Opere latine e italiane dell'abate Giulio Cesare Cordara dei conti di Calamandrana. Tomo 1. 4. De vita et scriptis Julii Caesaris Cordarae e Societate Jesu quamdiu ea stetit commentarius Caroli Odoardi Stuardii Walliae principis expeditio in Scotiam

221쪽

qui praeibant antecursores, quosdaut offende, rent Stuardianorum, qui longius a castrorum septo vigilias agebant . Tollitur utrinque ela mor , ignitae utrinque disploduntur glandes balistis. Expergiti fragore subito Stuardia ni, colligunt se se, arma raptim expediunt, totis castris procurrunt. Loudonius dejectum

se sua Spe sentiens, simul suorum costernatione perterritus, receptui confestim canit, sestinabatque cursu incitato occupare In nemnium . Sed cum lato ipse circuitu advenisset,

antegressi qui propius aberant Stuardiani ,

medium interceperunt, neque solum aditu urbis excluserunt, verum etiam salutem praecipiti fuga quaerere coegerunt. Iggre ex maniabus insequentium elapsus est. Elapsus tamen, concessit cum agmine male multato in Bosasiam , inde in Sutheriandiam transiit. Postr mo Crom artium cum venisset ad oram maris, hinc maritimo itinere ad Regium exercitum se recepit. Loudomo amoto, Odoardus , com ersa contra Innernium acie, urbem incustoditam ritu Victoris ingreditur. Innernio impositum est propugnaculum ,

natura loci atque opere satis firmum. Huc Loudonius Stationarios milites introduxerat sere bis centum. Addiderat Annonae copiam, caeteraque ad tolerandam obsidionem necessaria . Oὸoardus , hoc delecto loco , in quo Pra torium suum , ac sedem armorum stabilem collocaret, cingi arcem , applicari machinas jubet. Tacto vix aggere, externam muniti O-

222쪽

LIBER III. M .nem cepit, arcem ipsam intra biduum habuit in potestate. Nihilo dissicilius post dies no- em propugnaculum sibi subjecit, quod Augustum appellant, in finibus Loquabriae . Sed

hujus oppugnationem arcis casus fortuitus iuvit. Structa enim munitione, dum maenia tormentis everberantur, atque ollae intro incendiariae jaciuntur, ex his una incidit sorte in receptaculum pulveris bellici . ΕΟ casu sammam momento concepit sulphurea mate Tia, praegrandesque saxorum moles huc iulucque propellens, aedificium ea parte deje eit, qua ruina coacti sunt praesidiarii deditio

nem facere.

Odoardus post haec, depulsis omni circummunito loco hostibus , pacata regione, respumentaria explicata, fortuna uti videbatur paulo commodiore i Totum sane illum Seotiae tractum placide obtinebat, qui a fluvio Spea in septem triones porrigitur. Insulas etiam , tum Ebudas, quae ad occasum solis, tum Orcades, quae ad Boream spectant, ex parte maxima obsequentes habebat. His non comtentus finibus , in proximiores trans Speam Provincias suorum manipulos identidem immittebat, praedas hominum atque armentorum agebat. Excursione una in Buquantam facta, capti sunt ex Regiis militibus multi, ipso prope inspectante, neque tamen se comm vente Cumbrienbium Duce . Ausus quin etiam est cogitare denuo ad Flumen Tavum, neque dubitavit detractas ab exercitu cohortes mit-

223쪽

a 18 LIBER IlI. tere ad oppugnandum Blairum , qua si poti,

retur arce, sensim Cumbriensem obsidebat commeatuque ac pabulatione intercludebat . Sed huic rei prospexerat Cumbriensis , collo. eatis , uti dictum est, opportuno ad occurrendum loco Hassianis . Blairum advolavit scilicet cum expeditis Legionibus Hassiae Primceps, obsidionemque disturbavit sic , ut in.

festas cohortes exegerit, easque iterum trana Speam flumen in sua stativa compulerit . .

Per has vices alternante belli fortuna, cum pergeret Cumbriensis exercitum in hibernis continere Aberdoniae , multus , ac porro Va rius tota Anglia sermo de rebus Stuardianis erat . Aliis extincta prope iactio videbatur , utpote quae in angustum compulsa, & exterenis praesidiis destituta, deficiente pecunia, amicis perterrefactis , facultatem exurgendi nullam haberet ; ex quo consequebatur , ut sua Sensim mole concidere , ac dissolvi cogeretur. Alii contra reputantes, nunquam hactenus Odoardum praelio concidi, nedum prinfligari potuisse, immo nunquam sine victoria

decertasse, nunc vero M partem Scottae feracissimam obtinere, neque arcibus, neque pos- tubus , neque demum facili in montes receptu, si res ita serret, carere', non adeo a Lflictam prostratamque censebant ejus fortunam , ut 8on posset efferre se iterum, ac tandem de Regno decernere. Movebat istos praesertim Ducis Cumbriae, Principis servidissiami, gloriaeque appetentissimi tam longa cuu i

224쪽

LIBER III. 2I9clatio, qui cum florentissimum haberet exemcitum , & in spem debellandi processisset usque Aberdoniam , ibi resideret tamen iners ,

nee auderet hostem lacessere. Id adeo mentes hominum percellebat, ut Londini , ubi loquendi impunitas major, dictitarent multi

palam, enimvero insigniter se suisse deceptos, quibus tanto antea ab aula praenunciatus fuisset rebellionis expirantis interitus. Aut nunquam tam perdito fuisse loco. Stuardiano. Tum res, ut haec praenunciari certo possent, aut Cumbriensium Ducem non qua par esset solertia bellum administrare pronunciabant . Hujus certe Imperatoris gloria militaris multis erat partibus apud vulgus deminuta, &erant etiam ex primoribus, qui virtutem ejus pristinam industriamque desiderarent . At Cumbriensis , ut non ignoraret haec hominum de se judicia, tamen cunctari perseverabat, & anni tempus commodissimum expectabat. Recte existimabat scilicet, properato opus non esse cum ejusmodi hoste,

prope ad incitas jam adacto , qui si uno praelio suptraret, facile redintegrare vires , &audasiam posset; sin intra angustos fines , atque adeo extra spem pugnandi contineretur , mora ipsa languesceret, ac sensim debilitaretur in tantum, ut posset uno die Spoliari iis omnibus, quae labore multo ac longo esset adeptus . Consilii prudentiam plus nimio assirmavit eventus ; qui quidem Odoardo infelix infaustusque hanc maxime ob cau-

225쪽

uao LIBER III. sam suit, quod ejus interea exercitum inopia

assiixit, numerum virtutemque militum extenuavit . Nam de auxiliis Gallicis , quorum erat summa expectatio , & par necessitas , nunc tandem desperatum est . Cum enim plura solvissent ex Gallia diversis itineribus su

missa navigia, quibus subsidia Stuardianis ampla deserebantur, ea Angli omnia, vel in aperto Oceano, vel prope Scottae littora interceperunt. Prae caeteris captae sunt naves

majoris alvei duae, quae, quod magnum ar genti numerum supportare dicerentur, incre di bili anxietate expectabantur, Iis erant na vibus imposita, praeter pecuniam, duodecim tormenta ex aere curulia;.ephippiorum hae-Morumque ingens copia , & delecti milites quingenti ex Legione Hibernica Fitziames'. inderat Tribunias ipse militum Filatamesius , eum minorum Ducum lecta manu, qui ex. hibernica nobilitate delecti omnhs era hi, di Regi Galliae, stipendia faciebant. Istarum ja--ctura navium dolenda admodum accidit Odoa do, pecuniae tunc ut cum maxime indigo; dolenda item militibus , quorum muli S taedere coeperat longae ae laboriosae militiae , quam neque stipendium praesens, neque spes suturi eventus levaret. Inde in castris querelae audiri coeptae dolentium conditione in εuam , Seque omni laboris solatio fraudari quiritantium. Multi, seu taedio molestiarum atque inopiae, seu metu suturae.sortis, a Signis clauculum discedebant, Se in Regia ca-

226쪽

BER III. arastra transfugiebant . Quibus rebus Odoardua

graviter, ut dignum erat, vulneratus, Spem tamen Vultu simulabat, patientiam militum proposita gloria, quantulacumque ςa mercessit, sustentabat. Curabat cum primis, ne de si tu misero calamitosoque rerum suarum vulgo innote

sceret, quod opinio virium tu bello multum valet. Hanc itaque ut opinionem tueretuΓ, simul ne otio remollescerent milites, Aprili vix Mense ineunte prior ex hibernis prosi, liit , eductaque parte copiarum in Loqua-briam , oppugnandam suscepit arcem, ut V .cant, Guillelmiam. Erat Arx magni ad rei εummam momenti, sed dissicillimam habebat oppugnationem, non tam loci atque operum firmitate, quam quod ab Scotto defendebatur, viro acerrimo sortissimoque, Sc Stuardianis perdite infenso. Praesidiarios praeterea propinquitas Regii exercitus, & auxilii certa spes , alacriores ad defensionem essiciebat . Tamen Odoardus cohortatus ad laborem miliates, jecit aggerem, opera produxit, arcem appetiit summo nisu. Tredecim ipsos dies

perstitit quatere tormentis muros , atque impetum in eos facere, sed labore irrita. Comperto demum se commovisse, venisseque ad amnem Speam Regios, absistere incaepto eo

ctus est re insecta . Nee ita multo post ill xit dies Aprilis mensis septima supra vigesimam , quae una dies de tot rebus gestis nihil ei reliquit praeter gloriam , spem vero ejuss

227쪽

omnem prorsus extinxit. Res, qua non alia luctuosior, hoc maxime modo accidit.

Dies fluxerant amplius quinquaginta posta quam Regius exercitus Aberdoniam in hibe na concesserat ; & jam hiems praecipitabat, aperiebatque se ver , tempestas bello maxime opportuna . Ubi primum liquatae nives, coelum sudum , 6c longinquior dies, facultatem rei gerendae praebuernni, Cumbriensium Dux adesse militem in armis jubet. Mox omnibus

comparatis rebus, ex Marria Provincia transgreditur in Buchaniam finitimam , quae , qua parte Boream respicit. Spea fluvio finitur;

progressusque ad ostia Speae , equitatum praemittit tentandi vadi causa. Fluvii erat traiectus sane impeditus , non tam copia aquarum , quam Stu ardianorum objectu militum , qui oppositae insidentes ripae, ac protecti aggere , tela continenter adigebant , subeuntes equites repellebant. Tamen, cum pluribus simul loeis transitus tentaretur, ut nullus ferme par invenitur pro fluminum longitudine numerus defensorum , quod minus licuit ex una parte, successit ex alia; qui vero primi

transierunt , caeteris tutum ac facilem translatum praestiterunt. Quippe Stuardianorum Dux Elchius, hostem ex improviso transgreSSum ,εc in se irruentem conspiratus, nullam sibi moram intulit ad receptum , eoque auctore milites ripam celeriter deseruerunt , & ad suos Innernium usque procurrerunt; quo sacto, totus est exercitus Regius nemine obsi-

228쪽

LIBER III ' a 23

stente transductus in Mora viam . Ardebant Begii Stoardianos refugientes insequi, sed prohibuit Cumbriensis, uti qui maneret in

priore sententia, nihil esse temere ae per inconsiderantiam audendum cum eo hoste, qui, ut in re prope desperata , nullam artem omitteret restituendae fortunae, quodque vi minus posset , calliditate , audacia , desperatione ipsa suppleret. Poni castra opportuno prope amnem loco, ac probe communiri jussit. Tum dimis. Sis quaquaversum exploratoribus , qui de statu hostium referrent, quod reliquum erat

diei ι noctemque proximam quietus in castris

exegii. Luce postera reversi exploratores haec nunciabant. COIlectos in unum Stuardianos venite ex adversum incredibili alacritate, perinde quasi noli ad praelium, sed ad certam viet Tiam properarent. Relicium ab iis esse aptum Innernii praesidium. Propugnaculum Augustum , quod tueri nequirent ι aut certe nol lent, incendio absumptum. Omnia ad certa men decretorium spectare. Eadem perfugae, qui plures ea nocte in Regia castra transie Tant, confirmabant . His cognitis rebus , Cum-briensis binis progreditur castris ad Nairnium oppidum, quem maxime locum ad hostium impetum excipiendum putabat idoneum, ibique consistit. Τoto eos expectavit biduo, si forte tanto abriperentur aestu pugnandi, ut vellent iniquissimo quoque loco praelium com- emittere o Ubi videt eorum audaciam consu

229쪽

lio regi ὲ iterum se dat in viam, partito qua drifariam exercitu i Peditatum diviserat in tria agmina, quae singula qninque cohortibus

Legionariornm constabant. Inter primum Scsecundum agmen tormenta curulia collocaverat . Separato agmine equitatus incedebat .

Numerus omnium a J decemmillia , praeter seis Tentarios, lixarumque & calonum turbam. Emensus millia passuum octo, audit abesse hostem haud procul, N. in lata planitie consedisse ad Vicum, cui Collodeno nomen ἔ Sta. Te autem ordinibus explicatis, atque acie instructa sic, ut videretur praelium deposcere . Eo nuncio consistere paulisper jubet exercitum, tum ut militum reficerentur vires, tum ut summos inter Duces consultaretur , quid facto esset opus . Concilio habito , eundum ς continenti impetu Collodenum , praelium omnino iaciendum omnes censuerunt; neque vero

esse e dignitate Regii exercitus , cui ipser praeesset Regis Filius, aut declinarc certamen , i aut per ignaviam committere, Se eum primi

incesserent hostes.

Vera diei sensit Cumbrieosis. Praelio igitur

de communi sententia constitutore suos in hunc modum alloquitur more Anglico, qui mos concisus valde est, & verbolum luxuriem re- spuit. Τempus in quo versamur, Commilit in nes, non patitur ut longa vos oratione det neam. Qui, qualesque sint hostes, videtis.' Cujus rei causa pugnandum sit , non uescutis . Cohortati Anglos ut sorti animo sint α

230쪽

supervaeaneum , eos ut in fide maneant adinvinere, injuriosum sit. Quid ergo vobis in mentem revocem pro Rege, pro patria, pro libertate. pro Religione; pro fortunis, bel

lum geri hodie 3 Quid geri meo ductu, prae

sente atque inspectante me Τ Unum oro, ut si qui sorte ex vestro numero sint quod plane non credo), si qui tamen sint, quos aut metus , aut. perfidiae conscientia deterreat, ii jam nunc Δ ordinibus discedant . Poterunt per me quidem impune , neque secu-bo quin etiam ad hostem , si ita velint, transeant . Ignavum ego nullum, nullum necessitate magis quam Voluntate merentem Volo .

Mille si relinquantur viri, sed. strenui, Sed sdi omnes, abunde est ad victoriam. Decem : millibus, quot estis, haud satis fido. , si quid admixtum socordiae, si quid perfidiae latens inveniatur. His dictis cum tacite perstring xentur, ii, qui Stuardi, Principis probare causam .dicebantur , ad hanc moliendam suspicionem incensi vehementer sunt militum an, mi. Quo sexociorea fierent, nescio, cujus fraude vulgatum est in castri , haec Stuardianos ab Odoardo habere mandata , ut, si proelio superarent, hosti iam . nemitaem inter vinctos reciperent, sed obvios quosque nulla miser, cordia confoderent, mactarentque in ipsa acie; qua indignitate adeo. esserati sunt Regii, ut nihil jam nisi eaedes, & sanguinem anhela rent . Falso id suisse. confictum ad exstim landam serociam militum, postea. compertumTO M. I. P