Vocabularium architecturae aedificatoriae

101쪽

tiari licet in ambitum ; infra vero anateS C stagno revolantes stabulari solent. Martinius Falere referre videtur ad pilas, quae mari & fluviis opponuntur, ad aquarum impetum retundendum . Non obsto, pilas illas littoribus immolitas apte dici posse Faleria ; led Varronis locus est de stagnis avium , non de littorum molitionibus. Faleria a falis dicuntur, quae ab altitudine appellantur , vetusta Etruscorum voco, qui Falandum , caelum nuncupabant . Falas proinde , & fateria non abnuerim dici

pilas lapideas, cum pulvillis orbiculatis ad ovi figuram, quae substrui solent in atriis aedium , & in peristyliis ,

claustrisque coetuum Religiosbrum ; praestantque opportunitatem sedilium . Colonnette, Cordo , Ripari . reolonnute . Falae in si per , rotundae erant in Circo turriculte ligneae , teste Vitruvio , ovi figuram referentes in fastigio , non ad usium spectatorum , ut lignea fiunt illa podiola , que Itali vocamus Palchi , exhibentia commoditatem sedilium, locumque ad spectandum , quemadmodum explicari solent ; sed ad notandum numerum , curriculorum . Constituebantur eadem ad tempus ipso ludorum die , quibus peractis removebantur . Agrippa primus illas curasse dicitur . De iisdem Iuvenalis :-- cute su si, bivorumgue columnas. Quidnam autem columnae , R delphines in Circo fuerint, ex verbis Cassi odori monet Georgius Μerula . Columnae obelisci erant ; cujusimodi praegrandes in Circo Maximo Augustus extulit. Consti illi erant prope euripum , vitrei maris imaginem referentem . Ad obeliscorum , quos Iuvenalis columna S vocat, ornatum delphines marmorei ludebant ; vel marmoreae, ut aliis placet, Nereides vectar delphinibus eminebant.

FALA . Uide Falere . FAMILIARICAE CELLAE . Uide Celta .FAuti M. Templum. Perottus ducit a Fauno, quia parum interest inter fanum , & fauniam . Ineptiae meracis limae .

Dicitur a fando ; quoniam inde fata, idest effata, &

102쪽

responsa Deum petebantur: vel potius a Pontifice , qui, certa verba fando , illud dedicabat . AEdes nonnullis Diis dicatas Fana potius quam templa Ueteres appellabant . Hinc sana Cybeles ; & fanatici dicti Galli , qui

eam bacchantes , furore correpti , cum incomposita corporum jactatione sequebantur. Eadem sanaticorum appellatio Haereticis fuit emotae mentis , & furiosis. FARCTu RA. Oppletio , sere ex vili materia ; ut structurae sunt e X trinsecus marmore incrustatae , intus vili caemento exsaturatae. Vitruvius; Monumenta facta ex marmore , intrinsecus calcata farcturis. Id genus parum firmunia Magister idem pronunciat l. I. 8. propterea quod e X ra ritate caementorum fit, ut calx ab arena discedat , &pauhitim coagmentatio dissolvatur . Quam ob causam addit concidi sie prope Urbem Romam quaedam monu menta ex marmore quadrato , farcturis intus oppleta. Monet antem eam strueturam sustentandam e sie ans s serreis , in fronte , plumbo indito, colligatis . Item farcturae nomine materiam dicimus caementitiam , quae medium spatium inter duas parietum frontes implet , & farcit. Id Plinius dixit medios parietes farcire caementis . Farctura pro actu, vel ratione farciendi, apud Columellam legitur . Fascra . In epistyliis ornamenta sunt ad modum tamiarum . Gradatim apponi solent. Prima, secunda, & tertia fascia in Jonicis , & Corinthiis epistyliis locum habet . In portarum Vero antepagmentis prima fascia a Vitruvio I. q. 6. dicitur Corsa, de qua egimus proprio in loco . Fascia .FAscio a. Parva fascia . Cicero. FASΤIGIuM . Summitas aedificii . Uide Tectum .FAsTIGAT us, & Fastigiatus, a, una . In fastigii acumenta

LAvI . Vitruvius i. 7. I. sic appellat lapillos exagonos, quibus sternuntur pavimenta; aliaque aedificia , ut porrticus, die tae, sblaria, & pra cinctiones sontium , Orna

103쪽

ARCHITECTuRAE . EDIFICATORIAE . 89ium accipiunt. A favis, seu cellis apium, quae eadem cifigura constant, nuncupantur . Id opus e sectili marmore , & versicoloribus calculis, Graeci vocant Lithostr ra. Occurrunt passim ejusmodi emblemata , ac pries ertim in templorum veterum pavimentis . Idem ibideir Uitruvius ita scribit Nulli gradus in scutulis, cui tri gonis , aut quadratu, seu favis extent. Ubi vides cum favis recenseri lapillos alios, quibus pavimenta exornantur . Trigona sunt calculi triangulares, a quorum commissura fit opus amygdalatum ; nam triangulari fere. , figura ipsis constant nuces amygdalae, ut sitio loco est notatum . Quadrata sunt tessellae , seu tessierulae, quarum figura quadrata est , ut sorma cubi. Tesseras paulo infra recenset Μagister , qu grandiusculi sunt lapilli, item quadrati . Scutulae fiunt orbiculares & rotundae ; nec proinde dicuntur a sic uto, vel scutulo, in quo deceptus est Barbarus, qui commemoratam in Vitruvio.voceri ,

scutulis, reddit suo . Neque enim fututis est a sicut ulo , sed a scutula tuae est virga, Graecis scytale, consilieta apud Latinos permutatione y in A, ut Sylla, in Sulla. Clare Palladi us l. I. 9. Testaceum cccipiunt psvimentzm , pel mur- mora , pel tessercs, po scutulas. Sunt proinde in pavimentis scutulae calculi teretes & rotundi, ad modum virgulae. Salmasius idem habet virgatum opus ,& scutulatum . Nec nisi scutulis ejusinodi ornata erant saga Gallorum , de quibus Uirgilius i. 8. Virgutis lucent sagulis .FAvisSIS , arum. Duo significant ex Festo , & Varrone, apud Gellium . Primum cisternam munitam , cum aqua copia , ad usium templi . Iterum cellas cisternis similes, ubi condebantur vasa, & ornamenta templorum, usi detrita , aut quomodolibet vitiata . Valerius Soranus

apud eundem Gellium favissas, quasi flavisias putat dici S , quod, inter alia , pecuniam flatam , idest conflatam , & signatam conderet. V ossius a foveis dictas existimat. Hunc ut sequar , inclinat animus .

FEMOEA . In triglyphis Dorici epistilii sunt plana exstantia

104쪽

inter canaliculorum cavitates . Tria in singulis triglyphis numerantur , aequali spatio relisto canalibus , quos ample fiuntur : sunt autem ad metopas constituta . Appellationem habent a similitudine humanorum se morum ,

quam partem erectam reserunt. Planetis , PIanuaee . FENEsΤELLA . Parva senestra . In re munitoria sunt in muris

spiramina ad explorandum . Item relicta in iisdem multiplicis figurae foramina prope pinnas murorum , a qui bus tutius tormenta , & missilia evibrantur. Uisuntur etiam alicubi ad portarum latera in aedibus rusticanis, cum expeditis ad de sensionem fistulrs majoribus , caeteroque ad insidias , & subitas irruptiones amoliendas , paratu . Ferito ja , Balsriera . FENESTRA . foramen in pariete cum repagulo , ad lumer recipiendum , & innovandum aerem , ne concluis aedes putrescant stu, semper molesto, interdum etiam exitioso . Plures , aut pauciores aperiuntur pro domorum amplitudine , & crassitudine , vel exilitate parietum. Translate positit Terentius pro opportunitate ad vitia inducenda:

Huic quantam fenesram is vitia potefeceriti

Socratis est dictum , oportere senestrata esse hominuir pe hora . Id si contingeret , in sinuosis illii humanorum pectorum latibulis , minus technarum fraudumque , nee tot malignarum pravarumque cogitationum semina conderentur. Nullus dubito , fenestram insuper ab Anti' quis usurpatam su i se pro armario excavato in pariete a , licet hanc nominis notionem Lexicarii non recenseant , ut enim redie exponit Lambinus illud Plauti Casin. I. I.

concludere in fenesram 'miter , non aliter commode explicari potes , quam senestra pro

armario accepta.

FERRAMENΤUM. Horatius I. I. serramenta appellat omnis go' ueris ad fabricandum instrumenta .

---- cras ferramenta Tea AE .

Tolletis fabri ,

105쪽

Fg nuu . Metallum notum , quod, in fornacibus subactum& emollitum, omnibus sere artibus, sed aedificatoriaeptaecipuum in modum , deservit. Quod ex na et allis sci rei magis sore necessarium , prae caeteris copiosium , de facilius parabile esse natura voluit. Idcirco auri , arget lique venis exquirendis maria sulcantur , & quam remotatissime navigat avaritia ; serri autem sodinae ubique proveniunt . Cum nullae sere censeantur artes & fabrefacta , ad quorum usium aliquid ferri copia non conserat; cumque edomitum in fornacibus malleorum ictus sustineat,

invitaque naturae duritie , in quascumque fabri juserint, sermas se induat , merito proinde patientiae typus &symbolum solet efferri . Quamobrem apte simulacrulam, Herculi ab Alcone ferro est positum , ad costantissimam ejus viri tolerantiam in ex antlandis laboribus, & periculis adeundis exprimendam . Adjumenta quidem Sc praesidia nobis serrum praestat eximia ; sed, si rite ponantur calculi, datique , & accepti rationes subducantur , in- numeris humani generis cladibus, agrorum vastationibus , excidiis Urbium , post ferrum inventum , Obnoxii sumus. Hinc sapienter Plinius serrum, optimum,

pessimumque vitae instrumentum nominavit . Ferrum ,

quasi serum dicitur . Ejus inventum plerique ad Chalybes , nonnulli ad Dactylos Idaeos, nec pauci ad Cyclopes reserunt, juxta asinam artem serrariam antiquissime exercentes. Non levia in aedificiis commoda extante serro in laminas attenuato. Conficiuntur praecipud ex illis canales, qui prodiaeti ad extremitates tegularum , serreisque uncis admodum harpagonum inhaerentes , sc-ceptas aquas in tubos & infundibula, item ex lamina structos, reddunt, egeruntque in scrobes expurgatorias , ex quibus postea in cisternas influunt. Lctis.. FH TRA . Apud Festum ex Ennio , per detractionem syllabae mediae , dicitur ostium templi minusculum ; quasi propter suam exiguitatem videatur potius senestra , ,

quam ostium.

106쪽

VOC AB ILLA RIu MFIBULA. Vit r. l. IO. a. Vinculum, ac veluti clavus, quo ligna nectuntur . figura varia elaboratae deserviunt colligationibus , quae sunt serreis stubscudibus , in capite ustulatis. Fibbia, BorcΘio , Fcrmaglio . sisti Cario. Colligatio per si bulas. Hi tr. l. IO. 3. Pi CriLE , is . Substant. Pliu. Opus figuli . Vide Figulus . FicriLis , le . Plin. A fgulo factum , vel ad figulum per

tinen S .

FasLINUM, i. Opus figuli. Plin. Vide Figulas . ΥΙGLINus, a, una. Ad fgulum pertinens. HGrrss. PIGll LARIS , re . Quod pertinet ad figulum , ut rota figularis . Uerstitior rota figulari. Adagium in versipelles , vel instabiles. Plaut. Psau LaNA , ae , sed usitatius per syncopens 1 GLINA , ae . Ossicina figuli . Plin. PICTOR , Oris . A fingendo , id est formando . Non de figulo solum dicitur , sed de quocumque artifice , materiam

suam sormante . Cicero .

sisti us , i. Idem fictor , & plastes. Qui opera sormat excreta. Plinius i. I S. 12. tradit Dibuta dem Sicyonium , primum Omnium opera ex creta formasse. Fabulatores Graeci eam laudem reserunt ad Prometheum , qui ex luto primum hominem coagulaverit . HoratiuS . Fertur Prometheus addere principi Limo coactus particuum undique

Desectum, insani leonis Vim stomaco apposuisse nostro . Nimirum Graeci accepta ab AEgyptiis , & Ηaebrie is monumenta plurima sacrae Historiae ad inania & commentitia inventa verterunt. Docemur quippe ex Genes. a. rem, rum Omnium conditorem Deum primum hominem de stimo formasse: quod vel ipsus opera , vel Angelorum ministerio effectum , ex S. Augustino docet S. Thomas apud Cornelium a Lapide. Hinc usurpare omnes possu- US Verba Ιωb. IO. Memento , quod sicut lutum fecerit me. Plasticen , sive fgulinam facultatem matrem extim

107쪽

tisse statuariae , sculpturie , & caelaturae, a Pasitele pro Mminciat tim suis se refert Plinius I. 33. 12. Artem antiquissimam Samii prae caeteris illustrarunt . Hinc famia sic italia , aestimata plurimi ab . Antiquis , propter praestantia m cretae , quae , in ea Insula , omnium lectissima habebatur . Simulacra & sla tuae vetustissima origine fictiles

solu m erant. Nec vero aliarum tantummodo rerum figurae ex limo testaque formabantur , verum Deorum etiam

simulacra : Senec. de Consolat. ad Helv. Tum per sim Deos religiose jurabatur ., Adde Propertium l. q. I. Fictilibus crepere Deis haec aurea templa . Idem Seneca Epist. 9O. Tuberonem laudibus extollit quod in publica coena siet ilibus usus esset ; additque o, homines contentos iis ecte oportere , quibus Dii etiam uterentur . Adstrue eju sciem illustre di etiam de eodem Tuberone : Aisorum aurum argentumque fractum es , mi Vies conflatum ; at omnibus oculis Tuberonis finilia durabunt. De urnis , arcisque fictilibus , quae condendis mortuis erant in hi siti , vide Salma sum ad Solinum . Apud Athenienses Choroebum primum omnium figlinam aperuisse tradit Plinius l. 7. 56. Regem vero Numam instituisse septimum Collegium figulorum affirmat idem Plinius i. 33. I 2. FILUM . Pro linea fabrorum accipit Uarro . FisTuLA . In aquae ductibus fistulae plumbeae aquas deducunt.. Cunnelia, Cannoncello . Vide Tubi. Fisruca . Duplici gaudet significatione . Nam instrumentum est, alto manubrio , latoque pede constans , aptum ad solidandas areas , & pavimenta. Ors. Iterum est instrumentum ansatum , serreis capitibus , trabalique

castello innixum ; quod in sublime elatum , dejectusn-q le , suoquo pondere in subjecturn corpus irruens , illud profunde in terram adigit immittitque . Utile est ad pa-lificationes , tam in aquosis locis , quam in sicco ex truendas . Substernuntur hoc instrumento aedificiis pe-dδm QBta , quae superimpostas moles firmissime sustinerit.

108쪽

Becco , Bottipuis . De primo instrumento Plinius i. 32. 23. Psvimrvis se cis pavita . De altero Caesar Beli. Civ. l. q. Hacc cum machinctionibus in flumen immiserat, Vci Vr sd g rss. TIsru CATIO . Adtus exaequandi per fistucam ; vel usius fistucae in solidandis areis, vel immittendis, ut supra , in terram palis. Palastic.

FLORAs . Ornamenta sunt in epistyliis , R capitulis Corinthii , & Compositi ordinis. Quatuor in capitulis locari solent, juxta quatuor facies, seu latera abaci ; i tati tsinguli in medio emineant, aliquantulum inclinati supra volutarum helices, & mutuo obversi . Antiquitus fosad modulum rosae inversiae apponebatur pyramidi, quae tholo stuperstruebatur , ut tradit Philander . In capitulis etiam Dorici ordinis rosa apponi solet in medio abaci,

vel stellula , aut quid simile ad modum crustae. More , Ross.

focus . A fovendo dicitur . Pars aedium , ubi excitatur ignis, & asservatur . Caminus. Pro domo simitur pa sim , praesertim a Poetis. Certare pro aris & socis , Paroemia est a Cicerone usiurpata, pro labore, operaque adhibita ad defensionem patriae . Plurimi semper faetiim est apud Ueteres, ut domi luceat socus, ignisque accendatur . Ea primum cura iis, qui in novas aedes , vel in diversoria migrarent. Sic autem Ulysses apud Ho

merum r

muo ante omnia mi lucescat in aedibus iuvis. Hinc vetus dictum :Scilicet coce o domus es ornatior igne .

. Appone illud Tibulli:

Me mea paupertas vita traducot inerti,

Dum meus assiduo luceat unc focus. In veteri nummo Vulcanus visitur Laribus, Diis domestici S

109쪽

ARCHITECTu RAE AEDIFICATORIAE . 9Ssticis , superpositus , ad indicandum , quod apud Ethnicos pro certo habebatur , Lares De OS , si, cum , tamquam praecipuam ίedium partem , sibique singulari modo saeram , & dicatam colere. Istuc pertinet illud Plauti in Aulu LIIaec inferantur in focum nostro Lari , Ut fortunatas faciat gnat s nuptias . Ut iisdem Diis honos haberetur , coronari selebant foci

corona lanea . Propertius Eleg. q. 6. Terque focum circa laneus orbis eat.

Adde Ovid. Fast. L 3.

Decidit ante feros lanea vitta focos . Fontum . Ex quibus a i quid effoditur , ut nomen enunciat . Occulti sunt sub terram certis in locis thesauri metallorum , marmorum , gemmarum, & salis . Uitar necess-tas , & solers mortalium industria in naturae gremio tectas opes ad usium , & lautitias vertit . Per effracta at que concerpta ejusdem natutae Vis era , in intima montium ferro itum est ; & comparata a prosicissis terrae matris venis vitae subsidia . Atque utinam sub sidia solunta ,& non impotenti etiam ambitioni , avaritiaeque inexhausta , ut i pis sunt sodinae, alimenta . Regionum syllabum , ubi largiore foetura sed inae proveniunt , vide apud Hostia annum . FoesicuEARIuM, ii. Sic Cale pinus mendose pro faenicularius campus. Legitur apud Cic. l. I 2. Epist. 9. ad Atti c. Turnebus ad foenum refert ; Cale pinus ad locum ubi foemina asservatur - Nihil horum ad Tullii verba . Ea sic leguntur : Scribe quaeso utrum ipso Caesar) in Farnicularium , an in Campum Martium cogitet. Expone cum oculatissimo Lipsio Ele '. l. 2. 2O. Scribe , utrum Caesar in Campum Martium cogitet ad comitia , an in. Hispaniam ad reliquias belli. Foenicularius campus locus est in Hispania sic appellatus a copia foeniculi , quod gignit: . testis est Strabo L q. Cur autem Qenicularium campum pro Hispania posuerit Cicero , non admodum

110쪽

quaerent eruditi, qui norunt causas, propter quas Cicero in Epistolis ad Atticum obscure multa , & per gryphos , aut petebat, aut nunciabat. Foe NILE . Locus , in quo asservatur foenum . FOLIA ACANTHI . Vide Calathus .

Foss. Licet proprie locus sit, ubi aqua scatet, manatque, atque adeo funditur , ex quo fontis etymon ; nihilominus etiam arte faeta aquarum aggregationes sontes appellantur . Et nativi quidem , ut numero carent, ita &summa varietate , & miris ubique naturae proprietatibus, potissimum vero medicamentarii, speetabiles sunt. Dedus agit Plinius L 2. 3. Qui sunt arte elaborati, statuis , columnis, alioque ornatu concinnati, sora urbana , &plateas illustrant. In viridariis porro virorum Principum imbricatis testulis , Telamonibus , Caryatibus, Hyppodelphinis, & Tritonum buccinis exornati salientes ex fistulis turbinatim aquas, & mirificos lusius spectantibus exhibent . Sed neque sontium perspicuis aquis pepercit vetus superstitio , quin illos, Nymphis, Diis

que additis in custodiam deturparet. Sortitiones etiama sontibus petitas , prie sertim a Griecis, erudite demonstrat Casau bonus ex Pausania in Laconicis . Id autem fe-bat vel jactis calculis , animadvertendo numerandoque circulos in aquis succedentes; vel quidpiam conjiciendo , observandoque , nulla supernataret, aut sideret. Fon Caps . Praemunitio, constans lateribus geminis angularibus, adversius hostes protentis , a laque interius duplici in angulum coeunte . Propugnaculis caret , quo solum discernitur ab opere cornuto. Non solum in arcibus , verum etiam ad viarum fauces , & pontium transitus construi solet, ad prohibendum aditum , R infirmiora loca corroboranda . Tena Da. Est etiam apud Uitruvium l. IO. a. instrumentum duas habens regulas, serreo axiculo, seu veste tereti capitatoque nexas , facili com

pressu , reductuque divaricatis , uti fes postulat, brachiis . Usus est ad arripienda , & elevanda pondera , Ide Ο