[Opera] cum veterum historicorum fragmentis. By C. Sallustius Crispus

81쪽

ZELLV31 IV VRTHaNV Lomissis onerat, impellitque, uti tamquam suam lomum vilens eat portarum claves adulteranas aret: nam verae ad Hiempsalem referebantur: eterum ubi res postularet, se ipsum cum magna genturum manu Nimaida mandata brevi conficit atque uti doctus erat, noctu Iugurthae mittes introducit. Qui postquam in aedes irruperer diversi regem quaerere dormientis alios, alios Occursantis interficeres scrutari loca abdita claua est ingeres strepitui tumultu omnia miscere: rum interim Hiempsal reperitur, occultans se lagurio mulieris ancillis , quo initio pavidus, cgnarus loci profugerat. Numidae caput ejus, ut ε ulli erant, ad Iugurtham referunt Ceterum fama tanti facinoris per omnem Africam breui diuti

gatur Atherbalem , omnisque, qui sub Micipsae

imperio fuerant, metus invadit. In duas partis dis cedunt Numidae plures Atherbalem sequuntur, sed illum alterum bello meliores igitur Iugurtha quam maxumas potest copias armat urbis partim vi, alias voluntate imperio suo adjungit: omni Numidiae imperare parat Atherbal, a metsi Romam legatos miserat, qui senatum docerent de caede fratris , 5 fortunis suis tamen fretus multitudine militum , parabat arinis contendere Sed ubi res ad certamen venit, victus ex proelio profugit in provinciam , ac dehinc Romam contendit. Tum Iugurtha patratis consit liis, postquam omni Numidia potiebatur, in otio facinus suum cum animo reputans, timere popu' lum R. neque advorsius iram ejus usquam, nisi in avaritia nobilitatis, iecunia sua , spem habere, Itaque , paucis diebus, cum auro argento que mulio legatos Romam mittit quis praecipit, u i Primum veteres amico muneribus ea pleant:

82쪽

SALLUSTII dein novos an cltiirant postrenao, quemcumquepoisint largiundo parare, ne cunctentur. Sed ubi Romam legati venere, e ex praecepto regis hospitibus, aliisque, quorum ea tempestate in senatu auctoritas pollebat, magna munera misere tanta commutatio incessit, ut ex maxuma invidia ingratiami favorem nobilitatis Iugurtha veniret.

quorum pars spe, alii praemio inducti, ingulos

ex senatu ambiundo nitebantur, ne gravius in eum consuleretur igitur, ubi legati satis confidunt, die constituto senatus utrisque datur. Tum Atherbalem hoc loco locutum accepimus. P. C. Micipsa pater mei moriens mihi praecepit, uti regni Numidia tantummodo procurationem exi tu marem meam : ceterum iu , impe rium penes vos esse simia eniterer domi militia- quo quam maxumo usui esse populo Rom. vos mihi eognatorum , os in locum a finium ducerem e si ea iecissem , in vestra amicitia exercitum . divitiis munimenta regni me habiturum diu pracepta patris mei cum agitaram Iuturtha, homo omnium, quos terra su tinet, sceleratissumus, contemto imperio estro, uasinus me nepotem, utique ab stirpe socium atque amicum populi R. regnofortunisque omnibis expulit. Atque ego P. C. quoniam eo seriarum venturus eram , vellem , potitas ob mea quam ob majorum meorum beniscia, pus me a vo his auxilium petere , ac maxume deberi mihi beni-scia a populo E quibu non egerem secun itim ea fῖ desideranda erant, uti debitu uterer. Sed quoniam

rarum tuta per se ipsa probita est, neque mihi tu manu fuit, Iugurtha qualis foret ad vos confugi P. C. quibus , quod mihi miserrumum est, cogor prius oneri, quam usi esse ceteri reges , aut besio victi in amicitiam a vob recepti sunt, aut in suta dubiu

83쪽

B LLvM IUGURTHINUM. iurebu societatem e iram appetiverunt. a filia nostra cum populo R. bello Carthaginiensiricitiam in lituit , quo tempore magis de Ur im fortuna petenda erat. uorum progeniem os, P. C. nolite pati me nepotem Masinissae frustra a bis auxilium petere. Si ad impetrandum nihil issa haberem , praeter ijerandam fortunam od paullo ante rex, genere fama, atque copii po

ens, nunc deformatu arumna, inops, alienas opes

ei et ioci tamen erat majestatis populi K prohiberen uriam ; neque pati, cujusquam regnum persce crescere. Verum ego ius nibus ejectiti sum, quosi oribus meu populi 3 KOm dedit unde pater, tu meum una vobiscum expulere Syphacem

thaginienses Cestra eniscia mihi ereptasunt, C. in mea injuria despecii estis . heu me sirum huccine , sicipsa pater, benescia tua

sere, uti, quem tu parem cum liber, tum regni-ι participem fecisti, is potissumum irpi tuac tincto si s numquam ne ergo familia nostra ιieta erit Z semper ne in sanguine , ferro , fuga ber ibimur iam Carthaginiensis incolumes fue- re jure omnia saeva patiebamur H M ab latere rvos amici procul f es omnis in armo erat Ps-

suam illa peni ex Africa ejecita est , iati pacem

agitabamuc quippe, ruri sti usim erat nisi forte quem vos usii seto. Ecce autem ex improυiis Iugurtha , intoleranda audacii, scelere , at ruesuperbia sese esserens fratre meo , atque eodem p rs-pinquo su interfecto , primum regnum ejus sceleris sui praedam fecit post , ubi me ii dem dolo neu qui capere, nihil minus, quam vim aut bellum ex- e tantem, in imperi vestro sicuti videtis, exto rem patri , domo, inopem , ct coopertum miseriis effecit, utrubiui, Mim , quam in meo En assem.

84쪽

veram patrem meum . qui vestram amicitiam diligenter colerent, eos multum laborem fuscipere ceterum ex omnibu maxume tutos eqse. Muod infamilia nostrafuit, praestitit, ut in omnibu bellti adesset obuo nos uti per otium tuti simus , in manu vestra est P. C. Pater nos duos fratres reliquit tertium Iugurtham enisicit suci ratu est Obu con- Iunctum si re Alter ortim necatu et alter ipse ego manu impi vix fugi Muid agam es aut quoso'ri sumum infelix acceuam ' genero praesidia omniae in Ia sunt pater , uti necesse erat i natura concessit frami quem minume decuit, propin Jum per scelus vita eripuit a 'no , amicos , propinquor ceteros meos . aliam alia clades oppressit capti ab Iugurtha , pars in crucem adii pars si objecti funi pauci, quibu relicita est anima, clausi in te

nebrι cum moerore se luctu , morte raviorem υι- tam ex iuui . Si omnia , qua aut amisi, aut ex ne

cessariu Ἀυοr a facita sunt, incolumia manerent eramen, si quid ex improviso mali accidisset implorarem, P. G quibus pro magnitudine imperii, j /juria omnis, cura sis decet. 2 unc ero exsul patria, domo soli , atque omnium honestarum rerum egens , quos accedam , aut quos appellem nationesne, an reges , qui omnes familia no stra ob vestram amicitiam infesti sunt Z an quο- quam mihi adire licet, ubi non majorum meoruκ hostilia monumenta plurima sint 2 an qui quam

no iri sereri potest, qui aliquando obis hostis fuit Z Postrem , Masinissa nos ita instituit, P. C.

ne suem coleremus , nisi populum R. nescietates, ne foedera nova acciperemus e abunde ma rna pra-

ia nobi in fra amicitia fores si huic imperio fori clamaturetur . una occidendum nobυ esse Tir-

85쪽

ciorum injuria curare licet. Tantum illud vereor, ne quos privata amicitia Iugurtha, parum cognita, tra/lversos agat quos ego audi maxuma ope niti.

ambire , fatigare os singulos, ne quid de absente, incognita caussa statuatu fingere me verba Iugam simulare cui licuerit in regno manere. Quod titinam illum cujus impio facinore in ho miserias projecivistim , eadem haec simulantem ideam

aliquando aut apud os , aut apud eos immortalis rerum humanarum cura oriatur ut ille , qui nunc

sceleribi suo ferox atque praeclarm est, omnibuύmalo excruciatm, impietati in parentem nostrum, fatri mei necti , mearumque miseria Am gravis poemti reddat Iam jam frater animo meo carisume, quamquam tibi immaturo tindeminum de-ctiit, vita erepta est, tamen laetandum mago, quam dolendum puto casum tuum. Non enim regntim, sed fugam, exilium , egestatem ad omnis, qua mapremunt, aerumna cum anima simul amisisti: at ego infelix in tanta mala praecipitatus pulsu ex parri regno , rerum humanarum deritaculum praebeo Cert ει quid agam, tua ne injuria per equar opa auxilii egens , an regno consulam, cujm vita, necisque potesta ex opibiis alieni pendet. Utinam, mori . fortunis mei honestus exitu esset ne vivere contem tu viderer. si defessus malis injuria concesissem, Nunc quoniam neque vivere lubet, neque mori licet sine dedecores, P. C. per vos , per liberos . atque parentes vestros, per majestatem populi subvenite miser mihi ite Obυiam injuria: nolite pati regnum umidia . quod vestrum est, per scelvi, sanguinem familia nostra tabescere.. Postquam rex finena oouendi fecit, legati Iu-

86쪽

S A L Iturthae largitione naagis quan ciatalla Iedl,paucis ac spondent Hiempsalem , Ob .evitiana sitam, ab Numidis interfectum Atherbalem iitro bellum inserentem, poli tuam superatus sit, queri, quod injuriam facere nequitiet Iugurtham ab senatu petere, ne se alium putaret, ac Numantia cognuus ellet neu verba inimici ante facta sua poneret. Deinde utrique curia egrediuntur. Senatus statim consulitur fautores legatorum , praeterea magna pars gratia depravata, Atherbalis dicta contem arere augurthae virtutem laudibus extollere gratia, voce, denique omnibus modis pro alieno

scelere in flagitio, sua quasi pro gloria, nitebantur a contra pauci, quibus bonum c aequum divitiis carius erat, subveniundum Atherbali , Hiempsalis mortem severe vindicandam censebant sed ex omnibus maxume Tmilius Scaurus, homo nobilis , impiger, factiosus, avidus potentiae, honoris , divitiarum ceterum vitia sua callide occultans Is postquam videt regis largitionem faniosam impudentemque, veritus quod in talixesblet ne polluta licentia invidiam accenderet, animum a consueta lubidine continuit. Vicit tarmen in senatu pars illa, quae vero pretium aut gratiam ante serebat. Decretum fit, uti decem

gati regnum quod Micipsa obtinuerat, inter Iugurtham i Atherbalem dividerent cujus legationis princeps fuit L. Opimius, homo clarus, tum in senatu potens, quia consul C. Graccho M. Fulvio iuersectis, accerrume vindictam nobilitatis in plebem exercuerat Eum Iuguitha,

tametsi Romae in amicis habuerat, tamen curatissum recepit dando, tollicendo multa, perfecit, ut fama fide, postremo omni bi suis rebus commodum regis anteferret Iesi quos lega-

87쪽

BELLVM IVGURTHINUM. eadem via aggressus, pleiosque capit pauciscarior fides, quam pecunia fuit. In divisione, quae pars Numidiae Mauritaniam attingit, agro viris que opulentior, Iugurtha traditur illam alteram, jecie, quam usu, potiorem , quae portuosior, caedificiis magis exornata erat, Atherbal possedit. Res postulare videtur Africae situm paucis exponere ea gentis, quibus cuni nobis bellum aut amicitia fuit, attii agere. Sed quae loca natio ne ob calorem, aut asperitatem, item solitudines nainus frequentata sunt, de iis haud facile comperium narraverim caetera quani paucissumis ab ibi vana.

In divisione orbis terra plerique in parte tertia Africam posueres pauci, tantuna modo Asiam, dc Europam esses sed Affiicam in Europa ea finis habet ab occidente fretum nostri maris, Oceani ab onu solis declivem latitudinem quem locum Catabathmon incolae appellant. Mare saevum , importuosum ager frugum sertilis, bonus pecori, arbori in secundus caelo , terra ille penu ria aquarum' genus hominum salubri corpore, velox , patiens laborum plerosque senectus dis

solvit, nisi qui ferro , aut a bestiis interiere. Nam morbus haud stape quemquam superat . ad hoc, malefici generis plurima animalia. Sed qui mortales initio Afi icam habuerina, quique postea accesserint, aut quo modo inter se permixti sint: quamquam ab ea fames, quae plerosque obtinet,

diversum est tamen, ut ex libris Punicis, qui re gis Hiempsalis dicebantur, interpretatum nobis est utique rem sese habere, cultores ejus terrae putant quam paucissumis dicam. Ceterum des ejus rei penes auctores erit. Africam initio ha

buere Gaetuli, dc Libyes, asperi, incultiquo: qius

cibus

88쪽

ς SALLVsTII cibus erat cato ferina , atque humi pabulum, uti pecoribus. Hi ne lue moribus, neque lege , aut imperio cujusquam regebantur vagi palantes. quas nox coegerat, sedes habebant. Sed postquam in Hispania Hercules, sicut Afri putant, interiit: exercitus ejus compositus ex gentibus variis, amisso duce ac pastina multis ibi quisque imperium perentibus, brevi dilabitur. Ex eo lium ero Medi, Per Armenii, navibus in Africam transvecti, proxumos nostro mari locos Occupavere. Sed Persae intra Oceanum magis: hi de alveos navium inversos pro tuguriis i ne in uia neque nrateria in agris, neque ab Ii ι . . iii Semundi, aut mutandi copia erat mare magnum, mi gnara

lingua commercia prohibebant. Hi paullatim per connubia Gaetulos secum miscuere ic quia saepe

tentantes agros, alia deis adealia loca petiverant, semet ipsi Numidas appellcii ore Ceteriim adhuc

aedificia Numidarum tam , quae mapalia illi vocant, oblonga, incurvis lateribus tecta, quasi navium carinae sunt Medis autem, Armeniis accessere Libyes. Nam hi propius mare Africum agitabant Gaettsi sub sole magis, haud procul ab ardoribus hique mature oppida habuere. Nam, fieto divisi ab Hispania, mutare res inter se insti. tuerant nomen eorum paullatim Libyes corrapere, barbara lingua Mauros pro Medis appellarxes. Sed res Persarum brevi adolevit ac poste Nomo Numidae, propter mulii tudinem, paren tibus digresti possedere ea loca, quae proxui Carthaginem Numidia appellatur, Deinde utri que alteris freti, finitimos armis, aut metusu imperium suum coegere nomen gloriamque sit

addidere magis hi, qui ad nostrum mare prcsedcratu: lui Libyes, quam Catuli, minus bel

licosi

89쪽

IrLLvM IUGURTHINUM. licosi denique Africa pars inferi , pleraque ab uiandis postella est victi omnes in gentem n

men lue imperat alium concessere. Postea ianices, alii multitudiatis dominaria uelitice gratia, pars

imperii cupiditae solicitata plebe: oc aliis novarum 1eruna avidis, Hipponem Adrime tum , Leptina, aliasque ibi in ora maritima condidere ea que brevi nihil tum auci e pars originibus luis praesidio , aliae deci insuete. Nam de Carthagine silere naelius puto, quam parum diceres quoi iam alio Properare en pus tonet. Igitur ad Catabad Dion , qui locus gyptima ab Afiica dividit, secundo mari prima Cyrene est, colonia Thereon, ac deinceps ditae Syrtes, interque eas Leptis deinde Philenon arae' que iri locunt Agyptum versus sinen imperii habuere a thagii lentes post aliae

Punicae urbes Cetera localitque aes Mauritaniam Numida tenent. pioxume Hispaniam Mauri sunt.

super Numidiam Gaetulos accepimus, partim in tuguriis, alios in ullius vagos agitare pos os Ethiopas esse dein loca exusta solis ardoribus. Igitur bello Iugurthino pleraque ex Punicis OPpida, rinis Carllaaginiensium, quos novissume habuerant, populus R. per magi liratus administrabat Gaetulorum magna pars N Numidae ad flumen usque Mulucham sub Iugurtha erant:

Mauris nanibus rex Bocchus imperitabat, Pro ter nomen, cetera ignarus populi R. itemque nobis i teque bello, neque pace antea cognitus. De

Astica, de ejus incolis, ad necessitudinem rei satis

dictum.

Postquam diviso regno legati Africa decesἡ-re: b Iugurtha contra timorem animi pi mi sic teris adeptum sese videt certum ratus, quod ex Raarcia apud Numantiam acceperat, omnia RO

90쪽

accensus, quos paullo ante muneribus expleverat, in regniani Atherbalis animum intendit ipse acer, bellicosus at is, quem petebat, quietus, imbellis, placido ingenio, opportunus injuriae, metuens magis, quam metuendus. Igitur ex improviso finis ejus cum magna manu invadit multos mortalis cum pecore, atque alia pr. eda capit aedificia incendit: pleraque hostiliter loca cum equitatu accedit. Deinde cum omni multitudine in regnuna suum convertit, existumans dolore permotu tar Atherbaleni injurias suas manu vindicaturum, eamque rem belli caussam fore. At ille, quod neque se parem armis existumabat, camicitia populi R. magis quam Numidis, fretus erat legatos ad Iugurtham de injuriis uelium misit qui

tametsi contumelios adicia retulerant, prius tamen Omnia pati decrevit, quam bellum sumere quia tentatum antea secus cesserat. Neque eo magis cupido Iugurthae minuebatur quippe qui totum ejus regnum animo iam invaserat. Itaque non tit antea, cum praedatoria manu, sed magno exercitu comparato, bellum gerere coepit, aperte totius Numidia imperium petere. Ceterum, qua pergebat, urbis, agros vastare, praedas agere; suis animum , hostibus terrorem augere Atherbal ubi intelligit eo processum, uti regia iam aula linquendum est et, aut armis retinendum, necessario copias parat de Iugurthae Obvius procedit. Interim haud longe a mari prope Cirtam oppidum utriusque consedit exercitus 1 quia diei extre Inum erat, proelium non inceptum sed ubi plerumque noctis processiit , obscuro etiam tum lumine , milites Iugurthini, signo dato , castra hostium invadunt semisona nos partim , alios