[Opera] cum veterum historicorum fragmentis. By C. Sallustius Crispus

111쪽

a praesens, pacem an bellum gerens perniciosior eliet, Hi incerto haberetur. Erat haud longe ab eo iuuere, quo Nessus pergebat, oppidum Num, clarum nomine Vacca forum rerum venalium totius regni maxume celebratum cibi cincolete, mercari consi reverant Italici eneris multi mortales. Huc consul, simul tentandi gratia, cum patriciatur Opportunitates loci, praesidium impo- rς imperavit frumentum, alia, quae bello usui forent, comportares ratus, id quod res

naonebat, frequentiam negotiatorum, d commia ieatura luvaturum exercitum, Jam paratis re- laus muni naentum sore. Inter haec negotia Iu urtha impensius modo legatos supplices mittere

cena orate praeter suam , liberorumque vitam.

omnia Metello dedere. Quos item, uti priores, consutillectos ad proditionem domum in t tebat regi pacem quam postulabat, neque abnuere, neque polliceri, interea moras promissa legatorum exspectare Iugurtia ubi Metelli dicta cum

tactis composuit, ac suisse artibus tentari animas vertit quippe cui verbis pax nunciabatur, et rum rebellum asperrumum erat, urbs maxuma alienata, ager hostibus cognitus, animi popularium tentati. coactus rerum necessitudine, si turi armis certare. Igitur, explorato hostium itii:ere, in spem victoria adductus, ex opportunita se ob quam a umas potest co as omnium

I. mites occultos exercitum Metelli antevenit. Erat in ea parte Numidice, quam Atherbal in divisione possederat, fumen Oriens a meridie nomine Muthul a quo aberat mons serme millia pastillam xx, tractu pari, v quasi collis otiebatur, in imamensum perti,

112쪽

3 sALI. VsTI Inens, vestitus oleastro, ac myrtetis, aliisque generibus arborum , quae humi arido , atque arenoso gignuntur Media autem planicies deleria, penuria aquae, praeter fluminis propinqua loca ea consita arbutiis, pecore atque cultoribus frequentabantur. Igitur in eo colle quem transvorso itinere porrectum docuimus , Iugurtha extenuata suorum acie consedit elephantis,ac parti copiarum pedeltiium Bomilcarem praefecit: vianque edOcet, quae ageret ipse propior montem cum omni equitatu, oc peditibus delectis suos collocat dein singulas in mas, manipulos circuiens monet, atque obteliatur, ut memores pristinae virtutis, bc victoriae sese regnumque suum ab Romanorum avaritia defendant cum his certamen fores, quos antea victos sub jugum miserint ducem illis, non

animum, mutatum quae ab imperatore decu

rint, omnia suis provis, locum superiorem , uti prudentes cum imperitis, ne pauciores cum pluri-hus, aut rudes cum bello melioribus manum consererent proinde parati, intentique essent, signo dato, Romanos invadere illum diem aut omnis labores victorias confirmaturum, aut maXumarum aerumnarum initium fore. Ad hoc viritim uti quemque ob militare facinus pecunia, aut honore extulerat, commonefacere benificii sui,

eum ipsum aliis ostentare postremo , pro curas lue ingenio possicendo, minitando obtestando, alium alio modo excitares cum interim Metellus, ignarus hostium, monte degrediens cum exercitu conspicatur. Primo dubius, quidnam in-Dlita facies ostenderet nam inter vii gutta equi, Numidaeque consederant, neque plane occultati humilitate arborum tamen incerti quidnam

esset, cum natura loci , tum dolo ipsi, atque signa

113쪽

militati obscinati dein, brevi cognitis insidiis paxillisper agmen constituit. Ibi commutatis ot

dritibus, in dextro latere, quod proxumum ho-lcis elat, triplicibus subsidii Saciem initi uti ii ter manipulos filia litores, Tagittarios dispertit,quitatuna omnem in cornibus locat: a pauca pro tempore milites hortatus, aciem , sicut miti uxerat, ansvorsis principiis in planum deducit. Sed, ubi Numidas uictos, neq ccille degredi animadvertat, veritus ex anni tempore, Minopia aquae, ne sit conticeretur exercitus, Rutilium legatum cum expeditis cohortibus,ri parte equitum piae- miserat ad flumen, ut locum castris ante caperetexis mans hostes crebro tirape tu i trans orsis

proeliis iter suum remoraturos, Quoniam arnais dissiderent, tali tudinem sitim militia in tentaturos. Dein ipse pro re atque loco, sicuti monte descenderat, paullatim procedere Marium pos principia habere, ipse cum sinistis ala equitibuscue , qui in agmine principes facti erant. At Iugurida, ubi extremum agiaaen Metelli primos suos praetergressum videt , praesidio quasi duum millium peditum montem occupat, qua Metellus d scenderat ne forte cedentibus adversariis receptui ac post munimento foret dein repente signo dato, hostis invadit. Numidae alii postremos c dere lar a sinistra ac dextra tentares insensiades e, atque instare omnibus locis Romanoruimordines conuarbare quorum etiam qui firmioribus animis obvii hostibus fuerant, ludificatii certo proelio ipsi modo eminus sauciabantur, neque contra feriundi aut conserendi manum copia erat Ante jam docti ab Iugurtha equites, ubi cumque Ronranorum turma insequi coeperat non consertina, neque in unum sese recipiebant,

114쪽

ALLVsTII Dd alius alio quam maxume divorsi ita numero priores, si a perse uelado hostes deterrere nequiverant,dysjectos ab tergo, aut lateribus circumveniebant sin oppintunior sug. collis, quam campi fuerant eo vero consueti Nunaidarum equi facile inter virgulta evaderes nostros asperitas, ocinsolentia loci retinebat. Ceterum facies totius negotii varia, incerta, foeda atque miserabilis, dispersi a suis, pars cedere, alii insequi neque igna, neque ordines observare ubi quemque periculum ceperat, ibi resistere,ac propulsare arma, tela, equi, viri, hostes, cives permixti nihil consilio, neque imperio agi sors omnia regere. Itaque multum diei processerat, cum etiam una eventus in incerto erat. Denique omnibus labore, Laestu languidis, Metellus, ubi videt Numidas minus instare paullatim milites in unum cola ducit ordines restituit, cohortes legionarias luatuor advorsum pedites hostium collocat. Eorum magii pars superioribus locis fessa consederat simul orare, hortati milites, ne deficerent, neu paterentur hostes fugitavis vincere: neque illis castra esse, neque munimentum udum , quo cedentes tenderent in armis omnia sita. Sed nec Iugurtha quidem interea quietus erat circuire, hortari, renovare proelium, d ipse cum delectis ten- rare omnia subvenire suis , hostibus dubiis instare, quos firmos cognoverat, eminus pugnando retinere. Eo modo duo imperatores, summi viri, inter se certabant ipsi pares, e trium opibus dissiparibus. Nam Metello virtus militum erat, locus advorsus Iugurthae alia onania, praeter milites, Opportuna. Denique Romani, ubi intellegunt,

que sibi profugium eue, neque ab hoste copiam rusnandi fieri: dc jam diei vespererat Ladvorso

colle,

115쪽

BELLUM IUGURTHINVM et 3olle, sicuti praeceptum fuerat, evadunt. Amisso loco Numidae tus, fugatique, pauci interiere pleros lue velocitas, regio hostibus ignara, tuta sunt. Interea Bomilcar, quem elephantis ci varii copiarum pedestrium praefectum ab Iugurtha supra diximus, ubi eum Rutilius praetergrestus est, paullatim suos in aequum locum deductit ac, dum legatus ad iumen, quo praemisi iis erat, sestinans

peigit, Liuietus, uti res postulabat, aciem exornat:

areque remittit, tu id ubique hostis ageret, explorare. Postquam Rutilium consedisse jam , dc anina vacuum accepit, suam bive ex Iugurthae pice lio clamorem augeri, veritus ne legatus cognita re, laborantibus in auxilio foret, aciem, quam dissidens virtuti militum arte statuerat, quo hostium mirere ossiceret, latius porrigit eoque modo ad Rutili castra procedit. Ro inani ex improviso pulveris vim magnain animadvert lint. Nam prospectum ager arbustis consitus prohibebat. Et primo rati humum iidam vento agitari post, ubi

aequabilem manere, Sc, sicut acies movebatur, magis magisque appropinquare vident cognita reproperantes arma capiunt, ac pro castris, sicut imperabatur, consistunt. Dein, ubi propius ventum est, utrimque magno clamore concurritur. Numidae tantummodo remorati , dum in elephantis auxilium putant, postquam eos impeditos ramis arborum, atque ita disiectos circumveniri vident, fugam faciunt ac plerique, abiectis armas, collis, aut noctis, quae jam aderat, auxilio antegri abeant Elephanti quatuor capti, reliqui omnes numero quadraginta interfecti. At Romani quamquam itinere, atque opere castrorum, proelio festi, lassique erant tamen quod Metellus an pila opinione morabatur, instructi, intent

116쪽

que obviana procedunt. Nam dolus Numidarum nihil languidi neque remissi patiebatur. Ac primo Obscura a ocie, postquam haud procul inter erant, strepitu, veluti hostes adventarent, alte apud alteros formidinem simul, dc tumultum f. cere δε pene imprudentia admissum facinus serabile, ni utrimque praemissi equites rem explravissent. Igitur pro metu repente gaudium ex o tum milites alius alium laeti appellant, acta edocent, atque audiunt sua quis iue fortia facta ad caelum sert. Quippe res humanae ita sese habent: in victoria vel gitavis gloriari licet advorsae res etiam bonos detrectant. Metellus in iisdem caltris quatriduo moratus, saucios cum cura reficit meritos in proeliis more militiae donat, universos in concione laudat, atque agit gratias hortatur, ad

cetera, ilia levia sunt, parem animum gerant pro victoria fatis iam pugnatum, reliquias labores pro praeda fore. Tamen interim transfugas, alios

Opportunos, Iugurtha ubi gentiunt, aut quid agitaret, cum paucisne esset, an exercitum haberet,

uti sese victus gereret exploratum miti t. At ille sese in loca saltuos, o natura munita receperat ibique cogebat exercitum numero hominum ampliorem sed hebetem, infirmumque, gli ac pecoris magis, quam belli, cultorem. Id ea gratia eveniebat, quod praeter equites regios nemo Omnium Numida ex fuga regem sequitur quo cujusque animus fert, eo discedunt neque id sagitium militiae ducitur ita se mores habent. Igitur Metellus, ubi Videt etiam tum regis animum serocem esse bellum renovari, quod nili ex illius lubidine geri non posset praeterea iniquum certamen sibi cum hostibus hinore detrimento illos vinci, quana suos vincere statuit non proeliis, neque

117쪽

que acie, sed alio na ore bellum gerenduim. Itaque in loca Nun iidiae opulentissuma eigit agroavaliat multa castella, dc oppida, temere mainta, aut sine praesidio, capit, incenditque puberes interfici libet, alia onania militum praeda esie Ea formidine multi mortales Romanis dediti obsides frumentum, alia, qua usui id rent, a flatim praebita rubicumque res postulabat, praesidium impositum usae negotia multo magis, quam proelium male pugnatum ab suis, regem terrebant. Quippe cujus spes omnis in fuga sita erat, sequi cogebatur 5 qui sua loca defendere nequiverat. in alienis bellum gerere. Tamen ex inopia, quod

Optumum videbatur, consilium capit exercituna

plerumque in iisdem locis operiri iubet ipse cum delectis equitibus Metellum sequitur nocturnis

aviis itineribus ignoratus, Romanos palantis repente aggreditur. Eorum pleiique inermes c dunt, multi capiuntur nemo omnium intactus profugit de Numid es, prius quam ex castris sub veniretur, sicut jussi erant, in proxima os collis disicedunt. Interim Romae gaudium ingens ortum cognitis Metelli rebus uti teque,&exercitum more malorum gereret in advorso loco victora

men virtute sui siet: hostium agro potiretur Iugurtham magnificum ex Auli socordia, spem salutis insolitudine, aut suga coegisset habere. Itaque senatus, ob ea feliciter acta, diis immortalibus supplicia decernere civitas trepida antea, i licita de belli eventu, laeta agere de Metello fama praeclara esse. Igitur eo intentior ad victoriam nitit omnibus modis sellinares cavere tamen necubi hosti opportimus fieret meminisse poli gloriam invidiam sequi. Ita, quo clarior, eo magis anxius

erat neque post insidias Iucurtha etaso exercitu

118쪽

si SALLUSTII praedari ubi frumento , aut pabulo opus erat, cohortes cum omni equitatu praesidium agitabant m ercitus patiem ipse, reliquos Marius ducebat. Sed gii magis, tuam praeda ager vastabatur. Dbro bus locis haud longe inter se castra faciebant. Vbi ivi opus erat, cun ii aderant ceterum , quo fuga, atque formido latius cresceret, divorsi agebant. Eo tempore Iugurtha per collis sequi: tempus, aut locum pugnae quaerere qua venturum hostem audietat, pabulum, aquarum fontis, quorum penuria erat, corrumpere modo se Metello, in sterdum Matio ostenderes postremos in agmine tentare, ac statim in collis regredi rursus aliis, post aliis minitari neque proelium facere, eque otium pati . tantummodo hostem ab incepto re tinere Romanus imperator ubi se dolis fatigati avidet neque ab hoste copiam pugnandi fieri ur lbem magnam δε in ea parte, qua sita erat, arcem Iregni nomine Zamam statuiti a re ratus,

id quod negotium poscebat, Iustu Ti. iam laborat tibiis suis auxilio venturunt ibique prCelium fore. At ille, qua parabantur, a perfugis edoctus , magnis itineribus Metellum antevenit : oppidanos hortatur , moenia defendant, additis auxili ope

fugisci quod genus ex copiis regis, quia fallere nequibat, firmissumum erat praeterea pollicetur, in tempore semet cum exercitu affore. Ita compositis rebus in loca quam maxume occulta discedit; ac paullo pol cognoscit, Marium ex itinere fri mentatum cum paucis cohortibus Siccam missi

sunt quod oppidum primum omnium poli malam pugnam ab rege defecerat. Eo cum delectis equitibus noctu pergit, de iam egredientibus Romanis in porta pugnam facit simul magna voce Siccetiue hortatur, uti cohortes ab tergo circum

veniant:

119쪽

B LLvM IVGURTHINVM. 3niam fortui iam illis praeclar facinoris casuna late : si id fecerint postea sese in regno, illos in

libet tale sine metu aetatem acturos ac ni Marius

signa in serre, atque evadere oppido properavitiet. profecto cuncti, aut magna pars Siccensium, si dem mutavillent. Tanta mobilitate sese Numida: perunt. Sed nillites Iugurthini paulli spei ab re esus lentati, postquam majore vi hostes urgeia', paucis antissis profugi discedunt. 2 larius ad Za- mam pei venit id oppidum in campo situm, magis opere, quam natura munitum erat, nullius i lone rei egens, armis virisque opulentum. Igitur Metellus, pro tempore atque loco paratis rebus, cuncta moenia exercitu circumvenit: e atis

imperat, ubi quisque curaret. Dein signo dato, undique simul clamor ingens oritur neque ea res Numidas terret infens intentique sine tua multu manent proelium incipitur Romani pro ingenio quisque, pars eminus glande, aut lapidi bus pugnare evadere alii, alii succedere, ac mu- tum modo suli de te, modo scalia aggredi cupe- re proelium manibus facere Cointra ea oppidani in proxumos saxa volvere, sudes illa , praeterea pice tulphure taedam miliam, ardentia mittere. Sed ne illos quidem, qui procul manserant, timora animi satis muniverat. Nam plerosque acula a tormentis aut manu emisia vulnerabant parique periculo, sed fama impari, boni atque ignavi erant. Dum apud Zamam sic certatur, Iugurtha ex improviso castra hostium cum magna anu invadit remissis, qui in praesidio erant, omnia magis, quam proelium , exspectantibus, portam irrumpit. At nostri, repentino metu perculsi, sit, quisque pro moribus consulunt alii fugete , ali 'Mina capere magna pars ullaerati, aut occisi'ce e

120쪽

SALLUSTI rc eterum ex onalii tittitudine non amplius quadraginta memores nominis Romani grege facto locum capere paullo, quam alii, editiorem: neque inde maxuma vi depelli quiverunt sed tela eminus misia remittere, pauci in pluribus minus fiu- strati sin Numidae propius accessisient, ibi vero virtutem ostendere, re eos maxuma vi caedere, fundere, atque sugare. Interim Metellus, cum accerrume rem gereret, clamoremi tumultum hostilem a tergo accepit dein converso equo, animadvortit sugam ad se vorsum fieri quae res indicat populari sederigitur equitatum omnem ad castra propere mittit, ac statim C. Marium cum cohortibus sociorum Deumque lacrumans, per a micitiam, perque rempublic Obsecrat, ne quam contumeliam remanere in exercitu victore, neve hostes inultos abire sinat ille brevi mandata es cit. At Iugurtha naunimento castrorum impeditus , cum alii super vallia xl lentur,

alii in angustiis ipsi sibi pro erent, multis amissis in loca munita sese recipit. Metellus, insecto negotio, post tuam nox aderat, in castra cum exercitu revortitur. Igitur postero die, prius quam ad oppugnandum egrederetur, equitatum omnem in ea parte, qua regis adventus erat, pro castris agitare jubet portas,in proxuma loca tribunis dispertit dein ipse pergit ad oppidum, atque uti superiore da , murum aggreditur. Interim Iugurtha ex occulto repente nostros invadit qui in primo locati fuerant paulisper territi perturbantur reliqui cito subveniunt. Neque diutius Numidae resistere quivissent, ni pedites cum equitibus permixti magnam cladem in congressu facerent quibus illi freti, non ut equestri proelio solet, sequi , dein cedere , sed advorsis equis