[Opera] cum veterum historicorum fragmentis. By C. Sallustius Crispus

101쪽

mus, C. Baebium tribunum pleb magna mercede parat, cujus impudentia contra jus d injurias

omnis nata nitus foret. Ac C. Memmius advocata

concione quamquam regi infesta plebes erat, de pars in vincula duci jubebat, pars, ni socios sceleris aperiret, more majorum de hoste supplicium Onia dignitati magis quam irae consulens, sedare amotus 5 animos eorum mollire postremo con-lirmare, fidem publicam per sese inviolatam fore. Post,ubi silentium coepit, producto Iugurtha, verba facit Romae Numidiaeque facinora ejus memorat scelera in patrem, fiatresque ostendit quibus juvantibus, quibusque ministris ea emit

quanquam intellegat populus R. tamen velle'ma nifesta magis ex illo habere si verum aperiat, innue, clementia populi R. magnam spem illi sitam' in reticeat non sociis saluti sore, sed se suasi que spes corrupturum. Dein , uti Memmius dicendi finem fecit, Iugurtha respondere usi iseli, C. Baebius tribunus pleb quem pecunia corru- ptum supra diximus, regem tacere jubet ac ta- a metsi multitudo, qu e in concione aderat, vehementer accensa terrebat eum clamore vultu, saepe impetu , atque aliis omnibus , quae ira fieri amat vicit tamen impudentia. Ita populus ludio brio habitus, ex contione discedit Iugurthae Ee . stiaeque, ceteris, quos illa quaestio exagitaba .

animi augescunt. Erat ea tempestate Roma Nu-

in id quidam , nomine Massiva, Gulusi, scius, Masinissa nepos qui, quia in difffensione regum Iugurtha advorsus fuerat, dedita Cirta, atherbale interfecto profugus ex Africa abierat. Hu Minucio Ruto consulatum gerebat, per D i suade

102쪽

suadet, quoniam ex stirpe Masini sila sit, tigri

cham ob stetera invidia cum metu urgeat, regnum

Numidiae ab senatu petat Avidus consul belli gerundi, Ove: i, quam senescere, omnia malebat a

ipsi provincia Numidia , Minucio Macedonia Lievenerat. Quae poli quam Masῆva agitare coepit alaeque Iugurthae in amicis satis praesidii est quod ieorum alium conscientia, alium mala fama, doti imor animi impediebat Bomilcari proxumo ac maxume fido sibi impetat, pretio , sicuti multa iconfecerat, insidiatores Massiva paret ac maxu a me occulte sin id parum procedat, quovis modo lNumidam interficiat. Bomilcat mature regis man sdata exsequitur: per homines, talis negotii at alifices, itinera, egress isque ejiis, postremo loca, atque tempora cuncta explorat dein, ubi esto cstulabat, insidias tendit. Igitur unus ex eo ni na ero , qui ad caedem parati erant, paullo incon nsultius Massivam aggredi iur, illum obtruncat ised ipse d prehensus, multis hortantibus, in primis Albino consule uadicium profitetur fitieus magi ex aequo bonoque, quam ex iure ei cum Bomilcar, comes ejus, qui Romam fide publica venerat. At Iugurtha, inani sellus tanti sceleris , non prius Omisit contra verum niti, quam animadvortit, super gratiam , atque pecuniam suam, invidiam facti esse. Igitur quam lucina in priore actione ex amicis umquaginta vades de icterat ,regno magis, quam vadibus consulens clam tin Numidiam Bomilcarem dimittit, veritus, ne

reliquos popularis metus invadet et parendi sibi sit de illo supplicium shinatum oreti d ipse paucis diebus eodem prosectus est, jussit a senatu Ita ilia decedere. Sed postquam Roma egressiis est, isertur, saepe tacitus eo respicietu , poliremo di-il

103쪽

BELLVM Ivo VRTHINVM. - xi e Vibem venalem in mature perituram , ficianorem inverrerit. Interim Albinus, renovato

hς io, omino :um, stipendium, aliaque, quae

miluibus usui forent, maturat in Africam portare ac statimi pie profectus, ut ante comitia, quocitempus haud longe aberat, arnais, aut deditione,

aut quovis modo bellum conficeret. At contra Iugurtha trahere omnia, Malias, deinde alias irae caussas face: e polliceri deditionem ac d inde metum simulare inlianti cedere, tau post, ne sui dissiderent, instare ita belli nio- co, modo pacis mora consulem ludificate. Ac tuere, qui tum Albinum haud ignarum consilii regis exiliuitiarent neque ex tanta properantiaona facile tractum bellum socordia magis, tuain doloci ederent. Sed postquam dilapso tempore, commorum dies adventabant, Albinus Aulo fratre incalliis propraetore relicto Romam decessi sit. Ea tempestate Rom. e seditionibus tri bimiciis atrociter resp. agitabatur P. Lucullus, a. An- rus, tribuni plab resilientibus collegis, contia ni re magistratum nitebantur quae dissὸnsio to- tius anni comitia impediebat. Ea mota in spena ad luctus Aulus, quem propraetorem in castris re lictum supra diximus, aut coniiciundi belli aut terrore exercitus ab rege pecunicae capiundae, mi lites mense Ianuario ex hibernis in expeditionem evocat magnisque itineribus hieme aspera pervenit ad oppidum Suthul, ubi regis the ci erant.

04q: aquam,&saevitia temporis,&Oppor xunitate loci, neque capi, neque obsideri poterat

extremo planicies limosa hiemalibus aquis palu-

104쪽

the lauros opidi potiundi, vineas agere, aggere tu jacere alia lue , quae incepto usui forent, prope Iare. At Iugurtha, cognita vanitate atque impe ritia legati, subdolus ejus augere amentiam : missi stare supplicantis legatos ipse, quasi vitabundus, re saltuosa loca tramites exercitum ductare. Denique Aulum spe pactionis perpulit, uti, relicto Suthule, in abditas regiones sese , veluti cedentem , insequeretur: ita delicta occultiora fuere

Interea per homines callidos, diu noctuque res

citum tentabat centuriones, ducesque turma

rum partim , uti transfugerent, corrumpere alii, signo dato, locum uti desererent. postquam ex sententia institia it intempesta nocte de improviso multitudine Numidarum Auli castrici cum venit Milites Romani, perculsi tumultu insolito , arma capere alii alii se abderes pars te litos confirmares trepidare , omnibus locis vis magna hostium : caelum nocte, atque nubibus obicuratum iericulum anceps postremo, flige-Ie, an manere, tutius foret, in incerto erat. Sed ex eo numero , quos paullo ante corruptos dixitamus, cohors una Ligurum, cum duabus turmis Thracum,in paucis gregariis militibus , transiete ad regem, centurio primi pili tertia legionis per naunitionem , quam uti defenderet, accepe-εat, locum hostibus introeundi dedit eaque u lmidae cuncti irrupere. Nosti foeda fuga, plerique abjectis armis, proxumum collem Occupavere. Nox , atque praeda castrorum, hostis, quo minus victoria titerentur, remorata sunt. Dein Iugurtha pollero die cum Aulo in colloquio verba facit: tametsi ipsum cum exercitu fame serroque clausum

tenet, tameni memorem Iesum humanarum, si

secuti foedus faceret, incolumis omnis sub jugunt mista'

105쪽

BELLvM vGvRTHINI M. missurum praeterea, uti diebus decem Num diadecederet. Quae gravia quani tuam, a-guia plena erant tamen, quia mortis metu nuta bant sicuti regi lubuerat, pax convenit. Sed ubi ea Romae comperta sunt metus atque moeror civitatem lsrvasere pars dolere pro gloria imperii: pars solita rerum bellicarum timere libertati : Aulo omnes infesti, ac maxume qui bel- 'petrarciari fuerant, quod imatus dedeco-

ea cons Albinus, ex delicio fratrta invidia A,

''iulebat tamen interim exercitui fulm Pleinentum scribete ab sociis o nomine Lati testinare senatus ita , uti par fuerat, decet nit quo atque populi iniussu nullum potu ille foedus Deci Consul impeditus a tribuni pl. e. Quas

paraverat copias, secum portaret, paucis diebusi Africam proficiscitur. Nam omnis exercitus, ut convenerat, Numidia deductus inprovinci hiemabat Postituam eo venit, quamquam perse- Iugurtham, o mederifraternae invidi animo ardebat cognitis militibus , quos pr. eter fugam C luto inperio , licentia, atque a civia corruperat, ex copia rerum statuit sibi nihil

g x xid in Interea Romae C. Mamilius Limetanus Tr. pleb orationem ad populum promulgar, ut quaereretur in eos, quorum consilio senati decreta neglexisset quique ab eo in lepationibus, aut imperiis pecunias accepi sient qui

elephantos, quique perfugas tradidi ilhnt item, qui de pace, aut bello cum hostibus pactiones se s-

partium invidia pericula metuentes, quoniam P aperte

106쪽

SALLUSTII

aperte resistere non poterant, cluin illa, Valla talia placere sibi faterent tir, occulte per amicos, ae maxume per homines nominis Latini, bc socios Italicos impedimenta parabant. Sed plebes, incredibile memoratu est , quantum intenta fuerit, quantaque vi rogationem jusserit, decreverit, Oluerit, magis odio nobilitatis , cui mala illa parabantur, quam cura rei p. tanta lubido in partibus crat. Igitur, caeteris metu perculsis, M. Scaurus, quem legatum Bestiae suille supra memoravimus, inter laetitiam plebis suorum fugam , trepida

etiam tum civitate, cum ex Mamiliana rogatione tres quaesitores rogatentur, effecerat, ut ipse in eo numero crearetur. Sed, qu ilione exercita alpere, violenterque ex rumore, lubidine plebis, liti sarpe nobilitatem, sic ea tempestate plebem ex

secundis rebus insolentia ceperat. Celeium mos partium popularium senatus fac ionum , ac deinde omnium malarum artium paucis ante annis Romae ortus cit, otio atque abundantia earuna rerum, quae prima mortales ducunt. Nam ante

Carthaginem deletam populus, d senatus Rom. placide modesteque inter se rempub tractabant: neque gloriae, neque dominationis certamen inter civis erat metus hostilis in bonis artibus civitatem retinebat sed ubi formido illa mentibus decessit, ilicet ea , quae secundae res amant, lascivia, atque superbia, incessere. Ita, quod in advorsis rebus optaverant, otium, pOibluam adepti sunt,asiperius, acerbiusque fuit. Namque coepere nobilitas dignitatem , populus libertatem in lubidinem vertere sibi quisque duceres, trahere, rapere. Ita omnia in duas partis abstra ta sunt res p. q.iae media fuerat, dilacerata Ceterum nobilitas

factione magis pollebat plebis vis soluta, atque

107쪽

in multitudinem dispersa, minus poterat paucorum arbitrio belli domique agitabatur penes col-dem aerarium , provinciae, magistratus, gloriae. triumphique erant : populus militia atque inopia urgebatur praedas bellicas imperatores cum paucis diripiebant. Interea parentes, aut parvi liberi militum, uti quis iue potentiori conlinis erat, sedibus pellebantur. Ita cum potentia avaritia sine modo, modestiaque invadere, polluere dc vastare omnia , nihil pensi , neque sancti habere. quoad semet ipsa praecipitavit. Nam ubi primum ex nobilitate reperti sunt, qui veram gloriam in

iustae potentiae anteponerent, moveri civitas, dedissensio civilis, quasi permixtio tetrae oriri coepit Nam postquam Tiberius, d C. Gracchus, quorum majores Punico atque aliis bellis multum reipub addiderant, vindicare plebem in i . bertatem dc paucorum scelera patefacere coepereo iobilitas noxia, atque eo perculsa modo per socios, nomen Latinum, interdum per equires Romanos , quos spes societatis a plebe dimoverat, Gracchorum actionibus obviam ierat de primo Tiberi una, dein paucos post annos ea dena. ingredientem Calum , Tributa. pl. alterum trium . virum coloniis deducendis, cum M. Fulvio Flacco ferro necaverat. Et sane Gracchis, cupidine vi-

iotiae, haud satis animus ira oderatus fuit. Sed non vinci Catius est, quam malo more injuriam vincere. Igitur ea victoria nobilitas ex lubidine sua usa, mortalis multos ferro aut fuga exstinxit: plusque in reliquum sibi timoris, quam potet ita: addidit quae res plerumque magnas civitain re pessum dedit, dum alteri alteros vincere quovis modo,in vicios acerbius ulcisci volunt. Sed de studiis partium, d omnibus civitatir moribus,

108쪽

sALLVS γ II si singillatim, aut pio magnitii line parem disserere, tempus, tuam Us, Maturius cles cret quamobrem ad inceptum redeo. Pol Auli laedus exercitus luenosii fugam foedam Metellum, ocsilanus consule de si nati, pri vincias inter separtiverant Metello, lue Numidiaevet erat,acii viro , o quam qua in adverto populi partibus, fama tamen aequabili, bc inviolata. Is ubi primum magistratum ingressus est alia omnia sibi cum collega ratus, ad bellum , quod genuitis erat, animum intendit. Igitur il lis vetet itui, nil lites scribere irastili. inll Ima tela ciluos, di cetera i militi .HP.irare, ad hoc commeatum allatim, denique omnia, quae in bello vario rerum multatum egenti, usui sie solent. Ceterum ad ea patranda senatus auctoritate, bcii nomen I i sultro auxilia mittendo ssummo studio adnitebatui. omnibus rebus paratis, compo iurique, in unu diam proficis itur, mapter artis bonas, tum i ldivitias invicium animum g

magistratuum ante id tempus in Numidia nostrae opes contusa: hostiumque auctae erant. Sed ubi in Asticam venit, exercitus ei traditur a Sp. Albino proconsule, iners, imbellis, neque periculi, neque ab iris patiens , lingua situ. Hla ita anu Pitam tior, praedator ex sociis , dc italios isne imperio, d modelita habitus. Ita imperatori novo plus ex malis moribus solicitudinis, quam ex copia militum auxilii, aut lcia

bat. Statuit tamen Metellus, livi Ium tempus coli titiorum mora il

109쪽

BELLVM avo VRTHINum y eos putabat non prius bellum attingere, quam majorum disciplina milites laborare coe illet. Nam Albinus, Auli fratris exercitusque lade perculsus, postquam decreverat non egredi provincia , quantum temporis aestivorum in imperio ii tui plerumque milites in stativis castris habebat: nisi cum odos, aut pabuli egestas locum mutare subegerat. Sed neque more militari vigiliae duce bantur. Vt citique lubebat, ab signis aberat lixae permisti cum militibus diu noctuque vagaban a xur: palantes agros vastare, villas expugnare,

pecoris, mancipiorum praedas certantes agere eaque mutare cum mercatoribus vino advectitio,&aliis talibus praeterea, frumentum publice d tum vendere, panem in dies mercari postremo,

quaecumque dici, aut fingi queunt ignavicu luxu- riaeque probra, in illo exercitu cuncta suere dc

alia amplius. Sed in ea di ficultate Metqllum nota

minus, quam in rebus hostilibus, magnum icoprentem virum fuisse comperior tanta tena perantia inter ambitionem levitiam ine moderamna. Namque edicto primo adjumenta ignaviae sustulisse, ne quisquam in castris panem,auἴquenialium cibum coctum venderet ne lixae exerciatum sequerentur ne miles tegarius in casti is neve in agmine servum, aut umentum haberet 'ceteris arte modum statui sieri praeterea trans vortis itineribus quotidie castra moveres juxta ac si hostes adessent, vallo, atque fossa munire vigilias crebras ponere eas ipse cum legatis. circuire item in agmine in primis modo, modo

an postremis tape in medio adesse, ne quisquam,

ordine egrederetur uti, cum signis i eouemeti cederent, miles cibum. Marma portaret. Im

probibendo delictis magis quam vindicando

110쪽

SALLUSTII exercitum brevi contirmavit. Interea Iugurtina ubi , quae Metellus agebat, ex irrunciis accepit simul de innocentia ejus certior Romae factus, di fide te suis rebus, actum demum veram deditionem facere conatus est I tur legatos ad consulem cum suppliciis mutit, quuantummodo pii, libet is aue vitam peterent, alia omnia dederent populo Rom. ea Metello jam antea experimentis cognitum erat, genus Numidarum infiduna, ingenio mobili, novatum rerum avidum esse. Iraque legatos alium ab alio diversos aggredituo ac Paullatam tentando , poli quam opportunos sibi cognovit, multa pollicendo persuadet, uti Iugur 'tham maxume vivum, sin id parum procedat, necatum sibi traderent ceterum palam , quae ex voluntate forent, regi nunciari jubet. Dein ipsa raucis diebus intento atque infesto exercitu in Numidiam procedit ubi, contra belli faciem tuguria plena hominum, pecora, culi Oiesque in agris erant ex oppidis in mapalibus, praefecti regis obviam procedebant, parati si umentum da-I , commeatum portare, poliremo omnia , quae imperarentur, facere. Neque Metellus iccirco minus, sed pariter ac si hostes adessent, munito agmine incedere, late explorare omnia, illa dedi-tjonis signa ostentui credere, cinsidiis locum

tentare. Itaque ipse cum expeditis cohortibus, item unditorum sagittariorum delecta manu apud primos erat in postremo C. Marius legatus cum equitibus curabat in utrumque latus equites auxiliarios tribunis legionum, d praesediis cohortium dispertiverat uti cum his permixti velites, quocumque accederent, equitatus hostiuiri propulsarent. Nam in Iugurtha tantus dolus, taniaque petitia locoIum,ac militiae erat, ut, absena