Opera

281쪽

malis opinatis, in bonorum autem errore laetitia geStiens libidoque versetur cum haec Omnia cum consilio et ratione pugnent; his tu tam gravibuSconcitationibus, unaque ipsis inter se dissentientibusntque di Stractis, quem vacuum, solutum, liber IIII

videris, hunc dubitabis beatum dicere 3 Atqui sapiens Semper ita flectus est semper igitur SapienS beatus est. Atque etiam omne bonum lanabile est: quod autem listabile, id praedicandum, et prae e serendum : quod tale autem, id etiam gloriosum : Si Vero gloriosum, certe laudabile quod autem laudabile, profecto etiam honestum quod bonum igitur, id honestum. At quae isti bona numerant, ne ipsi quidem honesta dicunt. Solum igitur bonum, quod honeStum e quo efficitur, honestate una Vitam contineri beatam. Non sunt igitur ea bona dicenda, nec habenda, quibus abundantem licet SSe mi

serrimum.

An dubitas, quin praestans valetudine, viribus, forma, acerrimis integerrimisque sensibus, adde etiam, Si libet, pernicitatem, et velocitatem, da di-VitiaS, honores, imperia opes, gloriam : Si fuerit is, qui haec habet injustus, intemperans, timidus, hebeti ingenio, atque nullo dubitabisne eum miSerum diceres Qualia igitur ista bona sunt, quae qui

habeat, miserrimus esse possit VideamuS, ne, ut Rcervus e Sui generis granis, sic beata vita ex uisimilibus partibus emci debeat. Quod si ita est ex

bonis, quae sola honesta sunt, emciendus est beatus. Ea mixta ex dissimilibus si erunt, honestum e his

offici nihil poterit quo detracto, quid poterit beatum intelligis Etenim quidquid est, quod bonum sit, ideXPetendum est quod autem expetendum, id certe approbandum et quod vero approbaris, id gratum aeceptumque habendum ergo etiam dignitas ei tribuenda est. Quod si ita est, laudabile sit necesse St: bonum igitur omne laudabile: ex quo Scitur, ut,

quod sit honestum, id sit s0lum bonum. Muc ni

282쪽

263 TUSC. QUAEST. LIB. V. ΛΡ. 16.

ita tenebimus, multa erunt, quae nobis bona dicenda sint. XVI. Omitto divitias quas, cum quiriS, quamvis indignus habere possit, in bonis non numero. Quod enim est bonum, id non quivis habere poteSt. iniitto nobilitatem, famamque popularem, Stultorum improborumque conSensu eXcitatam. Haec quae Sunt minima tanten bona dicantur, neceSSeaeSt candiduli dentes, venusti oculi, color suavis, et ea, quae Euryclea laudat Ulyssi pedes abluens, lenitudo orationis, mollitudo corporis. Ea si bona ducemus, quid erit in philosophi gravitate quam in aegi opinione stultorumque turba, quod dicatur aut grarius, aut grandius 3 At enim eadem Stoici praecipua, vel producta dicunt, qua bona isti. Dicunt illi quidem sed his vitam beatam compleri negant hi autem sine iis esSe nullan putant aut, si sit beata, beatissimum certe negant. Os autem volumus beatissimam : idque nobis Socratica illii conclusione confirmatur. Sic enim princeps ille philosophiae disserebat Qualis cujusque animi affectus esset, talem esse hominem et qualis autem ipse homo esset, talem ejuS SSU Orationem orationi autem facta similia factis vitam. Affectus autem animi in bono viro laudabilis et vita igitur laudabilis boni viri, et honeSta ergo, quoniam laudabilis ex quibus bonorum beatam vitam

CSSe concluditur.

Etenim pro Deorum atque hominum fidem l parumne cognitum est superioribus nostris disputationibus, an delectationis et otii consumendi causa locuti Sumus, Sapientem ab omni concitatione aninu quam perturbationem voco semper vacares semper in anim ejus esse placidissimam pacem Vir igitur tem- PeratuS, OnStans, sine metu sine aegritudine, sine alacritate ulla, sine libidine, nonne beatus 3 At sem- Per Sapiens talis: Semper igitur beatus. Jam vero

qui potest vir bonus Ion ad id, quod laudabile sit,

283쪽

omnia reserre, quae agit, quaeque sentit It fert auteni nania ad beate vivendum beata igitur vita laudabilis ; nec quidquam sine virtute laudabile rbeata igitur vita virtute conficitur. XVII. Atque hoc sic etiam concluditur : Nec in misera vita quidquam est prinlicabile aut glorian dum nec in ea quae nec misera sit nec beata. Et est in aliqua vita praedicabile aliquid, aut gloriandum, ac pro Se ferendum : ut Epaminondas, Consiliis nostris laus est attonsa Laconum: ut AfricanUS, in sole exoriente, supra Maeoti paludes Fem est, qui factis me aequiperare queat. Quod si est, beata vita glorianda et priΡdicanda, et prae se ferenda est nil ait est enim aliud, quod praedicandum, et prae se ferendum sit. Quibus poSitis, intelligis, quid sequatur: et quidem, nisi ea vita beata est, quae St eadem honesta sit aliud necesse est melius vita beata. Quod erit enim honestum, certe fatebuntur esse melius. Ita erit beata vita melius aliquid ; quo quid potest dici perversius 3 uidicum fatentur Satis maginam vim esse in vitiis ad mi-Seram Vitam, nonne fatendum est, eamdem vim in virtute esse ad beatam vitam 3 Contrariorum enim contraria Sunt consequentia. Quo loco quaero, quam

vim habeat libra illa Critolai, qui cum ira alteram

lancem animi bona imponat, in alteram corpori et eXterna tantum propendere illam bonorum animi lancem putet, ut terrum et maria deprimat.

XVIII. Quid ergo aut tum prohibet, ut etiam Xenocratem illum gravissimum philosophorum, X-

aggerantem tantopere virtutem, Xtenuantem caetera

et abjicientem, in virtute non beatam modo Vitam, sed etiam beatissimam, ponere mucd quidem nihi sit J virtutum interitus consequetur. Nam, in quem eadit opitudo, in eumdem metum cadere necesse est: Si enim metus suturo aegritui is sollicita X-

284쪽

270 TUSC. QUAEST. LIB. V. CAP. ist.

spectatiora in quem autem metus, in eumdem scrinia do, timiditas, pavor, ignavia : ergo, ut idem Vincatur interdum, nec putet ad Seirteceptum illud Atrei pertinere, Proinde ita parent se in vita, ut vinci nesciant.

Hic autem vincetur, ut diXi nec modo vincetur, sed etiam serviet. At nos virtutem semper liberam volumus, Semper invictam. Quae nisi sunt, sublata

virtus St.

Atqui, si in virtute satis est praesidii ad bene vivendum, satis est etiam ad beate Satis est enim certe in virtute, ut fortiter vivamus si fortiter, etiam ut magno animo, et quidem ut nulla re unquam terreamur, Semperque Simus invicti Sequitur, ut nihil sceniteat, nihil desit, nihil obstet. Ergo Omnia prO- fluenter, absolute, prospere igitur beate. Satis autem, ad fortiter vivendum, virtus poteSt: Satis ergo etiam ad beate. Etenim, ut stultitia, etsi adepta est

quod concupivit, nunquam e tamen Satis confiecu tam putat Sic Sapientia semper e contenta est quod adest, neque eam unquam Sui poenitet.

XIX. Similemne putas C. Laelii unum consulatum fuisse, et eum quidem cum repulSii, cum L. Cinnae quatuor Θ si, cum Sapien et bonus vir, qualis ille fuit, suffragiis praeteritur, non populia a bono consule potius, quam ille a malo Populo, repulsam fert . Sed tamen utrum malleS, te, Si potesta eSSet, semel, ut Laesium, consulem, an, ut Cinnam, quate 3 on dubito, tu quid responsurus sis. Itaque video, cui committam. Non quemvis hoc idem interrogarem responderet enim alius fortasse, se non modo quatuor consulatus uni anteponere, sed unum

diem innae multorum et clarorum virorum toti Saetatibus Laelius, si digit quem attigisset, cena dedisset. At Cinna, colle a sui consulis Cn. Octavii pra)cidi caput umit, P. Crassi L. CaeSaris, nobilissimoruin hominum, quorum virtus fuerat domi

285쪽

militiseque cognita, M. Antonii, omni uni eloquentiSSinii, quo ego audierim, C. Caesaris, in quo mihi videtur fuisse specimen humanitatis, Salis, suavitatis,

leporis. Beatusne igitur squilios interfecit Θ Mihi,

Contra, non Olum e videtur miser, quod ea fecit, Sed etiam quod ita se gessit ut ea facere ei liceret: etsi peccare nemini licet: sed sermonis errore labi vi inur id enim licere dicimus, quod cui conceditur. Utrunt tandem beatior C. MariuS, tum, cum Cimbricae victoriae gloriam cum collega Catulo communicavit, paene alter Laelio, nam hunc illi duco simillimum, an cum civili bello victor iratus necessariis Catuli deprecantibus, non semel respondit, Sed saepo, moriatur γ' in quo beatior ille, qui huic ne ria voci paruit, quam is, qui tam celerate imperaVit. Nam cum accipere quam facere Pr stat injuriam, tum morti jam ipsi adventanti paulum procedere Obviam quod fecit Catulus), quam quod Marius talis virici teritu sex suo Obruere On Sula

tuS, et contaminate Xtremum tempus aetatis.

XX. Duodequadraginta annos tyrannus Syracusanorum fuit Dionysius, cum V et XX natu un- nos dominatum occupavisset. Qua pulchritudine Urbem, quibus autem Opibus praeditam, Servitute Oppressam tenuit civitatem 3 Atqui de hoc homine a bonis auctoribus sic scriptum accepimuS, Summam fuisse ejus in victu temperantiam, in rebusque gerendis virum acrem et industrium eumdem tamen maleficum natura et injustum E quo omnibUS, bene veritatem intuentibus, videri neceSSe est miSerrimum. Ea enim ipsa, quae concupierat, ne tum quidem, cum Omnia se posse censebat, OnSequebatur. Qui cum esset bonis parentibus atque honesto Ioc natus, etsi id quidem alius alio filo tradidit abundaretque aequalium familiaritatibus et OnSuetudine propinquorum haberet etiam more νr ciae, quosdam adolescentes amore conjunctos credebat See0rum nemini Sed his, quos ex familiis locupletum

286쪽

272 TUSC. QUAEST. LIB. V. CAP. 2 l.

Servos delegerat, quibus nomen servitutis ipse detraxerat, et quibusdam convenis, et seris barbaris, corporis custodiam committebat. Ita propter injustam dominatiis cupiditatem, in carcerem quodammodo ipse se incluserat. Muinetiam, ne tonsor mllum committeret, tondere Pilias suas docuit. Ita sordido ancillarique artificio regiae virgines, ut tonstriculae, tondebant barbam et capillum patris. Et tamen ab his ipsis, cum jam essent adultae, ferrum removiti instituitque, ut candentibus juglandium putaminibus barbam sibi et capillum adurerent.

Cumque duas uxores haberet, Aristomachen, civem suam, Doridem autem Locrensem, Sic noctu ad eas ventitabat, ut omnia specularetur et perScrutaretur ante. Et, cum fossam latam cubiculari lecto circum dedisset, ejusque fossa transitum ponticulo ligneo conjunXisset eum ipsum, cum sorem cubiculi clauia serat detorquebat Idemque, cum in communibus suggeStis consistere non auderet, concionari ex turri

alta solebat. Atque is, cum pila ludere vellet studiose enim id factitabat), tunicamque Poneret, adolescentulo, quem amabat, tradidisse gladium dicitur. Hic cum quidam familiaris ocans dixisset: mutequidem certe vitam tuam committis,' arrisissetque adolescens, utrumque jussit interfici; alterum, quia viam demonstravisset interimendi sui; alterum, quia dictum id risu approbavisset Atque eo facto, sic doluit, ut nihil gravius tulerit in vita Quem enim vehementer amarat, occiderat. Sic distrahuntur in contrarias partes impotentium cupiditates. Cum huic

obsecutus sis. illi est repugnandum. Quamquam hic quidem tyrannus ipse judicavit, quam esset bea

XXI. Nam cum quidam ex ejus assentatoribus,

Damocles, commemoraret in sermone copia ejus, opes, majestatem dominalsi S rerum bundantiam, magnificentiam aedium regiarum negaretque Un-

quam beati 0rem quemquam fuisse Visne igitur,

287쪽

inquit, o Damocle, quoniam limo vita delectat, ipse eamdem degustare, et fortunam experiri meam 3 t 'uni se ille cupere diYisset, collocari jussit hominem

in aureo lecto, strato pulcherrime textili stragulo, Inagniticis operibus pictori abacosque complure Ornavit argento auroque caelam. Tum ad mensam eximia forma pueros delecto jussit consi Stere, OS que, nutum ejus intuentes, diligenter ministrare. Aderant unguenta, coronae incendebantur Odores mensae conquisitissimis epulis exstruebantur Fortunatus sibi Damocles videbatur. In hoc medio apparatu, fulgentem gladium, e lacunari Sela equina P- tum demitti jussit, ut impenderet illius beati cervicibus. Itaque nec pulchros illos ministratores adspiciebat, nec plenum artis argentum nec manum Or-

rigebat in mensam jam ipsae defluebant coronae: denique XOravit tyrannum, ut abire liceret, quod jam beatus nollet esse. Satisne videtur declarasse Dionysius, nihil esse ei beatum, cui semper aliquis terror impendeat 3 Atque ei ne integrum quidem erat, ut ad justitiam remigraret, civibus libertatem et jura redderet. is enim se adolescenS, in improvida aetate, irretierat erratis, eaque commiSerat, ut Fulvus esSe non posset, si sanus eSSe coepiSSet.

XXII. Quantopere vero amicitias desideraret, quarum infidelitatem extimescebat, declaravit in Pythagoreis duobus illisa quorum cum alterum Vadem morti accepisset alter, ut vadem suum liberaret Praesto fuisset ad horam mortis destinatam Utinam ego,' inquit, tertius vobis amicus adscribereri Quam huic erat miserum, carere OnSuetudine micorum, Societate Victus, sermone omnino familiarii homini praesertim docto a puero, et artibus ingenui Serudito. Musicorum vero perstudiosum accepimus, Poetam etiam tragicum quam bonum, nihil ad rem: in hoc enim genere, nescio quo pacto, magi quam in aliis, suum cuique pulchrum est. Adhuc neminem cognovi 0etam et mihi sui cum Aquinio

288쪽

274 TUSC. QUAEST. LIB. V. CAP. 23.

amicitia , qui sibi non Optimus videretur. Sic se res

habet te tua me delectant mea. Sed, ut ad Dionysium redeamus omni cultu et victu humano carebat vivebat cum fugitivis, cum facinorosis, cum barbaris neminem, qui aut libertate dignu Set, aut vellet omnino liber esse, ibi amicum arbitra

batur.

Non ego jam cum hujus vita qua tetrius, miserius, detestabilius, excogitare nihil possum Platonis aut Archyt: vitam comparabo, doctorum hominum et plane sapientium. XXIII. Ex eadem urbe humilem homunculum a pulvere et radio excitabo, qui multis annis post fuit, Archimedem cujus ego, quaeStor, ignoratum

ab Syracusanis, cum Sse omnino negarent, Septum undique et vestitum vepribus et dumetis indagavi Sepulcrum. Tenebam enim quosdam senariolOS, quos in ejus monimento esse inScripto acceperam ;qui declarabant, in summo sepulcro Sphaeram CSSepositam cum cylindro. Ego autem, cum Omnia collustrarem oculis est enim ad portas Agragianas magna frequentia sepulcrorum animadverti columellam non multum e dumis eminentem, in qua inerat sphaera figura et cylindri. Atque ego statim Syracusanis erant autem principes mecum dicit, me illud ipsum arbitrari esse, quod quinerem. ImmiSSi cum falcibus multi purgarunt et aperuerunt locum. Quo cum patefactus esset aditus, ad adversam basim accessimus. Apparebat epigramma, exesis pOSterioribu partibus versicularum, dimidiatis fere. Ita nobilissima Graeciae civitas, quondam vero etiam Octissima, sui civis unius acutissimi monimentum ignorasset, nisi ab homine Arpinate didicisset. Sed redeat, unde aberravit, ornito.

Quis est omnium, qui modo cum Musis, id est cum humanitate et cum doctrina habeat aliquod

commercium, qui Se non hunc mathematicum malit,

quam illum tyranniim Si vitae modum actionem-

289쪽

que quota mi et alterius mens rationibus agitandis

eYquirendisque alebatur cum Oblectatione sollertiae qui est unus suavissimus paStus uni morulii alterius in caule et injuriis cum et diurno et nocturn metu. Age, confer Democritum Pythagoram AnaxagOrant uua regna, quae opes, Studiis eorum et delectationibus antepone. Etenim, quae par optima est in homine, in ea situm esse necesse S illud, quod qtueris, Optimum. Quid eS autem in homine sagaci ac bona aente melius 3 jus ora fruendum est igitur, si beati esse volumus. Onum autem mentis est virtus ergo hac beatam vitam contineri necesse est. Hinc omnia, quae pulchra, honesta, praeclara

sunt, ut supra dixi sed dicendum idem illud paulo

uberius videtur plena gaudiorum sunt. EX perpetuis autem plenisque gaudii cum perspicuum sit vitam beatam XSistere, sequitur, ut ea XSiStat ex

honestate.

X IV. Sed ne verbis solum num mus ea quae Volumus ostendere, proponenda quaedam quasi moventia sunt, quae nos magis ad cognitionem intelligentiamque convertant. Sumatur enim Ohis quidam praestans vir optimis artibus isque animo parumper et cogitatione fingatur. Primum ingenio eximi sit, necesse est, tardis enim mentibus virtus

non facile comitatur deinde ad investigandam veritatem studio incitato. Ex quo triplex ille animi fetus exsistet unus in cognitione rerum poSitUS et in X-plicatione naturae alter in descriptione expetendarum fugiendarumve rerum tertius in judicando, quid cuique rei sit consequens quid repugnans in quo inest omnis tum subtilitas disserendi, tum veritas

judicandi.

Quo tandem igitur gaudio assci necesse est sapientis animum, cum his habitantem pernoctantem que curis 3 ut, cum totius mundi, tu conversioneSque perSpexerit sideraque viderit innumerabilia, ecplo inhaerentia, cum Hu ipsius motu CL Uere,

290쪽

27n TUSC. QUAEST. LIB. V. CAP. 25.

certis infixa sedibus septem alia suos VCPque tenere curSuS, multum inter se aut altitudine aut humilitate distantia, quorum vagi motu rata tamen et certa sui cursus spatia definiant; horum nimirum adspectus impulit illos veteres, et admonuit, ut plura quaererent inde est indagatio nata initiorum et tamquam eminum, unde essent omnia orta, generata, Concreta quaeque cujusque generis, vel inanimi vel animantis, vel muti vel loquentis, origo, quae vita, qui interitus, quaeque ex alio in aliud vicissitudo atque mutatio : unde terra, et quibus librata ponderibus, quibus cavernis maria sustineantur qua Omnia delata gravitate medium mundi lacum Semper X-

petant, qui est idem intimus in rotundo. XXV. Haec tractanti animo, et noctes et dies cogitanti, exsistit illa a I eo Delphis praecepta cognitio, ut ipsa Se mens agnoscat, conjunctamque cum divina mente se sentiat ex quo insatiabili gaudio completur ipsa enim cogitatio de vi et natura Deorum studium incendit illius aeternitatis imitandae;

neque se in brevitate vitae collocatum putat, Cum rerum causas alias X alii aptas, et neceSSitate nexas, videt quibus ab aeterno tempore fluentibus in aeternum, ratio tamen mel Sque moderatur. Haec ille intuens atque suspicienS, vel potius omnes partes orasque circumSpicien S, quanta rurSusanimi tranquillitate humana et citeriora considerati Hinc illa cognitio virtutis exsistit efflorescunt genera parteSque virtutum invenitur, quid sit, quod natura spectet extremum in bonis, quid in malis ultimum quo referenda sint officia quae degendae aetatis ratio deligenda. Quibus et talibus rebus exquisitis, hoc vel maxime essicitur, quod hac disputatione agimus, ut virtus, ad beate vivendum, Sit se ipsa contenta. Sequitur tertia, quae per Omne partes Sapientiae manat et funditur, quae rem definit, genera ruriatit, sequentia adjungit, perfecta concludit, vera et