[Opera] cum veterum historicorum fragmentis. By C. Sallustius Crispus

61쪽

BELLVM C ATILINORI M. Omnia mala exempla ex bonis initi orta sunt sed, ubi imperium ad ignaros, aut minus bonos pervenit novum istud exemplum ab digno, idonei, ad indignos i non idoneos transfertur Lacedamo mi devictis Atheniens M, triginta viros imposue re , qui rempub tractarent. Hi prim capere pessu'mum quemque omnibus invisum indemnatum necare e populis latari, O merito dicere feri.

post , ubi pausiatim licentia crevsi juxta bonos

malos ιbidinose interscere, ceteros metu terrere.

ita civitais servitute oppressa , stultae titia gravis . na dedit. Nostra Emoria victor Sti a , cum Damasippum alios hujusmodi, qui mal reip. crePerant, jugulari usiit, quis non factum ejus laudabat Homines scelesto faeliosos , quiseditionibus remp. exagitaverant, merito necatos aiebant. Sed ea res magna initium cladufuit. Namque , uti qui rue domum , aut vitam, postrem alitum , aut vestimentlim alicujus conci :υerat, dabat operam , ut i in pro criptorum numero esset. Ita

iri , quibus Damas pi mors titia fuerat paula post Vsi traheba=i: ur neque prius ni jugulandi

fuit , quam Susia omni, uos divitiis explebir. que ego hoc non in . I. Tuuio, neque his temporibuι vereor. Sed in magna ciυitate molli varia in re

ni sunt potest alio tempore, alio consale , cui et te exercitu in manu sit falsum aliquid pro vero credi. Ubi hoc exemplo per nati decretum , consitat 1ladium eduxerit quis Ei nem statuet, aut quis

moderabitur in ore nostri, P. C. neau conisilii, γiec Ae audacia umquam eguere neque saperbia Ob- sabat, quo mini instituta aliena, si modos ν ba orant, imitarentur. Arma atque tela militaria aso amnitibus , insignia magistratuum ab Tu is dile

sociora,

62쪽

socios , aut hostis idoneum videbatur , cum summo syudi domi exsequebantur cimitari , quam invide,

re boni , malebant. Sed eodem illo tempore Graecia morem imitati, verberibtis animadυertebant in civis, de condemnati, summum kpplicium sumebant. Postquam rei ab adolevit, o multitudine

civium factiones valuere, circlimveniri innocentes,

alia hujuscemodi eri capere itinc lex Porcia, aliaque leget paratae sint quibi legibiu exsilium damnati permissum est. Hanc ego caussam, P. C. quomini consilium novum capiamus, in primis

guam puto. Profectio virtus , atque apientia major in illo fuit, qui ex parvi vibu tantum imperium

fecere , Inam in nobis, qui ea bene parta vix retinemus Placet igitur eos dimitti, O augeri exercitum Catilina diminume sed ita censeo publicanda eorum pecuniis ipsos in inculi habendos per munia citia , quae maxume opibus valent neu qui de his postea ad senatum referat, neve cum populo agat equi aliterfecerit senatum existumare , eum contrare . salutem omnium facturum. Postquam Caesar il la item fecit ceteri verbo , alius alii varie u II eiiciebamur a M. Porcius Cato, rogatus sententiam, hujuscemodi orationem habuit. Longe mihi alia mens est, .m cum res, atque pericula nostra considero, cum sententiis non muliorum mecum ipse reputo. Ei mihi diffs rui evidentur de poena eorum , qui patria, parentibi , aris, atque focis si uae um paravere res autem monet, caυere ab iliis magis , quam , quid in isios saluamus , consῖltare. lam cetera malefia tum

I sequare , ubi factas i hoc , nisi pro υideris , ne accidat tibi eυenit fu rajudicia implores capta

urbe, nihils reliqui vi Io. Sed per deos immor

63쪽

BELLUM CATILINARIUM. 37tes , vo ego appesio , qui semper domos , villa Oigna, tabulis vestra plum , quam rempubi feci uose ista, cujuscumque modisint, qua amplexamini, retinere , se voluptatibus vestri ocium pr bere vultis expergiscimini aliquando capes uere n agitur de vel ligalibus , non de sociorum injuria liberta anima no stra in dubio es. Sape

numero, Pi multa verba in hoc ordinefeci sapedo luxuria, atque avaritia nostrorum ciυium crus sum must que mortali ea cati is adversos habeo qui mihi, atque anim me nuIim umquam delictigrotiam secusem, acidfacile alterim lubidini malefacta condonabam sed ea tametsi vos parvipen debaro tamen re p. firma erat opulentia neglege 'tiam tolerabat. Nunc ter non id agitur , boni ne, an mali moribiu vivamm neque, quantum , aut

quam magni cum imperium populi R.sit; sed hac cujuscumque modi videntur, nostra, an nobiscum uua , hostium futura sint. Hic mihi qui quam

mansuetudinem in misericordiam nominato Iampridem equidem nos vera rerum vocabula mi min. quia bona aliena largiri liberalita. malarum rerum audacia , fortitudo vocatur eo resp. in

extremo sita est. Sint sane, quoniam ita se mores habent, liberales ex sociorum fortunis sint misericor-d i in furibu ararii ne isti sanguinem frumlauiantur dum paucis sceleratis parcunt, bonos omnisperditum eant. Bene, O composite C. Ca- far paulo ante in hoc ordine de ita , ct morte disse ruit , credo fatra existimans ea, qua de inferis memorantur, dives itinere malos a bonis loca tetra, inculta, foedi, atque formidolosa habere itaque censuit, pecunia eorum publicanda , ipsos per municipia in custodiis habendos videlicet, ne si Romasti . A a populari u con urationis . aut a multi

64쪽

s ALLUIT II tudine conducta . per vim eripiantur iasi ver mali, atque scelesti tantummodo in urbe in non per totam Italiamsint aut non ibiplum possit audacia, ubi ad defendendum per minores sunt. Eare vanum equidem hoc consilium 68 si periculum ex

istis metuit sin in tanto omnium metu solim non timet e magis refert, me mihi , atque vobu timere. uare cum de P. Lentulo , ceterisque fatuetis: pro certo habetote, vorsimul de exercitu Catiliuio de omnibus conjuratis decernere. uanto vos attentius ea agetis , aut isiis animus infirmior erit si paullulum modo vos languere viderint, jam omnes feroces aderunt. Nolite eximimare majores nostros Gymo remp. ex parva magnam fecisse. Si ita rei esset multo pulcherrumam eam nos haberemu . quippe sciorum, atque civium, praterea armorum,ntque equorum major copia nobis , quam istu CL Sed alia fuere , quae iris magno fecere sua nobis nacta sunt domi industria, foro justum imperium: animus in consulendo liber , neque delinio , neque lubidini obnoxius. Pro his nos habemus luxuriam, atque avaritiam publice egestatem, privatim op lentiam e laudamtu dimitias, sequimur inertiam inter botiosi malos discrimen nulium omnia irrutis praemia ambitio possidet. Neque mirum : ubi

vos separatim sibi quisque consilium capitis, ubi do.

mi υoluptatibus , hic pecunii, aut gratia servitis, ae sit, ut impetu fiat in vacuam remp. Sed e r haec omitto Conjuravere cives nobilissumi patriam inpendere. Gasiorum gentem , infesti sumam nomini Romani, ad elium arcessunt: dux hostium cum exercitu supra caput est. Hos cun lamini etiam nune ct dubitalis , quid , intra moenia deprehensi

hostibus faetatis Z Misereamini, censeo. Deliquere homines adolescentuliter /mbitionem atque etiam

65쪽

' armatos dimittatis naista vobis mansi et ud , , misericordia, si illi arma ceperint . in misi iam ver- . et Scilicet res ipsa Vera est siduo non timetis eam immo vero maxume hed inertia o mollitia animi, alius alium ex Ieritantes, cun flamini, vide licet dii immortalibus conssi, qui hanc remp. in maxumis saepe periculis servavere. Non votis, nequa suppliciis muliebribus auxilia deorum parantur. vigiland , agendo, bene consulendo, pro per omnia cedunt ubisocordia tete , atque ignaviae tradidero: nequicquam deos implores irati, infestique sunt. pud majores nostros is Manliu Torquatus bella Gastico filium suum, quod contra imperium irahsem pugnaverat, necaribus it atque ille egregius adobscens immoderata fortitudinci morte pet . ad dedit. Vos de crudelis mi parricidi quili: ruatis, cunctamimis videlicet vita cetera eortim huic sceleri Obstat. Verum parcite dignitati Lentu

li, si ipsi ρudicitia si fama sua si diu , aut homi

nibu umquam ustu pepercit ignoscite Cethegi adolescentia, nisi iterum iam patriae bellumfecit. Nam ct id ego de Gabinio, Statilio, Cepari loquar' quibi si quidquam pensi umquam fuisse , non ea consilia derep. habui sient. Postrem , T. C.si mehercle te cat loca esse , facile paterer vos ipsa re corrigi, quoniam verba Outemnitis si cundiorti circum ventisam. Catilina cum exercitu faucibus tir- et alii intra moenia , atque in sinu urbi sunt es neque parari, neque consuli quid etiam occu repores quo magis properandum est uare ita ego censio cum nefario consilio sceleratorum ei tum re p. in maxuma pericula venerit diique in Aci T. Vulturtii, O legator tim ste rogum convi cii, confessique sint, caedem , incendia aliaque Is ' a tali crudelia facinora in civi , patriam qua

66쪽

o ALLUSTII paravi se de confessis, sicuti de manifestis rerum cipitalium, more majorum supplicium sumendum.

Postquain Cato assedit: consulares omnes, itenque senatus magna pars sententiam eius laudanvirtutem animi ad caelum ferunt alii alios inclipantes timidos vocant Cato clarus atque magni

habetur senati decretum sit, sicut ille censuera Sed mihi, multa legenti, multa audienti, quae pspulus Rom. domi, militiaeque mari, atque terpriaeclara facinora fecit, forte lubuit attendere

quae res maxume tanta negotia sustinuitiet. Scibam, si penumero parva manu cum ira agnis legi nibus hostium contendis te cognoveram , par,

copiis bella gesta cum opulentis regibus : ad holsaepe fortunae violentiam tolerare facundia Gracos, gloria belli Gallos ante Romanos fuisse.

mihi, multa agitanti, constabat, paucorum civiui egregiam virtutem cuncta patravisse, eoque fcium, uti divitias paupertas , multitudinem palcitas superaret. Sed, postquam luxu, atque dei dia civitas, cori upta est ruisus resp. naagnitudii sua, imperatorum at i magisti aluum vitia ulter tabat ac, sicuti esseta parentum, multis tempesttibus haud sane quisquam Roma virtutem agrfuit sed , memoria mea, ingenti virtute, diu moribus fuere viri duo, M. Cato, d C. Caesa

quos , quoniam res obtulerat, silentio praeteri non fuit consilium , qui nutriusque naturam , mores , quantum ingenio posiem , aperirem. Iptur his genus, aetas, eloquentia prope aequalia fuire: magnitudo animi par, item gloria, sed alia ab Caesar beneficiis, ac muniti centia magnus habibatur integritate vitae Cato ille mansuetudine, misericordia clarus factus huic severitas dignit

tem addiderat. Caesar, dando, sublevando igia

scendi

67쪽

B LLvM C ATILI VM. r endo: Cato, nihil largiundo gloriam adeptus est. in alteio miseris perstigium in altero malis pernicies illius facilitas, hujus conliantia laudabatur. postremo Caesar in animum induxerat, laborare, igilare negotiis amicorum intentus, sua negle- et gere nihil denegare, quod dono dignum esset sibim imperium , exercitum , bellum novum i tabat, ubi virtus enitescere pollet. At Catonii lium modestiae, decoris, sed maxume severitatis erat. Non divitiis cum divite, neque facti O- , necuna facitoso: sed cum strenuo virtute, clim O-- est pudore , cum innocente abstinentia certa-- at elle, quam videri, bonus malebat ita, quo mi- . Dii gloriam petebat, eo magis adsequebatur. Post quam, uti dixi, senatus in Catonis sententiam disia cessit consul optumum factu ratus, noctem, quae instabat, ante capere ne quid eo spatio novaretur, triumviros, quae suppliciun pollulabat parare

iubet ipse praesidiis dispositis, Lentulum in car- cerem deducit idem fit caeteris per praetores Est in carcere locus , quod Tullianum appellatur, ubi

paululum ascenderis ad laevam, circiter XII pedes humi depressus eum muniunt undique parietes, atque insuper camera lapideis fornicibus vincta: sed incultu, tenebris, odore foeda atque terribilis ejus facies. In eum locum postquam demisius Lentulus, vindices rerum capitalium, quibus prae- cessum erat, laqueo gulam fregere. Ita ille patri- cius, ex gente clarisium Corneliorum, qui consulare imperium Romae habuerat dignum motibus factisque suis exitum vita invenit. De Cethego, Statilio Gabinio, Cepario eodem modo supplicium sumtum est. Dum ea Romae geruntur, Catilina ex omni copia, quam ipse adduxerat,4 Malliu habuerat, duas

68쪽

erat militaribsis armis instructari ceteri, uti quem que casu armaverat, sparos,aut lanceas,alii pra acutas sudes portabant. Sed polbluam Antonius cum exercitu adventabat, Catilina per montis ater facere modo ad urbem, modo in Galliam

versus castra movere laollit, asionem pu-ruandi non dare. Sperabat pro in magna cinpias se habiturum , si Romae bcii incepta patravissent. Interea servitia repudiabat, cujus initio ad eum magna copiae concurrebant, opibus coniurationis fretus: simul alienum suis rationibus videri, causiam civium cum servis fugitivis com-naunicaste sed, postquam in castra nuncius pervenit Romae conjurationem patefactam, de Lentulo. Cethego, ceterisque . tu is supra memoravi, supplicium sumtum iterique, quos adle

lum spes rapinarum, aut novarum rerum studium

illexerat, dilabuntur reliquos Catilina per montis asperos magnis itineribus in agriam Pistoriensem abducit, eo consilio, uti per tramites occulte profugeret in Galliam. At Metellus Celer cum tribus legionibus in agi Piceno praesidebat, ex dii acultate rerum eadem illa existumans, quae u-pra diximus Catilinam agitare. Igitur, ubi iter ejus

ex perfugis cognovit, casti te movit ac sub ipsis radicibus montium colia ea re qua illi desceti-sus erat in Galliam properanti. Neque tamen Antonius longe aberat, utpote qui magno exercitu

Dcia auioribus expeditos in fusam sequeretur.

69쪽

B LL 'M CATILIN ARIVM, 3'ed Catilina , postquam vidit, montibus , atque copiis hostium sese clausum, in urbe res adve sas, neque fugae, neque praesidii ullana pena: Optum una factu ratus in tali re fortunam belli tentare, statuit cum Antonio quam primum confligere. Itaque concione advocat, hujuscemodi orationern habuit. compertum C habeo, militer , verba viris virtutem non addere neque ex ignavo strenuum, nequo fortem ex timido exercitum ratione imperatoris .cri, tanta cu ue animo audacia natura, aut moribio ines, tanta in bello pat reflet diuem ne 3 e gloria, neque pericula excitant , nequicq sim hortere timor animi auribiti ossicit. Sed ego vor, JAo pauca monerem , advocaυi simul uti cau1sam consilii mei aperirem. Scitis equidem, milites socor

dia, at3ue ignavia Lentuli, quantam ipsi nobisque

cladem attulerit quoque modes, dum ex urbe praes dia opperior , in Gasitam proficisci nequiverim I nc vero, quo in loco res nostrae sint, juxta mecum Omnes intesiuitis Exercitus hostium duo, ius ab urbe, alteria Gallia ob stant diutius in his locis esse, si maxume animise ferat, frumenti atque aliarum rerum egesta prohibet diuocunque ire placet

ferro iter aperiundum est mapropter vor moneo, uti forti atque parato animositis; ct, cum pro lium inibitis, memineritis, vos divitia , decus, gloriam, praeterea libertatem , atque patriam in dextris vestris portare. Si vincimi. Omnia nobis tuta erunt: commeatu abunde municipia atque coloniae patebunt. Ita metu cesserim tu, eadem ilia advorsa senti neque locus , neque amicio quisquam teget, quem

arma non texerint. Praeterea milites , non eadem

nobis, istu necessit ad impendet. Nos pro patria, pro libertate, pro vita certamus illa supervaca

relira

70쪽

ALLVsΥIIxi eum est pro potentia paucorum pugnare quo audacius aggredimini, memores pristina virtutis Ll-cuit ob cum summa turpitudine in exsili at utem agere potui a nonnulli Roma , mi u bonis, aliena 1 per exspectare quia ilia foedi atque intoleranda viro idebantur haec si 'qui decrevi lis. Si bhac relinquere ultis , audacia opus est. Nemo , ni si vidior, pace besium mutaυit. Nam in fuga salutem sperare, cum arma, quis corpus tegitur , ab ho- sibim avertere ea ero dementia est. Semper iupralis iis maxumum estpericulum , qui maxume

timent audacia pro urer habetur. Cum os considero, milites o cum facita, ra aestum es magna

me pes ictoriae tenet. nimm at , virtus vestra me hortantur pratere necessitudo, quae etiam timidos orti, facit nam , multitudo hostium ne circum Uenire queat, prohibent angustiae loci. AEdsi virtuti estra fortuna inviderit, cavete, ne inulti animam amittatu i neu capti potiu , sicuti pecor . trucidemini, quam virorum more tu nantes,

uentam atque uectuosam victoriam sibus relinquatis. Haec ubi dixit paullulum commoratus si nacanere jubet atque instructos ordines inlotaequum deducit dein remotis omnium equis, quo militibus exaequato periculo, animus amplior estet pse pedes exercituna pro loco, atque copiis instruit. Nam , ut planities erat inter sinistros montis ab dextera rupes aspera odito cohortes in fronte constituit reliqua signa in subsidiis artius collocat. Ab his centuriones omnis cevocato , praeterea ex greg.uiis militibus optu me quemque armatum, in primam aciem subducit mallium in dextra Faesulanum quemdam

in sinistra parte curare jubet ipse cum libertis.