De sensibus Hieronymi Prouenzalis Neapolitani. Clementis 8. pont. max. medici, tractatus

421쪽

IMA R s s E CyV N D A. 38 Isensu tactus, quam in alijs, cum proprium sit uniuscuiusque sensus, recipere speciem sine materia, unde sensibile positum supra sensum non facit sensationem. Ad hoc dicimus, verum esse sensationem si ne medio effici non posse: sed duplex est mediuVnum eXtraneum, alterum congenitum, tres

praecedetes dicti sensus, itidigent medio extraneo, ad suseipiendum sensibilia a longinquo; tactus autem, dc gustus,qui etiam est quidam tactus, non indiget medio extraneo, sed per con- genitum medium operationes producunt. Huius sensus gustus definitionem ita ab Arist. elio Gustu, dρε cere possumus:Guistus est facultas animae orga- ρομ' nica, quae ex potestate ad actum immutari poφtest a sapore, qui in sicco, de humido consistit, calore concoquente,& digerente: ubi primum videndum est de organo ipsius. s.

De organo sensis gustus. Cop. X L U I.

Ictum fuit, gustum essequendam tactum: de necessitate ergo oportetivi eius medium, dc organum, Cum medio, dc organo tactus proportio nem habeat ,&sic debet esse, vel caro, vel ali

quid

422쪽

ss4 .R D E E I BV se quid iritus , saltem, quod sit de natura carnis, verum non quaelibet caro potest esse medium, vel organum gustus, sicuti quaelibet portio camnis potest esse medium vel organum tactus ut infra dicemus) caro etenim, quae est organum gustus , cum habeat recipere gustabile,quod est humidum, debet esse aliena ab humiditate:omne enim recipiens debet esse denudatum a natura recepti , sic humor crystallinus a colore: aer Complantatus a sono, vapor crassus ab odo-rec: intus enim existens prohibet extraneum, bene, cum hoc debet habere aptitudinem ad , recipiendum humidum , cum sensuum receptio per similitudines , dc apparentias fiat: Ecideo dicebamus , quod sensibile in principio

quodammodo dissimile est, cum per alteratio nem sensui assimiletur, simile est, cum immum latio facta est; illud enim, quod in simile immutatur, ex dissimili mutatur. Eiusmodi ergo organum linguam esse certum est, cum haec neq; per se,neq; suapte natura humida sit,& sic aduetitiam humiditatem, in qua est sapor, recipere potest, habet tamen humiditatem in potentia, Vt sapores, praecipue acres, qui in materia sicciori consistunt humiditatem educendo,de potentia ad actum humectare posist, sicque illos

423쪽

tinguae est organum, ut pars sit milaris, in qua sit receptio ,δc iudicium saporum, sicut alijs sensibus ineste diximus; lingua autem est organum instrumen tale,per quam fit haec actio:constat enim ex partibus dissimilaribus, ut neruis, tunicis,de carne callosa, &per neruos ad ipsam defertur,& influit spiritus animalis simul cum potentia sensitiva, quaecum ipso spiritu effici-tUr Vnum numero, sicuti Cepius supra

est , curn eadem generatione generentur eadem corruptione corrumpantur. Et haec dicta breuiter de organo, tum immediato potentiaritum sensationis, tum actionis: Cetera pant ex dictis supra . Opus est modo videreaomodo a gustabilibus immutetur potentia q. iudicare, de discernere valeat, quod est vere actio sensus:sed prius de natura gustabilium

De natura porum ,gustabiliumq. disserenti' ap. XLVII.

in supra determinatum cporum essentia maximeditate constitui, hinc antiqui philosophi, sapores omnes in aqua esse suspicati sunt: verum quia aqua sui natura insi-

424쪽

de tanto perfectius suam naturam seruat aqua, quantosiincerior , & in permixta cum alijs qualitatibus, unde debet esse sitne sapore, si1ne i i re, sine odore, & omnino expers aliarum qua litatum. Quapropter volentes in ipsa esse omnes sapores, & pariter in stipiditatem in ea sal-

Empedo l. uare, di Xerunt, licut Empedocles, in aqua essetat: a omnia genera saporum , sed propter eorum paruitatem non sentiri, idcirco insipidam esse; adeo ut secundum, ipsum omnia saporum gene, ra per minimas partes in ipsa aqua omniqua- que disseminata, & sparsa sunt, ut propterea, insensibiles sapores in ipsa sint:cum autem a calidi potestate commoti, in unumconuenerint,itunc sensilem faciunt illius speciem . Ahi,,m . Alia autem Opinio Videturi velle, ct hare fuit -i Diἰ AnaXagorae sententia, quod ipsa aqua cotineat seminale rationes omnium saporum, qui postea per congregationem, & segregationem ,

in sensibilem naturam reducuntur, adeo, Vt secundum Vtramque opiniolaem, aqua videatur

esse veluti materia, &.seminarium omnium saporum, qui insensibiles sunt,secundum priorem opinionem, eo quia in minimas partes, sicuti per aquam dissipati, de tunc sensibiles red-

425쪽

dunantur. i Secundum vero alteram opinionem, e ississen In quo eon

ibiles reddantur congregatione , ct segrega

tione, si uti de ceterorum generationes fiunt: ' ' non Vult tamComnes sapores ex omnibus partibus aquae pariter resultari; sed dulcem, ex ali- uibus aquae partibus, Sc amarumi alii sic ors- gregatione tamen ,& segregatione quod secun dum priorem opinionem admitti non potest, cum voluerit ipsam aquam ad varias,&icontra- iaetas saporum qualitates, indifferenter se habere e causari autem diuersos sapores, secundum diuersos gradus, quia motivo,& exagitati uocalido , solis praecipue, seu alterius corporis

producuntur.

Istarum opinionum falsitatem ostendit Phi- AiI1 sm-losophus in lib. de sens. de sens de primo contra Anakag. de opinione Empedocl. dicit , si in aqUa actu prae- tura opia.

existerent sapores secundu minimas partes d i 'ἐφ' frisipati, ut propterea insensibiles sint , cum stirpes, dc alia plantarum genera, ab aqua Varios sapores attrahant , profecto illos secundum quod diuersimod e ab aqua attraxer int, eodem pacto seruarent, nullaq. aporum permutatione in pomis,&seu paterentur; sed illos .

426쪽

sed manifeste videmus post decerpta poma, ab arbore,diuersos immutarisapores, siue Soli, si-

, , Ue igni eXponantur , quos ab aqua attractos esse . non est censendum, cum in ipsis pomis decem piis varietatem sortiantun; videmus enim fru- .ctus a plantis auulsos , iii principio amaros esse ,

vel acidoriqui vi Solis postea concoquuntur, δίdulces, ac gustui placidi redduntur;iic sunt multa genera pyrorum , dc aliorum fructuu: quii, immo ijdem ex dulcibuς, postea per aliquod te opus amari, de gustui insuaues redduntur: ct si

igini apponantur sapores variant, sicuti esculem. ta per decoctionem varias condimentoru dif- . . serentias sortiuntur, de in his consule coquos

Idem apparet in vinis, quae in dolijsper ebulli

i i A tionem Varios acqui fulit sapores, quos non ab

' aqua attraxerunt cui diuersi sit ni sint sa res in Vuis modo excerptis, &postea ebullitis. Cgita Ani Contra Anaxagoram autem dicit,quod non mi iluo. est possibile diuersos sapores, ex aluersis aquae partibus resultant, ut dulcem eX Vna , amarum ex altera, ut ipsa videatur seminarium, dc pars permia omnium saporum quia experientia Videmus,ex eadem aqua varios fier L pores,quCadmodum ex eode alimento varia nutriuntur

427쪽

corpora, Vt Os, caro, neruus , ae ab eodem nu,

trimento , propherpartiui attraherretur': diu p .sitatem,sinaturam,diuersas temperies sostiuntur uic sentiendum es serpibus; qui nimino plurium stirpium iuxtate positarum,&coniunctarum, quae eadem nutriuntur aqua, diuersiresqltantis apore iv. g. itis , ficus olera , dc si milia mo ergo, ex aqualios diuersis sapores a

trahunt, & in eadem' arbore, quae eadem nutritur aqua, diuersi sunt sapbres, liorum, radi-Cum , Coreicum, minorum, Ah fructuum: quin

etiam t dictum est ieiusdepbmi acerbi,alius

est sapor, &maturi aluisti quare non eX aqua, neque ex diuersis partibus: aquae hanc saporum diuersitate proversire celisendu est. Sed num ex indiffereticiquid haturas undum diuersos calidi gradus diuersi sua actione induci possint sapores. Cetrium eiu ut ab Arist. in eodem id co habetur, calidum non posse sufficientem esse causam indecendi saporem in aqua, quando' quidem sapor es omnes crassitudinem quadam habent, quam n quam acquirit aqua Gipso calido aqua enim sui natura omnium humidorum tenuissima, non excipiendo oleum,quod, etsi supernatet aquam, hoc non prppte ui te riuitate cunalsit crassior aqua,sed propter qu em

428쪽

Aqua per aqua ergo tenuitatem per caliditatem non de tenuior fiet perdit,immis tenuior sit: ex quo sequitur,quodu per caliditatem msnime crassescat, nec est sapida,nec calor sussiciens. est causa in ipsa gen randi saporem. U- His ita iems : oportet videre , quaesit pro prie saporum naitiua,&iquomodo generenturi, Dixerunt aliqui magis physice loqtientes , ex quo omnes sapores in fructibus a terra attrahi :ξ,. . videbant, ct per B c in terra esse , quod aquamgis phy tales sapores habet,. quales a terra acquirit , per quam permeat:quo' declaraturi in salsis aquis: sal enim quaedam species terrae est, per quam si percoletur aqua falsa evadit , sicut si per cinere, qui amarus est, amara reddito : i & propterea quandoque amari sunt fontes, qualidoque actu dii. Haec opitiio veritati accedit, sed conside-xari oportet modum , quo aqua per terram colata sapores percipiat. Nam terra siti natura saporem non potest aquae communicare, eunt ita sit insipida, sicuti Ec aqua, &quodlibet aliorum elementorum : idcirco huic addedum est,quod etssi erum sit,quod percolaturam, seu dilutionem aquae per terram sapores generentur, sicuti colores in humore diluti, talem efficiunt

429쪽

aquaim anient 'caliud Est insaporeobseruandum, quod siccu, terreum, per quod humidum diluitur pui calidrtatis agentis ili constipantis, seu digerentisi, Mesimi lygctishu dum in si

co terreo , tapoi cfaciti. Viid pro generatione, saporum est aduertendunt , quod saporeS non

praeexistunt,nec in aqua,nec in terra: utraque

enim sunt suin turia insipida, nec actu habent sapores , nec seminales rationes saporunt: sequeretur enim opiniones Empedoclis, & Anaxagorae: sed percolando humidum per siccum, iquae sunt contraria; vi calia itatis agentis, ii pingentis, dc concoquentis humiduiri sicco terreo, diuersi generantur sapores, secundum diauer sos gradus concoctio nisab ipso calido. Et si

fructus videantur accipere a terra diuersos sapores, hoc resultat quia terra non est simpleX, '. sed semper admixta humiditatibus.' bCondluditur ergo arbores, ct fructus no attrahere diuersos sepores ab aqua, cum ab eadeaqua non possent diuersos sapores recipere: eadem ratione nec a terra simplici, sed ab humido diluto per siccum terreum, adiuuate calido

digerente, & impingente humidum in sicco . Vnde.vera desinitio, & natura saporis, haec up est, quod sapor est passio a sicco in humido, cali-Iox ,α do

430쪽

dodigerente, ct constipante, 'varii mutatrix est gustus d. potetia ad actum: quae ultima particula, pti prece ponitur, ut intelligamus saporem non esset catasam gustativae potentiae; illa enim praeexistit in imo astu, sicuti dc ceterae potentiae sensitiuar sed saporim nivitat gustum de potentia ad anum secundum, sicuti &cete-taselisibilia alios sensus r&propterea qua OptiadditPhilosoph.sentirentin esse t pddiscedum, qui est veluti speculari. m Mos i. i 'Sed dices,nonne odor est etiam passio humi

di, dc si ici sicuti stipra dictum est,) quae est dis i

vera diffe- ferentia inter odorem , c sapor mi Dicendum setorem, est, saporem proprie esse humidi a sicco, non. '' cuiusuis,sed nuthitiui,seu contrari j;odor autem

differt a sapore, primo ut dictum est quia sic

cum in odore superat humidum,&praesupponit saporem,cum acquiratur per eXsiccationem humidi. Insuper odor non nutrit, etsi in aliquibus sit datus causa nutrimenti, cum detur alia species odoris, qui nec nutrit, nec est gratia nutrimenti, cum dicatur odor per se, qui datus est tantum hominibus in subsidium sanitatis. Sic patet re, sed ut speculari, cum sensis apstellit in actu

primo sicutj dc geometra no speculans: sed dormiens,sed a sensibili reducitur ad inum secum