Joannis Antonii Vulpii liber de utilitate poetices. Adduntur in calce Orationes tres pro litteris humanioribus adversus earum contemtores, ab ipso habitae in Gymnasio Patavino

131쪽

xis LIBER DE UTILITATE dam, qui Tragoediam & reliqua Dramatum genera in civitates & respublicas ab ipsis

institutas ac temperatas recipienda esse existimaverunt, tamquam rectae adolesccntium educationi, bonisque civium moribus utilia& profutura : modumque ac rationem au dioribus horum poematum praescripserunt , quem ii servare , neque umquam eXcedere deberent. Nam veteres illae respublicae ac civitates, ut aliae sere omnes etiam hodiernae , constabant ex hominibus inter vitium ac Virtutem positis , neque eXamussim persectis atque sapientibus: quos iccirco non solum honestorum , sed etiam turpium aC- curata imitatione ad studium virtutis, fugamque vitiorum erudire volebant viri gubernandi periti. Verum si nova quaedam respublica exsisteret, qualis optari & menis

te concipi non difficile potest, videri &haberi fortasse non potest, cujus incolae sint soli sapientes, aut 1 altem sapientiae studiosi ;docemur a Platone, qui reipublicae hujus modi sormam & animo finxit, & scriptis delineavit, nullum in ea locum fore pravorum imitationi, illorum scilicet quos perturbationum impetus transversos agit, & a recta verae virtutis via secum abducit. Propter

132쪽

POETICE S. CAPUT VII. Ir pterea custodes hujus optimae sanstissimaeque civitatis dabunt operam sedulo , ut quibus imitandi provincia commissa fuerit, ad imbecillam aetatem formandam instituendamque, ii sortes tantum ViroS , temperantes,

integros , incorruptos, liberales , justos, &reliquis virtutibus ornatos imitentur, eorumque praeclara facinora carminibus includant,& populo audienda proponant. Nihil igitur pravum, nihil turpe, nihil quod a ratiOnis norma discedat, iis imitari licebit: ne se ipsi primum, deinde auditores ac spectatores, hujusmodi minus honesta imitatione

depravent. Solet enim hoc evenire facillime , ut imitatores vitia illorum paullatim contrahant in quorum imitatione occupati sunt. Non sinent igitur memorati custodes , ad eas ineptias cive* suos confugere, ut ii

quos esse viros oportet , mulierem imiten tur, scu Vetulam seu aetate florentem, quae

marito convicietur; vel de diis indigna proferat ; vel ob formam, divitias, & alia fragilia bona superbe ac stolide serociat : aut si sorte in calamitates inciderit, ejulatum tollat, sive morbo aliquo corporis, sive amore , sive puerperii doloribus detineatur. Neque veniam dabunt imitandi servos &Η 3 an

133쪽

i13 LIBER DE UTILITATE ancillas, qui quaeve agant servilia & inde, .cora. Neque Viros ingenuos quidem, sed propter ignaviam, stultitiam, ceterasque animi labes, muliercularum & mancipiorum quam simillimos: qui nempe rixentur de rebus interdum minimi pretii , jurgia &contumelias jactent, modo ebrii modo jejuni obscoena loquantur, & reliqua peccent quae homines insipientes & a philosophia penitus imparati peccare solent. Sed neque insanos imitari licebit in ea civitate, neque in sordidis artibus occupatos . Huc igitur

omnis imitatio conserenda erit, ut probitatis imaginem quam accuratissime sermonibus suis imitatores essingant: si quid autem tur pe & rectae rationi minus consentaneum narrirandum suerit, id paucis verbis, & non sine aliqua significatione pudoris, faciant; ut,

si possent, eam rem praeterire atque obnube. re silentio, quam describere aut enuntiare malle videantur. Excludentur itaque ab hac civitate tragici omnes & comici poetae, qui mores multiplices, atque adeo malos induta cunt , quum a nullius hominis imitatione abstineant, & saepe ingenuis adolescentibus vitiorum exempla proponant, quae mentibus pertinacius haerent quam exempla Virtutum .

134쪽

POETICE s. CAPUT VII. ειν Neque ipsi epici admittentur, qui narrati

nem saepius interrumpunt, & alias personas loquentes inducunt sive bonas sive malas rnumquam enim ea persona abjicienda erit quam nobis imposuit ipsa natura, quae nos ad virtutem, ad honestatem, ad recti studium & amorem genuit ; si homines, non

hominum simulacra esse Volumus. Porro, quod paullo ante dixeram, remis

publicam e sapientibus tantum vel philosophis constantem , fingi & optari quidem posse, haberi & videri sortasse non posse ,

id uberiori eget explicatione. Civitates ac respublicae humano consilio atque ope sun- datae, quamquam optimis legibus ac saluberis rimis temperentur, non tamen de sanctitate illa morumque integritate sollicitae sunt quae cives ab omni vitiorum labe puros &immunes praestet , ut non solum ab omni factorum dictorumque turpitudine diligenter sibi caveant , sed cogitationibus etiam suis modum imponant , ea semper animo vol-Ventes quae graVia, quae proba, quae recta, quae pudica sint: ablatutam praeterea perse-εtimque virtutem omni studio sectentur.

Nihil igitur mirum si hujusinodi poematis

faveant, quae perturbationes moresque coris

135쪽

x1: LIBER DE UTILITATE . ruptos imitentur : populus enim ad vitia praeceps his aliquantum detinetur atque mollitur , ne ad crimina & scelera societati magis noxia mentem animi convertat. Est autem una Respublica non ab hominibus condita, sed a CHRIs To, Deo, Domino , ac Servatore nostro , instituta , quin

Mou habeat maculam , neque rugam , neque alia

quid hujusmodi, verba sunt D. Paulli ex capite s. Epistolae ad Ephesios sed sit san-

Eta immaculata, quam Ecclesiam Catholicam appellamus . Hujus reipublicae nulli civi, nulli nempe Christiano, per sanctissimas leges ab eodem Domino latas , turpe aliquid vel pravum facere, loqui, cogitare , comminisci, suadere, aut denique laudare licet , ac multo quidem minus quam

in Platonis republica: ea enim, ut notum, multis & enormibus vitiis non carebat, cL-jusmodi est illud capitale de uxorum & liberorum communione . Sumus omnes qui hanc rempublicam constituimus , auctore D. Petro Epistola 2. capite a. genus electum, regale sacerdotium, gens sancta e neque nns profanarum gentium pravae consuetudines deiseere possunt, neque ulla turpium & obsc. narum actionum imitatione indigemus; qνaruml

136쪽

POETICES. CAPUT VII. Iatrum potius imagines ita ex animis nostris delere nos oportet, ut ne tenue quidem ilia larum vestigium reliquum sit . Μinus igitur Christianis Tragoedia opus, quae tyrannorum impietatem , crudelitatem , aVaritiam , libidinem commemoret ac spectandam exhibeat; quae tranquillos animos proposita rerum atrocitate perturbet ; quae lacrimis , lamentis, ejulatu, luctu, terrore omnia misceat , inanibus curis & assectibus implicet auditores , eosdemque falsis & impiis sen.

tentiis haud raro in errorem inducat. Haec tamen tolerari ac retineri sortasse possit, tametsi eas utilitates hoc tempore non pariat quas veteres Graeci Romanique ex illa se colligere existimabant : pauci enim admodum sunt qui Tragoedia impensius delectentur , ac Voluptatem ex fletu ac mae

rore quaerant ; ut iccirco bonis moribus a Tragoedia vel nullum, vel minimum certe periculum immineat: nisi sorte , ut poetae Galli eam scribere consueverunt , naturam ipsius penitus immutantes, amoribus & murilierum illecebris tota scateat. Comoedia potius vulgaris , & Fabulae quas Pastorales& Nemorenses hodie appellare solemus, genus poematis partim ab Idylliis & Eclo.

137쪽

tra LIBER DE UTILI ΤΑ ΤΕ gis, partim a Satyrico Graecorum Dramaia te derivatum, merito apud probos & frugi homines infamia laborant. Haec enim Dramata , ob nequitiam argumentorum , sententiarum lasciviam , locutionis corruptelam , jocorum frigus , histrionum improbitatem, incredibile est quantum ingeniis & moribus noceant , quam magnam animis adolescentium & puellarum pestem ac perniciem aD serant , quam Virtutis nervos elidant, hominemque , animal ad seria natum, futilitate ac levitate sua impleant . Nihil in praesentia dicam de vetere illa Graecorum Comoedia, quae summos etiam in republica viros, gravissimosque philosophos maledictis nominatim appetebat , hominum inimica, vitiorum amica : quae ab obscoenis verbis ac sententiis non abstinebat . id in Aristophane etiamnum videre possumus. Nihil de

Plauto ; qui poeta quamvis a Μ. Tullio officiorum libro i. dicatur praestitisse eleganti , urbano, ingenioso, faceto jocandi genere; saepius tamen in alterum illud incidisse videtur, illiberale, petulans, flagitiosum , obscoenum. Ejus prosecto jocos, ut scurriles, frigidos, e trivio petitos, ita notavit . Horatius in Epistola ad Pisones c v. 27 o.

138쪽

POETICE S. CAPUT VII. D 3 At noseri proaυi Plautinos m numeros, Laudavere sales I nimium patienter utrumque , Ne dicam sulte, mirati e s modo ego ρο vos Scimus inurbanum lepido seponere dicto, Legitimumque sonum digitis callemus oe aure . Quod judicium de tanto scriptore non Horatii solius, sed totius aetatis Augusti fuisse, suspicatur Franciscus Uavatar e Societate

I E S U , vir egregius, in libello De Ludicra Dictione. Illud enim saeculum, si quod aliud, eruditissimum fuit , omnique lepore

ac urbanitate refertum; ut ex vetustis monumentis facile intelligere possumus . His praetermissis, in eo potius immorabor, non temere antiquos Ecclesiae Patres Comoediis ac Tragoediis illorum temporum infamiae notam inussisse . Neque propter impietatem solum & superstitionem, hujusmodi poemata & spectacula reprehendebant, quod theatra Baccho & Veneri dicata essent, ut qui ad ea convenirent, falsis numinibus cultum

atque honorem tribuere viderentur: sed e iam propter morum corruptelam, rerumque

turpium ac flagitiorum doctrinam , quam spectatores e fabulis, praecipue comicis, hauriebant. Lactantii verba recitabo ex libro . Divinarum Institutionum cap. 2 6. In scenis

139쪽

i 24 LIBER DE UTILI ΤΑΥ Ε scenis quoque , ait , nescio an si corruptela vitiosior. Nam ρο comicae fabulae de supris

virginum loquuntur, aut amoribus meretricum

quo magis sunt eloquentes qui sagitia illa

finxerunt, eo magis sententiarum elegantia persuadent , oe facilius inhaerent audientium memoriae versus numerose m ornati. Item tragicaehisoriae subjiciunt oculis parricidia ρο incessa regum malorum, O cothurnata scelera demonis frant. Histrionum quoque impudicissmi motus quid aliud nis libidines docent oe insigant Pquorum enervata corpora , in muliebrem incessum habitumque mollita, impudicas feminas Mnesis gestibus mentiuntur. E Graecis Patribus , D. Joannes Chrysostomus praecipue , in theatra , ut & ludos scenicos, & Circenses , & Hippodromos, propter eamdem caussam vehementer invehi ac declamare solet. De hac re consulenda ejus Homilia 69 in Evangelium Μatthaei cap. a I. item 52. ad Populum Antiochenum; denique alia in Psalmum' o. Nunc illud considerandum est , utrum horum temporum Comoedia , quo pacto a Gallis & Italis excolitur, bonis & homine Christiano dignis moribus ossiciat, necne . De Italorum Comoediis facillimum est judi

140쪽

po ETICE s. CAPUT VII. dicare . Tot enim sutilibus, ineptis, inurabanis , obscoenis, frigidis jocis abundant, ut nihil aliud propositum habere videantur nisi

cachinnum pueris & mulierculis , aut hominum faeci vilissimae , quacumque ratione excitare ; quum tamen risu inepto res ineptior

nulla sit , ut videtur Catullo. Nihil sane gravibus & viro dignis cogitationibus, nihil stilo perinde nocet , atque his Fabulis libenter & saepius interesse: mimis enim &scurris audiendis , paullatim orationis gravitatem dediscimus, omniaque indecora pati & probare consuevimus. Hoc porro Vitium levitatis & immodicae LDe ιλίας atheatris in forum, in scholas, in curiam etiniam , non sine pudoris detrimento, serpere ac diffundi videmus: plurimi enim dum seria tractant, ridiculi, urbani, dicaces , cavillatores videri volunt . Saeculo quidem sextodecimo, bonis litteris valde florentiis bus, Italorum Comoediae hac in parte minus aliquanto delirabant e & in earum j cis minus frigoris & quisquiliarum animadverti poterat: nam ad veterum exemplaria componi plerumque solebant: α λγέας Laismen & improbitatis officinas recte Vocaveris in argumentis , moribus , sententiis. Ne que