장음표시 사용
171쪽
hum, aridumque praetervecti torrentem, quo Aragonia termina tur, Valentinum ingressit Regnum, excursiones in pagos quosdam secerunt , mitius tamen , quonia maiori ex parte colebatur a Christianis. Fuit itaq. descensus per Lacouanum montem, unde prostpiciebatur Exetaca,nobile Aedetanorum oppidum , situ& natura munitu. erat enim illud leptum muro&arce cumprimis inexpugnabili, in altissima, saxeaque rupe, quae a posteriore parte praerupta est possita, atq; praeterlabente fluuio obvallata: ab anteriore vero , Oppido declivi, perpetuoque muro , bc gente bellicosa prote cho , qualis este, exercerique in armis saepe solet, que finitimos populos, quod alterius dominationis snt, tanquam hostes habet. Malerat etiam Zaen Rex quattuor expeditorum militum collo res Exericam, ut in prisidio essent , veritus ne simili casu, quo M rclia , ob non mistum opportune subsidium, caperetur. Ex quibus octingenti pedites protinus obuia venere, ut nostros a cultorum agrorum, hortorumque vastatione impedirent. At vero Rex
suos ab illa prohibuit , atque distulit in diem crastinum , ne talia
si ex itinere manus contererent. Sedi in descensu montis ad tertium lapidem, oppidulum est, dictum Viuartu, a quo no loge veracis Exericam, interluente fluuio Pallantia, qui decurrit in Saguntinos, castra locari misit. Sequenti vero die coepta est depopul3tio agrorum, qui oppidum inter & Vivarium erat: triginta equitibus, cum peditibus mille a tergo depopulantium in subsidium positis. depopulatio agris illata est, nullo impediente cominus, metu equitum, a quibus Sarraceni strenue hastis configebare. tur ; tametsi eminus, & ab occulto loco nostri a sagittariis sauciare tur. Sed ijs sequenti die sic est occursum: equitibus scilicet parati n4 in mole, partim in agris consiletibus, quoru scuta pedites primi lagminis 4eserentes, ijsque protecti, se a Sarracenorum sagittis defendebant, ac primum sustinentes impetum, incedebant: dei nade sequebatur sagittarij : postremi depopulatores, qui agros libereno. impune vastabant. Dum haec in Exericinos sunt, promagistri equitum Templarius, α Hospitalarius, ac magni Calauauensis,&Vclensis magistri, cum magna manu equitii,& septingentis peditibus praeter reis Exericam, de Segorbiu,fecundo flumine,ad intu
172쪽
ma Regni penetrarnnt . quoad in prospectu Sagunti venerunt, ad
duodecimum usque milliare ab urbe valentia, ubi a laeua flexus est ad iter in vallem Segoniam, olim Saguntinam, quam multis pagis, fructuosissimisque agris cultam, ingressi sunt , ac depopula. ti. Quibus vltra ingredientibus occurrerunt innumerabiles Sarraceni, ex oppidanis bc rusticis & collectitijs Sagunti nom, ut a progresIu nostros prohiberent. Quod ubi intellexit Rex, eo profectus est cum reliquo exercitu, ut lubsidio suis esseti atque in itinere obuium habuit oppidulum Turristorresium, cuius agru quoq. vastari iussit , ab expugnatione oppiduli abstinens, ne Burrianentem differret, in quam tuos integros perducere decreuerat. Itaqὲ progres Ius per eam Vallem cum uniuerso exercitu, in planitie de ductus est, ubi se latissimus prospectuque amoenissimus, atque fructuosi simus aperiebat campus: hinc montibus ab Almenara oppido mari proximo, v'. ad promontortu Oropesis , ad se mi circuli speciem eum ambientibus satq. fontes, aurasque salubres. in uniuersam planitiem derivantibus i illinc mari, quali basi, giruobtendente, piscatu atque mercimonio multos in ea populos locupletante: cum dc cultura ,& fertilitate agri reliquo Regni agro minime sit inferior ; & prater frumenti, vini .& olei ingentem vim, qua praestat, proserre etiam solita fuerit,orizam.& laccharum, de ad bombicum alendum , 5c perficiendum opus, mire nunc quoq. conseruanea existat. In qua item planitie cum convallibus, quxa propinquis & ambientibus montibus in eam decurrui pagi,&oppida fere triginta sita sunt, quorum Burriana caeteris excellebat;& fertiliore agro,ila mari propinquiore, quod etiam agno suo ambitu, atque murorum altitudine propugnaculum, di quasi acropolis erat totius eius regionis , abundabatque omni commeatu rerum δε milite bellicolo : eoque magis, quod Zaen, ut primu aduentum Iacobi resciuit, lectissimos mille quingentos milites ad , eam custodiendam miserat 1 plures indies missurus, adeo ab eius defensione uniuersam Regni salutem pedere sibi perlualerat. Ita- .
que Iacobus eo cum exercitu venies, castra circum oppidum metatus est . M per exploratores certior factus, de magnitudine de munitione oppidi, deque oppidanoru, eorum, qui praesidio ve-
173쪽
fibrarit, numero & virtute I tum de munitionibus ae etiam de bilioribus moeniorum locis', M in quam partem tormenta, tu machinae melius intenderentur, At vero intus, neque oppidani quidem otio t. mpus conterebant, nec deerant 'illis luit exploratores , per quos consilia, de machinationes Regis intelligerent . iamque ut suarum virium, atque munitionumipecimen aliquod cderent, ac bello initium darent, singulis prope diebus, antequam nostri vallo castra muniret, quadringenti ex eis, in eam partem castrorum, qui videbatur desertior, irruere solebant,uc aliquid nostris semper insene damni. Quo animaduerso Rex, tribus locis in castris stationes centum quinquaginta militum locauit, qui signum aliis daret , ut saltim audito tubae clangore, omnes in armis ellent . attali era pars militum in statione maneret , altera in locus ut cu rei et , nuncque in modum alij aliis priesto , atque sublidio essent.
Ebrum autem praelioru semen erat, Ouium 1, atque armentorua nostris , inter castra de oppidum pastio: in hac quippe tuis illi repentiunis excursionibus irruebant, praedasciue sepe faciebant: saepe quoque nostra easdem e manibus eripiebant; atque in hunc modum consertis manibus, cruentas vicissim victorias reportabant: Quo tempore multoru procerum, atque ciuitatu,&oppidoru Catalo- .mae, & Aragonia turme equitum, at'. plurimoru cohortes peditum, ad Regem cofluxere , peruenitque peditatus ad .viginti quinque sominum millia equitatus vero ad duomillia. Quamobrem oppugnatio deinceps acrior multo furti Nam mari aduectis e Balearibus,dce Catalonia machiniS, tormentisq. magnis, cuijs, quae in naualibus dissoluta interim iacuerat,iastrui ea denuo, ac oppu-Dationi aptari curauiti atque inder alia turri m mobilem ex cadeniateria erexit , quamplurium tabularum contextu, dc colignati ne compositam ; ac non labore modo, sed magno quoque studio. atque contetione militum hanc inde compulsam, moenibus admouit tametsi linmitiora oppidi moenia adaequabat, sacileque pila, lagittas, lapides aliaque mi isilia in oppidanos emittebat , ac
nee ex moenibus prohibebatur, quo minus multis detrimetis pro pugnatores afficeret: tamen tanta erat, tum oppidanorum, tum maxime selectorum militum, qu0s Zaen miserat , virtus, alacriSq.
174쪽
ad resistendum multitudo, ut& machinatores reprimere,&ma chinas dei jcere , de studia, ardentesque vincendi conatus Regios infringere & retardare possent: expertusque Rex fuit, Valctinos Sarracenos longe esse Balearicis robore, dc pugnandi arte prastantiores. Tanta enim in turrim mobilem sagittarum, lapidumque multitudo iacta est , ut neque Rex pedes & scutatus sua praesentia cunctos urgens ue neque alij similiter circii turrim scutis sagittas excipientes, atque magna animi contentione eos, qui in turri erant aci hortates .essicere potuerint, quin turris, alisque machina de-isererentur, atque nocte pugna dirimeretur: Rege quidem quata tuor in pugna confixo sagittis , leuiter tamen, diurno opitulate nulmine, sauciato. Itaque relictis, qui noctu machinas custodirent, , statim sub auroram nauata est opera reducenda turri, adeo quippe diruta illa, perfossaque erat lapidum ictibus, ut nostris impedimento magis, quam hostibus damno esse posset. Quare conuo cato concilio, alia via oppugnationem tentandam esse statuerui: nempe aggeribus, valloque perducto; eoque paulatim muro admoto i simulq machinis & tormentis maioribus, eam partem m iri, quo tendedat vallum, quatientibus: quandoquidem cuniculos agere non dabatur, terra uda , vliginosaque admodum, atque obipiaris viciniam, passim seaturiente aquis. Interea nostris omnem circumregionem diripientibus, commeatu, dc re frumentaria clastra abundabant : sed tot indies confluentibus ex omnibus Chri stianorum Regnis militibus , augescente exercitu, fames esse coepit ; atque inopia potissimum rei frumentaria tanta fuit, ut de rerlinquenda obsidione ageretur. Quae res cum sollicitum, nimisque anxium Regem haberet sagreque se defenderet ab eorum impo tunitate, qui discessioni inlinebant, nuntiatum est in castris , duas in conspectum Burriana biremes appulisse: alteram Bernardi Sen augeniani, alteram Petri Martelli, qua tum e Balearibus, tum Z
Tarraca conensi &Dertusano agro exercitui, frumenti ,& commineatus magnam copiam afferebant. Propter quas , tanquam eccello missas, Rex gratias Deo agens, recipi omnia iussit, proque eis victoriatorum lexaginta millia annumerari. Quanquam cum inmpia reti frumctaria tanta erat arari j consumptio conlecuta, ut ne
175쪽
aaberet uncti lueret neque qui pro eo sponderet. praete emplarum,& Hospitalem promagistros f sed ne l. ij spopondissent, nisi
inoppidis qM Rex caperet, aliqua suis cessura societatibus sperat sent. Demum birremes ibi consistere, atque in auctioris esse preee, ut tuta etat ora maritima, ac commeatus & cibaria tute un-
Gi e c imeberetitur: quod tam feliciter cessit, ut protinus ex uniue zus hinc inde locis abunde cibaria, aliaque necessaria, nauigio--lis in castra pesterretitur . Caeterum ad expugnandum oppidum -maiores indres oriebantui difficultates. Ex quo Ferdinancius Re-
.giv patruus, alij i. qui consilio Regio praeerant, Blascus Alago , Si --mon Vrrea, Liciana, Massa, & δ aras lona, interie consentientcs,-fortalias k melius esse putantes, Regem a prosequenda oppidi ex-iivignatione olimino conati sunt auertere . Cum enim auci tui flent, Megem ut, labefactatas machinas,dd laceratam turrim, valde m --stum eurasse, conquestuli ue fuisse, se maioribus tuis fortuna longe inferiorem , ut quibus in bello pro voto omnia cessissent; sibi vero io viii iis quidem oppiduli oppugnatione, praeter opinio-Nem, capta Occalione, Regem conuenerunt; quem Ferdinandus
ramnium nomine, sic est a socutus: Ouat tibi Rex in bello secundae res semper acciderunt, faciunt,ut his nunc perinde ut nimis aduersis frangaris , ac vel ex eo quod omnibus ante te Imperatoribus felicior non sis, te putes infelicem. quod longe aliter, ac te decet,lacis, qui res bellicas no utraque fortuna, sed felici tantum comm Gliendas existimas Andeque est, ut indignissime conqueraris maiores tuos rerum gestarum gloria fuisse te clariores; cum de habuerint illorum quidem tempora incommoda sua; sicut& haec nostra suis non paruerunt . Nam& victorias illi suas, uo cum ancipiti modo fortuna, & eruore mistas; sed procrastinatas diutius, sed retardatas, atque cum limanici labore& patientia partas reportarui: de quas,ne reportassent quidem, nisi tempori seruire, ac rerum vicissitudini obtemperare didicis lent Eliis modi ergo, qu cordati; a
que lapientis sunt Imperatoris raunia , tu quoque in praesenti obj re debes, qui bellum arduum magis , di triciliusque ae periculo sua quam rebamur, sus epist quod te, tuosque indies in tanta angustias deducJt, ut timere inde possis longe grauiora mala, nisi ' L &tem-
176쪽
&temporum ,&rerum conditioni cedas; ac, quod sapientis est. mutato consilio, rebus ut sese offerunt, ita te accommodes. Nam dc tempori cedere,& necessitati parere, sapientis semper est habitum. Expertus quippe es hostium sese validissime defendentium, praesertim recentium,vires& fortitudinem:inuenisti oppidii adeo munitu, ut illius contra te erecta munimenta & propugnacula, nomodo nulla deieceris; veru tuas inde machinas ab illis male mulctatas retraxeris. ex quo tantum hostibus creuit animi , quantum n stris profecto indies imminutum est; qui nobis summisso murmuώre obiiciunt,ac exprobrant,te nequaqua salutaribus consilijs inniti.
qui tot huius belli laboribus fractus, ac depressus, nihil tame de intermittedo illo,aut in aliud tepus differendo agasi quiq. cum in intimu hostilis loli te coieceris, nihil la praeterqua ab hostibus circulideri expectas. Accedit rei nummariae difficultas, ac neq. duratura diutius, quae nuc est, frumetaris copia. Urget praeterea teporis , aerisq. in moditas, tum solo ob situ xerrae calidissimo, tu coeloc nicule ortu feruetit simo,magisq. ad inducedos morbos, qua ad pugnandu parato. Vt illud interim omitta, subsidia ciuitatu quotidie vehementer inclamantia, messes adultas iam esse, ac maturescere iccirco ad demetendas illas exercitu dimitti oportere. Quibus de causis,ac vel eo maxime. a bello cessandu est, quod Zae prius quam armis,pecunia te oppugnare cupit;scimusq. ingete promisisse m do ab expugnatione dii cedas; neq. no illa a tam barbaro & iniquo hoste capere cosuti mus, ut ea ipsa pecunia, cum maiores cotra ipSucopias coparare,tum opportuno expectato anni tepore, cum flore. ti is imo exercitu, no Burriana modo , sed ipsam urbe Valentia gloriosiisi me expugnare possis. Quibus auditis, Rex se ei resposurum dixit: atque uterat excelso ac diuino animo, multa fuit secum meditatus ; considerans inprimis de honore suo detrahi sibi multum, si a Burrianensi prima obsidione, uae unum, aut alterum ViX memsem durauerat, discederet; cum a Balearica, remotiore, ardua. que magis, in qua annum & eo plus insumpserat, neque a suis retrahi potuerit , neque iustioribus de caussis a coepto deterreri.
Quin & perturpe esse, discessu suo animum hostibus addere; multoque turpius, in hostilem pecuniam triumphum commutare , ac vel
177쪽
ac vel ed magis,quod vereretur Ferdinandi cuius animus semperfuerat a Rege auersus & aliorum consilium venale quo j. esse, ut quos Zaenes ut probabile erat,pecunia corrupisset.Quamobredimissis illis voluit de re tam graui alios contulere, inprimis Tarra- concitem, Caesaraugustanum,& alios Antistites necnon pro magi-itros ordinum, δc reliquos proceres, belli l. duces,& prefectos: qui cle deserenda obsidione lententiam dicere rogati, fideliter tamen expolitis, quaecuq Perdinandus contra obsidionem oblecerat, omnes, unum atq. Idem sentientes,responderunt. Non solum regii honoris,sed Ducum atq. uniuersi exercitus,qui iustus ac potens erat, interesse in obsidione persistere. Quae sententia ad Ferdinandum.&locios debla,responsi otii fuit: statimq. Guill crinus Aquitaenus Regis auunculus, qui fuerat huius sentetiae autor, perducedi valli Sc machinarii ad pota a vi q. oppidi,earumq detendedi cura sulcepit eo animo,ut locu nequaqua delereret, quoad repleta fossae siet. carii ope cohortiri, tuas lecti ex Aquitania duxerat simul q. Rex tuis fidissimis cohortis praetori militibus,quos Arabaca voce Alinuδ.tuaros vocabanc,de quib' postea dicem precetur,ut auxilio Guillae ano essent;si forte ex oppido in eu irruerent. Igitur Guillermi,5 Simonis Perezij TarasO ,suorum I. opera admotis machinis, quς taxumodo pro scuto erant ijs qui oppita e fossae, de perterebrado maro opera dabantires feliciter procedere . at l. oppidanos urere vili ad demoliedas machinas incitare. Na noctu, de secunda vigιlia, cum primu ab oppugnatione discessere machinatores, ducenis oppidant,accelis facibus,magnoq. impetu foras eruperiit ad luccede las machinas; dispositis sagittarijs per muru,qui impedietes corsgerent. Id tanto cu silentio heri no potuit,quin Guillermus. qtii inllentis oculis,& auribus hostiu motus obseruabat, prusenierit: atq. cum suis cunctos,magna cum strage in oppidum compulerit. Quo in conflietii. Guillei mus lagitta infixa cruri grauiter vulneratu8fuiti quod intelligens Rex , Guille una in tabernaculum Regium deduci iussit: itaque ipse, sua manu , infixum ferrum e vulnere evolsit, ac vulnus lauit, de obligauit. Exquo protinus Guille inus lanitatem sibi restitutam lentiens , a Rege contineri non potuit, quin noctu ut statione maneret. Interim oppidani linuta . . ε ni i
178쪽
gulis noctibus ad succendendas machinas excursiones faciebant Quibus nostri ad eorum infringendos,& deludendos conatus occurrebant. Sed chm Rex interim noctu lustrans castra, minime eos, quibus commissa custodia erat,pro machinis excubias agere inuenisset;cum equitibus nouem excubare decreuit; ac Regium scutu,
tanquam decurio,qui praeest excubantibus, machinis appendi ius sit. Id ab explorantibus scientes oppidani,protinus centum septuaginta cum facibus prodiere foras: quoru quadraginta tantum scutati ac faces praeferetes:reliqui sagittari j erant: iamiamq. ignem admoturi, a duobus Regis scuti feris, ex facibus cogniti fuere ; statimq. conclamantibus illis ad arma, Rex cu suis ab statione exiens, animose oppidanos aggreditur;tantoq. fuit ijs terrori, ut illico terga verterint: quos Rex insequens adeo conferto agmine tenebris processit,ut portam oppidi nasta cofixerit, sed cum hostium sagititis obrueretur,repulsus est, & coactus scuto post terga reiecto, at 'seruato ordine pedem referre.Neque praetereundum est profecto facinus praeclarissim v, quod in eo bello Rex edidit, ab omnibus historicis de eo refertur,quo plane non alios modo Reges,sed se ipsum superauit,& tanquam tertius in orbe Decius in medios sese hostes pro salute exercitus iniecit. Aiunt enim ipsum tanto fuisse moerore,atque pudore affectu,si forte contingeret obsidionem re insecta ac sine nonesta aliqua caussa, soluere; ut modo honori suo, attexercitus incolumitati costuleret, desperataeX pugnatione oppidi, multa in seipsu fuerit acerba patratus. Nain praeliis,quadoq. discim thorace, apertoq. pectore, ac diloricata tunica, nullu vitae periculu recusans,sagittam ictibus occurrere visus est: ne ab obsidione, nisii cum manifesto vitς discrimine decedere cogeretur;eius . exercitus abiens, honesta de caussa, Regis salute m oppugnationi pratulisse videri posset sed diuina ope seruatu fuit corpus, cuius animus ad pericula promptus,abunde confixus est,seque pro salute exercitus morti deuouere non dubitauit. Caeterum nocte,dieq. machinatorum opera instate,admotisq. muro summa vi, tormentis omnia
bus,turris quaeda diruta est,&qquata solo,perqua nostris ad irrupedu patuit aditus: qui subinde multo facti animosiores, sequenti die oppleta fossa, no solum per dirutam turrim,sed admotis scalis, per
179쪽
varias muri partes irruperunt. Verum oppidanoria virtus lata fuit, ut quamuis tot conflictati incommodis tamen nostros ab ingressu prohibuerint.Qua tamen paulo post videntes regiam potetiam augeri indies,suamq; imminui,atque posteriores oppugnationes longe esse acriores prioribus;cum Rege de deditione egerunt: si cuncti cum uxoribus,& domestica suppellectili, in propinquum oppidum Nutelium incolumes abire possent.Quod ut placuitvniuerso concilio Procerum, sic a Rege quoq; fuit oppidanis, tanquam strenuis patria defensoribus liberalissimc concessum. Itaq; pridie eius diei qui sancto IacoboApostolo dicatus est,&eius memoria more maiorum colitur,duobus exactis in obsidionemesibus celebriBurrianensi oppido potitus Rex suit, illudq; cedentibus oppidanis cum agno triumpho ingressus. Vbi insequens dies cum maxima Regis,atq; exercitus alacritate Deo,Virginiq; matri, & Apostolo solenis & celeberrimus extitit;ac etiam de more Regis, aliquibus liberali stimus Sr magnificentissimus. Nam Templarijs,qui sese in expugnatione alijs p tulerant,certam partem oppidi,at praediomni perpetuo donauit Demum intermisso bello,ut necesse erat,multis Regem urgentibus atq; alio avocantibus Regnorum negotijs, Blaseum Alagonem,& Simonem Vrream in prasidio oppidi ad duos duntaxat menses reliquit, quoad Petrus Cornelius , quem oppido prefecerat, eo veni t. Nec vero oppidum deserere Rex voluit.
luamuis id ei periuadere rationibus Antistes Ilerdensis, & Guil
ermus Ceruera conarctur,Petro Sanctio atq; Bernardo Rabassa
qui erat illi a secretis, praesentibus. Quibus Rex pluribus verbis satis
raciens,conclusit tandem,se eodem animo e viribus, quibus Bu rianam ceperat,seruaturummeq. tantam loci opportunitate ad c
motum persequendum bellum neglecturum. Itaq. profectus inde venit Dertosamipost vero Turolium; ubi collaudatis Turotesibus. pro strenua nauata sibi opera in ea expeditione , dum coponendis Regni rebus animu intendit, nuntius e Burriana abS. Vrrea venit, significans se Peninsulanos ad deditionem inuitasse;quod si facere recusarent cruentum bellum illis indixisse, atque ut exemplo aliis essent,non modo agrorum depopulationem, sed truculentam oppidanorum internecionem inodem minatum fuisse, eos aute illico
180쪽
respondisse , s Rex adesset imperata facturos. Que Rex intelliges
protinus equitibus septem, atque domesticis suis comitatus, illud id c m prolecutus est iter,quo antea ductus fuerat Ares & Morella, ijsque ad lauam relictis , Peninsulam ad quartum diem obeunte lole peruenit; atque exploratis ofpidanorum animis, ne tamen obscurus , clandestinusve esset ipsius in oppidum ingressus, tentoria
in campo figere, ibique sub dio pernoctare voluit; cibarijs ,& stragulis Regi itatim ab oppidanis ossiciose delatis. Sequenti vero
die magistratus oppidi, praefectus arcis, de uniuersa plebs prodeu-tes, oblatis Regi clavibus, ipsiam cum pompa exceperunt, dc tanquam domino arcem de oppidum tradideriit. Quod Rex ingressus, atque cum admiratione cotemplatus incredibilem loci situm. qualem libro quarto descripsimus, ac praeficiens ei unum ex suis equitibus chi paruo priesidio, cum locus natura munitus esset, Bumrianam rediit. Dum hac Peninsulae geruntur, Templarius&HOLpitalis promagist ri cum luis Dertola profecti , Chiuertum, & Cequeram, eiuldum Ilergaonum regionis oppida Sarracenorum mu nitissima oppugnare cceperunt: quod liqc ipsis, eorumq. societatin bus dono cata fuerint a Iacobi maioribus, nimiruAlfonlo& Peatro Regibus. Verum oppidani oppugnationem timentes , se cuni
oppidis, & eorum arcibus dediderunt; fuereque oppida perpetuo ijs societatibus addicta, Interim Rex Burrianam abiens, Pol- petanos, in itinere cepit , ibique ipsum consecutus est exercitus v niens Turolio, ex aliisque propinquis oppidis; cui Simonem Vrream ducem praefecit, isque uniuersa regionis oppida aut v i. aut honestis constitionibus in potestatem reduxit: qualia fuerunt Castulo Burrianensis , quod oppidum nunc est totius planitiei cele:
berrimum, tum Burriolium, Cryptae Vinromanenses, Cueuas vocant,&Vilafamesu, quae omni utunc erant munitissima, alq. belli.
cosa gente M armis protecta;praesertim oppidu,be arx Alcatana; cuius prefectura Rex Vrrei posta rosq. suos perpetuo donauit. Quo
tepore Rex Burtiana venit, duobus nondum elapsis mensibus. ex quo promiserat Alagoni,&Vrreae venturum. P. Corneliu ut oppido praeficeretur, mansitq. ibi quoad veniret ille;atq. interim cum Petro Agagra animi recreadi gratia, venationi aproru & aucupio