaractionis habent,&,ut fiat nouatio, intercedunt,ut de le-pato stipulatio,& de tutela, & rata rem haberi,& damni insecti. Communes sunt stipulationes, quae fiunt iudicio sistendi causa. Praeterea, stipulationum istarum,quaedam sunt,quae satisdationem exigunt: quaedam, quae nudam promissionem. Adhaec, Pretiori et stipulationes,aut rei restitutionem continent,aut incertam quantitatem. Restis tutionem rei, sicut stipulatio ex operis noui nunciatione, qua cauetur, ut opus restituatur: ideo due siue actor, liue reus decesserit,pluribus haeredibus relictis,uno vin-
' victo , totum restitui debebit. Quamdiu enim
aliquid superest, tamdiu non potest videri opus restitutum. Incertam quantitate continet stipulatio iudicatum s ut,& rem ratam dominum habiturum,&damni inse- ει , & his similes. Verum de ciuilibus actionibus', criminalibus, &praetoriis,quae ordinariq dicuntur. partim,
quia certis formulis & figuris concipiuntur in iudicior
197쪽
partim, quia ordinarie,vel in iure,vel coram Pr tore,ves ad populum tractantur: hqc nune dicta sussciant.
AM autem sunt nonnullae actiones,quet natura sui liberet sunt, dia in formularum
rationem dc anxietatem no cadunt,quq que extraordinari et vocantur. Idque siue
loquaris de rebus ciuilibus &praetorijs: sue de criminalibus: siue de priuatis: siue de publicis: siue de domesticis: siue militaribus: siue communibus: sue fiscalibus. Quoniam enim tanta est natu re in pariendis, profundendisque rebus varietas Scubertas, tanta humani ingeni exilitas & angustia, ut omnia suis generibus describi & comprehendi non possint: necessarium est,ut communis aliquis, ic, ut agri mensorum modo loquar, extractusus locus relinquatur, in quo ea, quae ad certum genus referri non possunt,reponatur. Sic enim obligationes omnes, vel ex contractu, vel ex delicto, vel ex varijs causarum figuris nasci dicimus. Sic in actionibus in personam,vel ad dadum vel ad faciendum, vel alijs quibusdam modis agimus: Sic res nostras, Vel testa mento,uel codicillis,vel alia aliqua ultima voluntate relinquimus. Sic agrorum, in quibus augurium agitur, alius Romanus, alius gabinus , alius peregrinus, alius hosticus, alius incertus,dicitur. Sed non est omnium eorum, quae extraordinaria sunt,una& eadem ratio. Quaedam enim quo ad formam a endi tantum extraordina ria sunt, non verb toto iudicio, id est, non ut nec ciuilia dicantur,nec praetoria, nec criminalia: quaedam agendi forma pariter,& toto iudicio: quaedam ancipiti quodam ,& inter utrumque genus ambiguo modo. Primi ordinis sunt omnes actiones utiles, qui nomen ' quidem directarum actionum δέ effectum obtinent, sed ab earum
198쪽
formulis in proponendo , quae olim certae ae descriptae esse solent, nonnihil recedunt. emadmodum & illae,
quae contrariae dicuntur, quae competunt. quoties negotium non ab initio habet xltro citro obligationem , sed ex postfacto V. Item honorariae, quq a Praetore,& eo qui b r. meoinmine. rebus iudicandis praesidet, introducuntur,& ossicio iudi- φημι
cis magis, quam cogente necessitate,administrari dicuntur . Denique illae quoque,qui nullum certum nomen c r.evm Missa. contractus, sed ire σαλ λαγμα tantum in se continent. es n.ΠαQuorum nomine, vel de dolo, si dolus argui possit: vel praescriptis verbis in factum: subinde ciuili, si res negotii ciuilis habet speciem : subinde prstoria , si prςtori , sine
ulla obseruatione sermularum,agitur. Nam chm desciis uni vulgaria atque usitata actionum nomina et praescriptis verbis agendum est: in quam necesse est confugere, quoties contractus existunt, quorum appellationes nullo iure ciuili proditet sunt: natura enim rerum inductum est, ut plura sint negotia quam vocabula 4. Sic etiam in eri d te et, r.vitiis minibus, quoties desciunt ordinaria nomina sc item cerea extraordinaria, confugitur ad crimen stellio natu, e. I ic py I Secundi ordinis sent, quorum nomine nec actio compe ea ratit,nec iudicium: sed auxilio quodam & beneficio , pro 'μpter aequitatem, adiuuantur. Ita dicimus, de aduocatorum, proselibrum, obstetricum medicorum, agri menso rum lata ijs,extra ordinem cognosci: quia scilicet nobilior est eorum opera, quam ut eius ratione, actio aliqua mercenaria tribui debeat f. Ex quo fit,ut Philosephis ne fi D.F.de r. extra ordinem quidem ius dici debeat, non quia non re- tr a
ligiosa res est Philosophia: sed quia hoc primum prosteri Philosophos oportet, mercenariam se operam sper- Mere. Cui porrδ consequens est, nec iuris quidem professi soribus ius esse dicendum. Est enim quidem res sanistissima ciuilis sapientia: sed quae pretio num ario non sit aestimanda, nec dehonestanda, dum in iudicio honor petitur, qui ingressit sacramenti osserri debuit: Qusdam e iam honeste accipiuntur, quae inhoneste tame petuntur:
199쪽
Plane nonnulla sunt, que viliora sunt Sc exigui ora,quam ut in iudicio tractari Sc dilceptari debeant. Na quod pro a findet' tWt xenetica, Sc hermeneutica, inter extra ordinaria S reponutur,nulla alia causa, quam quia abiectiora sunt est comparatum.Nam de minimis, vix est,ut ullam curam susci-h Isio. F. de In pere velit Praetor h. Tertij ordinis sunt,quet nec solenni-ιntia re'. bus iudiciis, nec omnino extra ordinem tractatur.Nam cum summatim & de plano de alendo Sc exhibedo partu cognoscitur: nee ordinarium plenὲ, nec extraordina- i. ' φιh.F. de rium iudicium dicitur institui, sed summarium l. Nune
Γρ- ιμ- sequitur, ut, quoniam de actionibus dictum & explicatum est, de ipso porr6 iudiciario processu explicetur.
R I A sunt in uniuersum quorum inium ae iudicio rationem habere oportet. Primae partes sunt personarum, quae in iudicio versantur Sc consistunt. Posteriores, rerum iudicialium, quae ad tractandam leperagendam litem requiruntur. Vltimae denique, ipsius curius & progressius,cuius certa quaedam est de naturalis series.Prius est,ut de personis traugamus, quarum, praeter praecipuas Sc principales, sunt non nutilae quoq; adminiculantes, de quibus poli praecipuas dicemus. Quantum ad priores attinet, quoniam omne iudicium constituitur inter duos,litis de controuersiae per tertium aliquem dirimendae causa : tres sunt in totum personae principales, ita ut nec plures per rerum naturam, nec pauciores esse possint. Ab una parte sunt actorec reus, qui litigant inter se, 6c contendunt. Ab aliera, iudex, qui arbiter est δc disceptator litis. Sed non omnibus, qui volunt,agendi Sc accit sandi potestas conceditur . Ciuiliter agendi facultatem adimit aetas, ve
200쪽
si pupillus sortὶ vel impubes, vel qui adhuc in infantium
numero est, agere velit. Mores, ut si prodigus, infamis, haereticus, periurus,apostata,diem alicui dicant. Iudicium animi, ut si amens quis, furiosus, demens , simplex veniat in ius. Status, veluti si seruus, filius familias , statu liber,libertus,excommunicatus, monachus agat. Ac
cusare prohibentur': nonnulli propter serium Vςl Mi a ι . edustem,ut mulier vel pupillus:alii propter magistratum po- st testatemue, in qua agentes, sine fraude in ius vocare non possunt: alis propter delictum proprium, ut infames: ali propter turpem quaestu,ut qui duo iudicia aduersus duos
reos subscripta habent,numosue ob accusandum vel non accusandum acceperui: alii propter conditionem suam,
ut filii contra parentes, & liberti contra patronos : ali propter suspicionem calumniae, ut illi qui falsum testimonium subornati dixerunt: nonnulli propter paupertatem, ut sunt, qui miniis quam quinquaginta aureos habent. Hi tamen omnes, si suam iniuriam exequantur, . mortemue propinquorum defendat,ab accusatione non excluduntur. Planeticet cuilibet depopulo libera sit potestasaccusandi: tamen communis utilitatis gratia comparatum est, ut sit publicus aliquis accusator capitalium criminum,cui hoc ex necessitate incumbat V. Et solet Q - , i a statim certum genus esse accusatorum, qui quadruplatores retondit j. & item sectores appellarentur, quibus subscriptores, Sc municie. stipulatores, & aclores aderant. Et erant quiae quadruplatores,delatores criminia publicora, in qua re, quarta parte de proscr iptoru bonis quos detulerat, cosequebantur: velut alii malunt, accusatores eorum reorum , qui
conuicti quadrupli damnari soleant ut aleae,aut pecuniae grauioribus usuris sceneratae. Sectores vera accusatores erant,qui ex damnatione accusati, dimidium bonorum exspectabant, aut certam aliquam partem. Et solet esse
moris,authore Asconio Pediano, ut accusator obsignaret domum.&clausa omnia eius; quem accusaturus erat