[Opera] cum veterum historicorum fragmentis. By C. Sallustius Crispus

71쪽

calonibus propter Aquilam adsistit quam bello

imbrico C. Marius in exercitu habuiste dicebatur. At ex altera parte C. Antonius, pedibus aeger, quod praelio adeste nequibat, M. Petreio legato

exςrcitum permittit. Ille cohortes veterauas, tuas tumulti caulla conscripserat, in fronte, post ea ce rerum exercitum in subsidiis locat. Ipse eouo circumiens, uniani luemque nominans, appellat, hor- at ut rogat, ut ille minerint, se contra latrones inermes, pro patria, pro liberis, pro aris atque focis quis cernere. Homo militaris , quod amplius anaos triginta tribunus, aut rq sectus, aut legatuS,aut praetor cum magna gloria in exercitu fuerat, ple- ros' ipsos facta i eorum fortia noverat ea cona- memorando militum animos accendebat. Sed,

ubi omnibus rebus exploratis, Petreius tuba si- gnum dat, cohortes paullatim incedere jubet. idem facit hostium exercitus. Postquam eo ventum est, unde a fetentarias pr. elium committi posse. ma- lxima clamore, intellis signis concurrunt pila omittunt gladiis res geritur. Veterani, pristinae Virtutis memores , cominus acriter instare, illi haud timidi resistunt maxuma vi certatur. IntereaCatilina cuni expeditis in prima acie versari: laborantibus succurrere integros pro sauciis ac- cersere inania providere multum ipse pugnare, saepe hostem scri re strenui militis, ioni imperatoris ossicia simul exsequebatur Petreius , ubi videt Catilinam contra ac ratus erat, magna vi tendere cohortem p rcetoriam in medios hostis inducit eosque perturbatos , atque alios alibi resistentes, interdicit deinde utrimque ex lateribus ceteros ago reditur Mallius,in Faesulanus in pii-mis pugnantes cadunt. Postiluam sus a copias, sectu cum paucis relictum videt Catilina memor

72쪽

SALL. B EL L. GA TILI N. generis, atque pristinae dignitati suae, ii confertis dis inros holies incurrit, ibique pugnans confoditur . Sed, consecto praelio, tum vero cerneres quant audacia , quantaque aninai vis fuisset in exercit lae Catilinae. Nam sere, quem quisque vivus pugnara ildo locum ceperat, eum, amissa anima, corpore te gebat Pauci autem , quos medios cohors praeto raria disjecerat, paullo diversius, sed omnes tamet: snadversis ulla eribus , conciderant. Catilina vero vlonge a suis inter hostium cadavera repertus est Ipaullulum etiam spirans, ferociamque animi quam habuerat vivus, in vultu retinens. Postrem xx omni copia, neque in praelio, neque infuquisquam civis ingenuus captus est Ita cun

suae, hostiumque vitae uaeta pepercerant. Nequi

tamen exercitus populi R. laetam, aut incruentam victoriam adeptus erat. Nam strenuiniimus tui 1 que aut occiderat in proelio, aut graviter vir haera ritus discesserat Multi autem, qui e castris visundi in aut spoliandi gratia processerant, volventes hostilia cadavera, amicum alii, pars hos item, aut co agnatum reperiebant. Fuere item qui inimicos suos ulcognoscerent. Ita varie per omnem exercitum laetitia, cetor, luctus, atque gaudia agitabantur.

Finis Catilinarii.

C. SAL

73쪽

ALso queritur de natura sua genustrumanum, quod imbecille, atque aevi brevis, sorte potius , quam virtute, regatur. Nam contra reputando, neque majus aliud, neque pra stabilius . invenias: magisque naturae industriam hominum luam vim aut tempus deesse. Sed dux , atque in ' erator vita mortalium, animus est: qui ubi ad; loriam virtutis via grassatur, abunde pollens poetasque, clarus est, neque fortuna este, quippe tuae probitatem, industriam, aliasque artis bonas aeque dare, neque eripere cuiquam potest im aptus pravis cupidinibus, ad inertiam 4 volutates corporis pessum datus est, perniciosa lubidi te paullisper usus rubi per socordiam vires, temus, ingenium defluxere, natura infimitas accu-itur suam quique culpam actores ad negotiaransserunt. Quod si hominibus bonarum erumanta cura siet, quanto studio aliena, ac nihil pro itura, multum etiam periculosa petunt neque gereariu magis quam regerent casus di eo manatuclinis procederent, ubi pro mortalibus, lota aeterni fierent. Nam uti genus hominum com-ositum ex corpore dc animaeli ita res cunctae udiaque omnia nostra, corporis alia, alia animiaturam equuntur situ praeclara facies, magnaedi via

74쪽

divitiae, ad laoc vis corporis, alia omnia hujus cemodi brevi dilabiliatur at ingenii egregia faci- inora , si uti anima, immortalia sunt postremo tcorporis fortunae bonorum uti initium sinis est i omniaque orta occidunt, aucta senescunt animus incorruptus, aeternus, rector hu imani generis agit, atque habet cunct a, neque ipse habetur. Quo magis pravitas eorum admiranda est, qui dediti corporis gaudiis , per luxum a

ignaviam aetatem agunt ceterum ingenium,

neque melius, neque amplius aliud in natura ira talium est, incultu atque socordia torpescerenunt cumini sentim tam multae , variarque artes animi, quibus summa claritudo paratur. rum ex his magistratus, d imperia, postrei omnis cura rerum publicarum, minume mihi tempestate cupiunda videntur quoniam nec virtuti honos datur neque illi, quibus per st: dem jus sitit, tuti, aut eo magis honesti sunt. Narvi quidem regere patriam , aut parentes quai quam rue possis,in delicta corrigas tamen impctunum est cum praesertim omnes serum mutiones caedem, fugam, aliaque hostilia portendant frustra autem niti, neque aliud, se fatigando Odium quaerere, extremae dementiae est nisi te quem inhonesti perniciosa lubido tenet,

tentiae paucorun decus atq; libertatena suam tit ari. Ceterum ex aliis negotiis , quae inget exercentur, in primis magno usui est memoria

rum gestarum cujus de virtute quia multi dixe praetereundum puto simul, ne per insolenti: quis existumet memet studium meum laudan extollere atque ego credo fore, qui, quia crevi procul a republic aetatem agere, tantos utili labori meo nomen inertiae imponat

75쪽

B LLVM IVGURTHIN v M. frte , quibus maxuma industria videtur, saluta replebem 4 conviviis gratiam quaerere. Ut si putaverint, quibus ego temporibus a agi

liratum adeptus sum a quale viri idem assequi

nequiverint: dc postea, qua genera hominum in senatum pervenerint profecto existumabunt, me

magis merito, quam ignavia , judicium animi mei mutavisse majusque commodum ex otio

meo, quam ex aliorum negotiis, rei p. venturum. Nam saepe audivi, Q. Maxumum, P. Scipionem, rarteie civitatis nostrae praeclaros viros, solitos ta dicere cum majorum imagines intuerentur vehementi Tum sibi animum ad virtutem accendi scilicet non ceram illam , neque figuram tantam vim in sese habere sed memoria rerum gesta cum eam flammam egregiis viris in pectore cresce- re, neque prius sedari, quam virtus eorum famam

datque gloriam adaequaverit. At contra, quis est omnium his moribus, quin divitiis, tum tibus, non probitate , neque industria, cum majoribus tuis contendat 3 etiam homines novi, qui antea

'er virtutem soliti erant nobilitatem antevenire, urtim, d per latrocinia potius, quam bonis artibus, ad imperia b honores nituntur. PIO ini de quasi praetura, consulatus, atque allia omnia hu-

suscemodi per se ipsa clara, magnifica sint, ac non perinde habeantur, ut eorum, qui ea sustinent. . virtus est. Verum ego liberius, altiusque processi, dum me civitatis morum piget, taedetque nunc ad inceptum redeo. Belium scripturus sum in rod populus; cum Iugurtha rege Numidarum gessit primum, quia magnum atrox , variaque victoria fuit dein, quia tum primimi superbiae nobilitatis obviam um est quae contentio divinavi humana cuncta per

76쪽

sscuit, eoque vaecoidia processit, uti civilibus bellum , atque vastitas Italiae filucerent. Sec prius quana hujuscemodi rei in expedio , pauca supra repetana quo scendum, omnia illustria magis, magisque in petato sint Bello Punico secundo, quo dux Cartia piniensium Iannibal, post magnitudinem nona,

ni Romani Italia opes maxume attriverat M

i in illa rex Numidarum , in amicitiam receptus a P. Scipione , cui postea Africano cognomen ex Virtute suit, multa de praeclara rei militaris fac, Nora secerat ob quae victis Carthaginiensibus, capto Syphace, cujus in Africa magnum, a que late imperium valuit, populus R. quascumque uobis, agros manu ceperat, regi dono dedit. I tur amicitia Masinissa bona atque honesta nobis permansit sed imperii, vitaeque eius finis idern

fuit. Dein Micipsa filii ira in inim solus obtinuit, Mastaraabale, multis tribus morbo absum

tis Is Atherbalem, Hiempsalem ex sese genuit: Iugurthamque filium Mastanabalis fratris, quem Masinissa , quod ortus ex concubina erat , priva tum reliquerat, eodem cultu , quo liberos suos, domi habuit. Qui ubi primum adolevit, pollem viribus, decora facie, sed multo maxume ingenio validus , non se luxu , neque inertiae corrumpen dum dedit sed, uti mos gentis illius est , equit re, aculari, cursu cum aequalibus certare dc

cum omnis gloria anteiret, Omnibus tamen caria

esse ad hoc, pleraque tempora in venando ageret leonem atque alias feras primus, aut in primi ferire plurimum facere minum iam ipse de si loqui. Quibus rebus Micipsa tametsi initio a tui fuerat, existumans virtutem Iugurthae regno silc gloriae ore tamen postquam honitare a adole

77쪽

magis tu crescere intellegit, vehementer eo negotio permotus, multa cum animo suo volvebat. Terrebat eum natura mortalium avida imperii.

praeceps ad explendam animi cupidinem brae

terea opportunitas suae liberorum que aetatis, qua

etiam mediocres viros spe prςdae transvorsos agit. ad hoc , studia Numidarum in Iugurtham accensa ex quibus , si talem vitum dolis interfecisset, ne qua seditio, aut bellum orare ur, anxius erat. His dissicultatibus circumventus, ubi videt, neque per vim, neque insidiis opprina post homineturam acceptum popularibus , quod erat lugurilia manu promtus, lappetens gloriae militaris, statuit eum objeciare periculis, eo modo brtunam tentare. Igitur bello Numantino Micipsa, cum populo R. equitum atque peditum auxilia mitteret sperans vel ostentando virtutem, vel hostium saevitia facile eum occasurum , praesecie Numidis, quos in Hispaniam mittebat sed ea res longe aliter, ac ratus erat, evenit. Nam Iugurtlaa, ut erat impigro atque acri ingeni , ubi naturam P. Scipionis, qui tum Romanis imperator erat,d morem hostium cognovit; multo labore, multaque cura , praeterea modestissume parendo dc saepe obviam eundo periculis , in tantam claritudinem brevi pervenerat, uti nostris vehementer carus, Numantinis maxumo ei rori si et Ac sane, quod dissicillumum in primis est,in praelio scie-nuus erat, tonus consili, quorum alterum ex providentia timorem, alterum ex audacia temeritatem adferre plerum i solet. Igitur imperator Omnis sere res asperas per Iugurtham agere, in amicis nabere, magis magisque eum indies amplecti

quippe cujus neque consilium , ne i inceptum ul- a lum:

78쪽

lum frustra erat. Huc accedebat munificentia animi ingenii sollerti, quibus rebus ibi mulatos ex Romanis familiari amicitia conjunxerat. Ea tempestate in exercitu nostro uere con aplure Novi, atque nobiles, quibus divitiae bono honesto itie potiores erant, factiosi, domi potentesiapud socios clari magis, quam honesti qui Iugurthe non mediocrem animum pollicitando a cendebant: si Micipsa rex occidisset, fore ut solus imperio Numidiae potiretur: in ipso maxumam virtutem, Romae omnia venalia esse. Sed post quam Numantia deleta, P. Scipio dimittere auxilia . ipse evorti domum decrevit dona, tum, atque laudatum magnifice pro concion

Iugurtham in praetorium adduxit ibique secre t monuit, uti potius publice , quam privati amicitiam populi R. coleret neu quibus largi

insuesceret, periculose a paucis emi, quod mul totum est . si petananere vellet in suis artibus, ultro illi glotiam, regnum venturum sin Properantius pergeret, suamet ipsum pecunia Praecipitem casurum. Sic locutus, cum litteris

eum, quas Micipsae redderet, dimisit earum se

tentia haec erat Iugurtha tui bello Numant longe maxuma irtus fuit quam rem tibi certisci gaudi esse nobis ob merita sua caru es : ut idem Q fi sit summa ope nitemur. Tibi

quidem pro nostra amicitia gratulor en habes i-rum dignum te , atque ab Do Masinissa. Igitui rex ibi ea quae fama acceperat, ex litteris imperatoris ita es cognovit, cum virtute, tum gratia, viri permotus, exit animum suum: est ham benificiis vincere aggressus est, stat alii lut ieum adoptavit S testanient pariter cum filiis

heredem instituit. Sed ipse paucos post annos,

79쪽

norbo, atque aetate confecitis, cuni sibi finem vi- ae adeste intelligeret, coram amicis, d cognatis, temque Atherbale, & Hiempsale filiis, dicitur lata uscemodi verba cum Iugurtha habuisse. Parvum ego te, Iugurtha amisso patre, sin esse, sine vibi 3, in meum regnum accepi, existumans non minu me tibi, quam sigenuissem , ob benisicia

o parum fore neque ea res falsum me habuit. Nanar ut alia magna ct egregia tua omittam, novissuma re leps Numantia, meque regnumque meum gloriai honoravisti tuaque virtute no b Romanos exam -

cis amicissumo fecisti in Hi Iani nomen fam si renovatum est postrem , quod difficillimum iu-

ter mortali est, gloria in υidiam vicisti. Nunc, quo viniam mihi natura finem trafacit, per hanc dex-

tram , per regni dem moneo , obtestorque , uti hos, qui ibigenerepropinqui benis io meo fatres sunt,

caros habeas neu malo alienos a jungere , si im sanguine e n unctos retinere. Vouexercitud, ne ruetbesauri, praesidia regni sunt verum amici quor ne'ue armis cogere, neque auro parare queas sicio O de pariuntur. O . autem amicior , quam fra ter fratri aut quem alienum dum in υenies, si tuis hysti fueris p quidem ego regnum vobis trado fr- mum, si boni erituri si mali , imbecilium. Nam con, a cordia res parva crescunt, discordia maxuma dila buntur. Ceterum ante hos te, Iugurtha, qui. atate, sapientia prior es, ne aliter quid eveniat,providere decet. Nam in omni certamine, qui opulentior est. etiam si accipit injuriam , tamen , quia piis potest, facere videtur. Vos autem, Atherbal o Hiempsal, colite, observate talem hunc virum : imitamini virtutem, is nitimini, ne ego meliores liberos sitim

si videar, quam genuus . Ad ea Iuguitha, tametsi regem ficta locutula

80쪽

4. ALLVs Titintelligebat, d ipse longe aliter animo agitabatitamen pro tempore belligne respondit Micipsa paucis p. st diebus moritur. Postquam illi more regio justa magnifice fecerant, reguli in unum

convenerunt, ut inter se de negotiis unciis disic piarent. Sed itempsal, qui minum is ex illis erat, natura ferox, etiana antea ignobilitatem Iugurthae, tui materno genere impar erat, despiciens, dextera Atherbalem adsedit ne naedius ex tribus, quod o apud Numidas honori ducitur, Iugurtha foret. Dein tamen, ut aetati concederet, fatig rus fratre, vix in partem alteram transductus es Ibi cum multa de administiando imperio disererent, Iugurtha inter alias res jacit, oportequinquennii consulta, decreta omnia rescin Nam per ea tempora confectum annis Micipsa parum animo valuisse. Tum idem Hiempsal plcet sibi respondit: nam ipsiim ill im tribtr proxumis Minis adoptione in rapervenia od verbum in pectus Iugurtha altius, quam quis quam ratus, descendit. Itaque ex eo tempore ira metu anxius, moliri, parare, atque ea modo in animo haberes, quibus Hiempsal per dolum

caperetur. Quae uti tardius procedunt, neque enitur animus ferox statuit quovis modo inceptum perficere. Primo conventu , quem ab regulis factum supra memoravi, propter dissensionem placuerat dividi thesauros, finis lue imperii singulis conliitui. Itaque ad utramque rem tempus decernitur, sed maturius ad pecuniam dii tribuendam. Reguli interea iii loca propinqua thesauris alius alio concessere. Sed Hiempsal in oppido Thirmida forte ejus utebatur donio, qui proxumus lictor Iugurthae, carus acceptusque ei semper fuerat quem ille casu ministrilin oblatum