Institutiones philosophicæ in usum scholarum ex probatis veterum, recentiorumque sententiis adornatæ a Gasparo Sagner ... Tomus 1. 4. Tomus 4. complectens physicam specialem

431쪽

ro PDsca specialis Sectio III.

sint, quae eum Cartesio plures ex Recentioribus de certo fluxu, & influxu materiae subtilioris, ejusque continuo transitu per polos magnetis tradiderunt: licet etiam mirabilem proisus in decli

ferrum, aut magnetem trahat, aut poli se repellant, neque communicationis magnetismi.

3. Cartesius demum ponit e terrae polis fluidum quoddam egredi, quod jugiter versus alium polum pergat fere secundum directionem meridianorum: I. Hoc fluidum per magnetem & serram facilius transire , quam per caetera corpora etiam aerem subtiliorem . Hug nius has positiones ita corrigit: ut ex unico polo pia'

ea boreali fluidum illud egrediatur , & per australem uerram subeat e L .io3 serri magnetisque sedinis in dies huc illucque variantibus fluidi illius directio juxta m

ridianos ii ne lege mutetur . En autem quam bene o

mnia explicentur in hac hypothesi , si ei pauca addantur.

. Fluidum illud in serrum aut magnetem incurrens, quoniam facilius par ilia transit , consertim accurrit, & juκta suam directionem illa tenere nititur, sed pars fluidi , quae per sectionem eorum longiorem subit utpote diutius in ea corpora agens vincit caete ras partes , & ita serri aut magnetis longitudinem convertit juxta fluidi directionem,& quidem eo citius viro longius est ferrum aut magnes . En spontanea directio virgarum serrearum ad polos. Si suspendantur, ut libere converti queant . a. Et quia tempore ali mosvidum illud subiens magnetem aut serrum viam libi juxta illam directionem intra ea faciliorem effieit; ideo magnetes in fodinis , Ac serra oblonga diu retinentia situm juxta eursum fluidi illius directricem vim constantem aequirunt; etenim cuia fluidum illa directione facilius per ea pergit , libere fas pensa constanter auuido convertentur ita, ut coincidat illa directio e rum eum fluidi eursu . Porro haec viae faeilioris constructio sic eone iri potest et sint meatus magneticorumpitis veluti oeclusi , qui uuidi cursu comprimantur.

Versus austrum: si invertatur corpus, ut fars austra

lis pateat cursui nuicii , nitetur guidem illos subire,

432쪽

De omni mixtorum genere. 42 Inatione variationem, & inconstantiam elegan. ter, nec sine applausu explicare adnisus sit Edmund. Halleius in Variat. magη. 8 id. Theoria.

sed eri spatis pilis impedietur: ideoque &e. 3. Quoniam

igitur magnetica vis fluxu illius materiei communicatur; apparet cur serrum iuxta magnetem ad quem ,

& a quo fluxus iste copiosus & celerior eli positum

magneticam vim acquirat: item cur magneticum si ubi vis inversis polis constituatur immotum ; aut eius polus juxta cognominem sortioris alterius magnetici polum; aut tandem si serrum magneticum contraria directione fricetur ad magnetem; primum aliquid, de in totum magnetismum perdat, & tandem contrarium acquirat; quia scilicet via illa primum nonnihil . dein omnino abrumpitur , ac tandem contraria directione reparatur. 4. Cur sacilius acquirant vim magneticam ferra molliora per se. aut quia ignita; chalybes autem diutius conservent, & difficilius eo priventur. 3. Cur attritus, malleatio, ignitio magnetiei vim ei eripiat: haec enim viam illam destruunt . 6. Cur acus magnetica prope polum terrae nullam affectet directionem,

sed quaquaversum gyreti quia ibi fluidum illud e tota terra eo neurrens cursus directionem vorticosam sere habet. 7. Tandem acus eadem inclinatur versus terrae polum, & quidem eo magis quo magis ad eum accedit : quia fluidi illius fila aliqua cursum suum dirigunt versus terram, dc eam intrant etiam extra polum , dc quidem eo plura quo plus. ad polum accedimus australem et & umiliter prodeunt e terra in hemisphaerio boreali. s. Ex eodem principio attractio , dc repulsio magnetica oritur . .emadmodum enim eorpora seque electri ea versus se mutuo pelluntur e& inaequaliter ei ctrica a se invicem disjunguntur ab aere ambiente; ita a subtiliori aere repeti potest aeeeos magnetis &ferri, atque polorum contrariorum: quia tunc fluidum magneticum ab uno corpore ad aliud transit ; & repulsio polorum cognominum quandiu sortior non mutat directionsm fluidi in debiliore, uti accidit in contactu, aut prope contactum . Vel sic res exponi po-

433쪽

et a Tissica specialis Sectio Iu

icet denique singularem acuminis laudem mereantur, quae R. P. Bostovi ch in dissert. de viribus vivis de magnete subdit: supersunt tamen ubi-

restr Ouoniam fluidum magneticum copiosius ad serrum, Cc magnetem accurrit, & citius per ea pergit,

quam ambiens fluidum , & post egressum resistentiam invenit, repercutitur , & ideo cursum suum ei rea illud corpus convertit, & redit ad polum per quem su ierat; isique facillimam viam ejus motui pandit: sane hunc vorticem circa magneti ea indicat seobs sesexea circa magnetem sparsa : haec quippe sponte se disponit in areus, quorum extrema polis inlistunt: indicat effectus armaturae de qua infra. Igitur poli cognomines se repellunt in aliqua distantia; quia rivi fluidi sibi mutuo occurrentis se impediunt e contrarii se at

trahunt, & validius quam polus unus & ferrum; quia erumpens ab uno polo fluidum facillime subit per alium, aut per serrum, sed faeilius per illum , in quo via iacilior iam parata est: & ideo fluidum reliquum ambiens non adeo facile laniens ferrum illud plus pellit versus magnetem , quam magnes a se repellat , de ideo accedit ad istum.

6. Ex vorticoso fiuidi circa magnetem motu essectus armaturae intelligitur et inservit enim tamquam deserens fluidi regredientis ad polum. Unde magnetem fortiorem reddit armatura . quia culosiorem α cete xiorem fluidi magnetici ainuxum adjuvate a. Et ideo quo breviori via disponitur armatura inter polos .' 3. Item minuit idcirco ipsa armatura amplitudinem sphaerae activitatis ipsius magnetis: . Apparet cur magnes major, dc validior adjuvetur magis, si armatura cras sior ei fiat et s. Intelligitur etiam cur ferrum utrique armaturae pedi adhaereat sortius , quam si uni soli uni tur, quia , cum utrique , armaturae vice fluidum desert a polo ad polum, secus, cum uni et ε. Cur masnes, quae acum super mensa erectam sustinet , decidere eam sinat, si alia acus inter magnetem & acum admoveatur; fluidum stilicet per hanc breviori via ad polum alterum redit , relicta acu mensae. 7. Denique,

quia polus cognomen fiuidum respuit; ideo si pedi ar-

434쪽

De omni mixtorum genere. 423 ubique dissicultates, di nodi, qui in nuo veritatis inquisitori multum adhuc negotii facessere possunt; quae indicasse lassiciat.

CAPUT ΙΙ. De vegetabilibus, sive plantis .

S. I.

De vegetabilibus , e plantis in genere .

337. Um de lapidibus Capite praecedenti ageremus , id speciatim adnotavimus,

maturae polus ei cognomen alterius magnetis admove atur , ejus vim debilitat; si admoveatur polus contrarius , elusdem vim auget, quia is fluidum recipiens e

T. Ex his quisque videt maximam anaIogiam esse inter fluidum magnetieum , & electri eum ἔ nane Iuste prosequitur Io. Frane. Citna tom. I. misceli. Tauri Sed 'in fine suae dissertationis aliqua discrimina enu merat, quae mihi videntur distinctionem horum fluidorum evincere . I. Nempe magnetica ipsa electrificari queunt tunc electrificato am servant leges,&, uti caetera , electricitatem cito amittunt salvo magnetismo. a. Corpora cohibentia aut deferentia electricitatem, immo etiam aer sive humidus , sive siceus , sive erat sor , sive subtilior qui superest in vacuo Myleano, ferro dc magnete exeeptis, petinde se habent ad magnetismum. 3. Ex affrictu eorporum delatent iuria electricitas non excitature e contra ex solius serri, quod est unicum insigne deserens magnetici fluidi an 'u, magnetismus potentissimus serro consertur . 4. Etsi in motibus & adhaesione magnetica vis longe major se prodat . tamen nec stridor, nec aura, nec lux excitam tur etiam eum copiosissimus fit magnetici fluid effluxus , veluti si duo poli contrarii admoveantur .

435쪽

42 'Physica specialis Sectio Iu

eos nequaquam ejuscemodi gaudere fabrica , &partium compositione organica , ut motus determinatos praestent , humoresque rn distinctis vasis determinata lege moveantur, ac in certos, peculiaresque usus, & fines praeparentur ; unde porro conclusimus immerito lapidibus vegetatio. nem aliquam tribui, patuitque omne , quod sub inde incrementum sumunt, solum ab extrinseca

aliqua partium appositione proficisci . Et vero hoc ipium , quia de lapidibus adnotavimus, metallis quoque, aliisque fossilibus applicandum erat, nisi superfluum videri potuisset, tale quid denuo monere, quod quis hie per sese facile dispicere, comprehendereque posset. Sed enim innumerabilis pene copia in vasto hoc terraqueo id genus corporum existit , quibus , cum re vera memorata , atque exposita partium structura gaudere observentur , vegetatio denegari non potest , vegetabilia idcirco haec dicuntur, patetque adeo, quo modo a fossilibus differant. Λtque hoc nihil, credo, ambiguitatis habet, non item, quod sequitur : Quae vegetantur,

Uivere dicuntur, immo animata audiunt: verum cavendum, ad haec aliud quid , quam certum partium, vasorumque ad humores recipiendos, praeparandos , distribuendos, dispositorum ordinem requiri existimemus, quidquid de vita, ac anima vegetativa praedicaverint Peripatetici. vegetabilia communi nomine etiam Plantae dicuntur, unde equidem recte Plantas definiemus , quod sint : corpora organica , quorum Partium naturali sua constructione aptae , destinataeque sunt ad certos motus certasque amoner praestan-

. das

436쪽

De omni mixtorum genere. 423 das . Harum actionum pars pro sine trabet ipsius plantae conservationem, atque incrementum , pars ejusdem propagationem, ut adcoduplex praecipua plantarum iunctio , qua earundem vita absolvitur, censeri debeat, nutritio, sive vegetatio, er fructi cario, 'rtesque ipsarum , prout huic , vel alteri iunctioni inserviunt, in partes nutritionis sive vegetationis , & partes fructificationis recte dispescantur, quae singula paulo enucleatius jam exponenda.

De partibus vegetationis, i aque vegetatione plantarum .

338. 1 F Egetationis partes ex divisione LinrumV sunt Radix, & herba, haec comprehendit Truncum, Folia, Fulcra , & 'bemacula,

seu Gemma g.

Radix est ea pars plantae , qua ad locum nar talem adhaeret , a ex eo regulariter alimentum haurit , atque ad reliquas planta partes defert. Partes ejus sunt . I. Cutieula, seu Uidermis. 2.Cutis erassor , seu Cortex. 3. Cars, quae in arboribus lignum vocatur I & q. Medulla. 339. Cuticula , seu epidermis est exterius involucrum tenue, poris patentibus passim instructum, per quos succus, & aer recipitur, & ad cutis crassioris, Carnis, ac Medullae vasa defertur. Cutis crassior , seu eortex cuticulae subjacens ex tubulis, seu fistulis succi seris , in densiores fasciculos congestis, itemque tracheis , seu fistulis aeri recipiendo servientibus ,& utriculis, sive

437쪽

r6 H Pa specialis Sectio III.

alveolis liquore plenis, ex tubulis succi seris continuatis constat , constat quoque similibus partibus, seu vasis Cara , sive in arboribus Lignum. Medulla autem ubi haec intima radicis occupat, mera sere utriculorum congeries est. i 33 34o. Truncus sive Caulis ea est plantae pars, quae ex radice assurgit, eadem pene in arboribus est radicis, atque trunci structura, componitur enim ex cortice, cui proxime subjacet

Liber, & post hunc in quibusdam Alburnum, ligno, di medulla, & partes singulae pariter ex

tubulis succi seris , tracheis , & utriculis consant : Unde plantatione inversa docente Laev- .enhoehio in Arcanis Naturae de teistis pag. I a. radices in ramos, & rami in radices vertuntur; experimentum factum est in lilia an . I 686. ita terrae inserta , ut rami sepulti essent, radices caelum spectarent, quo tamen non obstante ex ramis radices, ex radicibus rami pullularunt.

i 3 et) Medulla videtur ordinata ad succum copio sorem plantae crescentis suppeditandum . Ex Hallesio enim appenia ad Stat. Veget . medulla vegetat,& tur gens succo perseverat in aliqua parte plantae solum

usque dum augetur; qua ad certum augmentum deve niente, illa exsiccatur, remanetque tantum in ramu

iis , qui elongari adhuc debent , & ubi gemmae erum pent . Sane plantae , quae brevi crescunt notabiliter, eo plus medullae habent . Eκ his Christ. Uvolfius diis

serta p. I 8O. tom. 8. com. Acad. Petrop. censuit medul

lam esse caZophilacium gemmarum: at admitti id ne-xie, nisi gemmarum embriones in eis medullis conmituat , quae ad plantae ac ramorum latera proten duntur in ipso plantae embrione ; siquidem fortuita propulsione evenire nequit, ut e medulla trunci pro deant gemmae ea certa distantia dc symetria , quae inpleriique laltem plantis constans est.

438쪽

De omni mixtorum genere . 427 De cortice trunci speciatim notavit Malpi-ghius Anat. plant. p. o. & seq. eum componi ex fistulis lignosis, seu fibris, quae vario pie Xuspeciem retis exhibent, ita ut spatia vacua a serie globulorum, seu utriculorum sere horia

Eon taliter constitutorum occupentur, ut videre

est in Cortice cerasi, vel pruni, ubi Κ Κ Fig. o. fibrillas lignosas exhibent, L L vero utriculos. Tracheas in ligno depictas habes per Μ, c Fig. 8o. ubi tubuli succi feri per N, utriculis transversi per o notantur. Tracheae hae sunt subrotundae, I34 constantque Iamina vel titargentea in spirae modum contorta P. Liber a

cortice in eo differt, quod pluribus fibrillarum ordinibus arctius digestis, & paucioribus utricuo

lis constet.

In Alburno fibrillae, & utriculi firmius, ac densius quam in libro, sed laxius quam in ligno composita sunt. a 3s . 34 I.

a 34 Bulfingerus dissi tom. 4. com. Acad. Petrop. describit a se visas tracheas in melionis planta: nem pe I 2. earum fasciculos in virgulto, ramis, & pedun eulis; sed in soliis nonnisi novem; eos vero fasciculosjuκta RXem eorum in longum decurrere . Si rosarui' aut lignum, aut solium , aut floris petiolum rumpa tur , tracheae distentae in laminas spirales clare appa rene . Malpis hius observavit tracheas hyeme a planta avulsas diu motum peristallieum retinere et addit ra dices donari tracheis & pluribus , & latioribus quam reliquae plantae partes. Ex quo , & ex situ earum in melionei uitur aerem a tracheis inspirari potissimuine terra, in qua radices sepeliuntur : sane Halles ex perimentis luis cap. s. invenit plus aeris sorberi a plantis seeundum longitudinem quam transversaliteI.

333 Igitur quia eadem est textura ligni, dc indusiorum, radicis , & caulis , atque ramorum; recte

439쪽

4 et 8 Pb ica specialis Sectio III.

3 i. Trunci , seu Caulis consideratio antiquae , & vulgari stirpium in Arbores , Frutices, Suffrutices, & Herbas, divisioni occasionem dedit. Stirps, cujus caulis quot annis perit, Herba, quae caulem per hyemem servat, & in ea

germinat sussi lex dicitur; si caulis simplex crassus, substantiae durioris, & densioris, & in

notabilem altitudinem assurgens, Arbor', si plures ab una radice duriores, di humiliores caules prodeant, Frutex appellatur. Sed enim incerti has inter vegetabilium classes limites sunt, sola namque magnitudo absque proportione non nisi vagam prosecto differentiam suppedi. tat. Accedit, quod plura fructuum genera stolonum rescissione facile in arbores abire possint, soleantque . Quare divisio haec a methodica, stirpium classificatione non immerito excluditur, interim tamen in vita communi usum suum discrimen quod in colore, duritieque inter ea est, abs situ derivatur: quatenus scilicet radix a terra imme diate circumdata ec cortex ab aere, diversimode illa ac rami ,& iste ac caro afficiuntur. Hinc est quod po puli , salices &c. solo cortice vegeto in caule vivunt di fructificant. Ideo autem libri,& alburni strata mi nus eXplicata apparent, quam strata ligni dc corticis, quia illud a medulla, hic ab aere , quibus proximi res sunt, copiosiorem succum haurientes citius expli cantur , quam illa duo indusia ab utroque fonte re motiora: attamen successive & haec indusia explicantur; observatumque est ex intimiore singulis annis umnam zonam dilatari & in lignum durescere , quod e tiam confirmatur ex quo planta ubi eo spoliata est circulos novos sequentibus annis non acquirat ἱ immo fere in latum non crescat amplius: Linnatus autem addit eam zonam eo latiorem esse , quo hyems rigi dior est; atque inde Chronicon gradus hyemalium iri sorum nobis a plantis suppeditari animadvertit.

440쪽

De omni mixtorum genere. Aetoum habere potest. Porro caulis in arboribus, Caudex, se ii Truncus, in fruticibus Virgultum, in suffrutice, & herba proprie Caulis, in cerea libus Culmus, in leguminosis Sevus dici solet. 3 a. Cl. Linnaeus Cautem generaliter acceptum, quem & Truncum vocat, in tres species dividit. Primo: est Caulis, qui elevat solia, α fructificationem. Secundo: Culmus, truncus pro prius graminum, pariter solia, & fructificationem elevans. Tertio: Sevus elevans fructificationem , non solia , ut in Narciso, & Hyacintho. IEx trunco Plantae Rami erumpunt plerumque inordinate,&quaquaversus se diffundentes. Ejus prorsus sunt naturae , cujus truncus ipse , eae quo nascuntur. Qui ex inseriore trunci parte, vel ex radicis capite erumpunt, vo cantur , hi alimentum plantae suffurantur, ide que resecandi.

Ex Caule, vel Ramis oriuntur folia, in quibus duae potissimum partes occurrunt , nempe Petiolus, quo folium e planta dependet, & ipsum folii corpus. Petiolus iisdem , quibus ramus, Vel caulis , partibus velut in falciculum collectis constat, est enim teste, Malpighio quasi compendium caulis. Folia constant cuticula superiore, re inferiore, item nervis durioribus a caule, Spetiolo eontinuatis, suntque vasa succisera, quae post varias vario ordine, & nexu factas subdivisiones rete quoddami vasculosum sormantes tandem in utriculos varii generis succis plenos , re

inter se communicantes abeunt, quibus copiosae tracheae interpositae sunt. Porro cuncta haec variis forminibus perspirationi potissimum destinatis