Vocabularium architecturae aedificatoriae

121쪽

ALLINARIUM . Pars aedium , ubi detinentur & aluntur gallinae , & omnissere generis altilia . Locum illis , qui hibernum spectet Orientem , a Gsignat Columella l. 8. 3. Pollfo . GAMMATUS , a , um. Gammati lapides . Gammati termini erant , quibus incidi solebat liter a Graecorum Gamma , vel qui ejusdem literae similitudinem referrent. Scriptores finium regundorum . GEMMA . Lapillus pellucidus, magni pretii, molis nor magnae . , caliger proprie censet de oculo vitis dici , translate de lapillis . Ludit operam Plinius , dum laboriosa indagine gemmarum usium & originem a Polycrate Sami tyranno apud Graecos; a victoria Pontica PompejiMagni apud Romanos accersit. Constat e sacris Paginis Exod. 28. Lapillis duodecim pretiosis Deum imperasse ,

ut summi Sacerdotis sacrum Pectorale exornaretur . Quod autem ad Graecos , & Romanos attinet, non potest ambigi, primum potissimumque gemmarum Ussem anulos signatorios habuisse . Insertae ad gestandum gemmae , Ovali fere figura, signataeque extantibus, vel depressis, R excavatis ictinculis. Hinc Ectypa apud Graecos appellata, quae eminent sigilla, En typa, quae sit cis incisia interius recidunt. Hujus generis gemmae grandiusculae, quemadmodum propter raritatem summo in pretio merito habentur, sic studio sngulari asservantur in Patriciorum aedibus . Proficiunt etiam non parum ad notionem veterum hi stori arum , memoriasque exigendas eruditae antiquitatis ; ad quem pro se sto modum usumque Prisca numismata a vetustarum rerum studiosis avide con

122쪽

solum figuris , quae priscorum temporum fabula S, vel

historias repraesentarent, verum etiam simulacris virorum illustrium , atque adeo Deorum imaginibus , a qui bus juvari se putarent : quo pacto armatam Venerem stasse in anulo Julium Caesarem legimus apud Dionem , Eos lapillos Cimelia appellamus . Camei. Translatu Spostea gemmarum usus ad pocula , Propers.

Nec bibit in gemma disite nostra sitis .

Item adornatum certarum corporis partium, quas ita complexus est Manilius :Perque caput dum lapides, per colla , manu ue . A corpore ad tunicas , vestesque gemmis & margaritis illustrandas progressia est ambitio . Nam pudor est reser re importunam absurdamque Ueterum constetudineri easdem vel calceis inserendi , calcandique pulcherrimos naturae partus , quod de Carino , Heliogabalo , R aliis commemorant Historiae Augustae Scriptores. Postremo morem absonum effrenati fastus tam impudenti dedecoris nota foeminae arripuerunt, ut necesse fuerit Caesares ad deridenda , ut Lampridius vocat, Senatusconsulta ,& Leges Matronales decernere, quibus ea tu Xus barbarici ostenta inhiberentur ; & a luto viarum , ac sordibus redimerentur uniones margaritaeque , gestatae in crepidarum obstragulis & socculis foeminarum . GAZOPHILACIUM . Latine reddas locum , ubi opes custodiuntur . Est enim vox hybrida , coalescens ex altera Persica , & altera Graecanica . frario , Tmoreria . GENICVLuS . Proprie parvum genu . In aquaeductibus dicitur , cum canalis torquetur, & flectitur . Vitr. l. 8. 7.

Si non venter tu pallibus favus fuerit; nec subfructum ad libram factum , sed erit geniculus, erumpet, dissipet tu larum comm usurus.

GROMAT Ri A. Scientia dimetiendi, quae basis est , & sundamentum totius Architecturae. Ortum habuisse perhibetur a Philosophis AEgyptiis, qui agrorum fines terminosque , ab excrescente Nilo consusos, per lineas ad statum

123쪽

ARCHITECTURAE AEDIFICATORIAE . IOPtum pristinum reddiderunt. Idcirco a terra dimetienda eidem nomen ex Graeco inditum . Caeterum de facultate, non terras solum , sed aquas , R ipis caelestes orbes certissimis praescriptionibus dimetiente usurpatur . Eam in primis facultatem pernoscere, & firmissimam habere regulam oportere Architectos , Vitruvius merito tradit. A Geometricis dimensionibus, quae lineis perficiuntur,

dicimus Insistere lineis. Quod est urgere proposituri ;cui contrarium est , excidere a lixeis , quod est , aberrare ab instituto . GEsrΑΥio . Non solum est gestandi actus, sed locus , quo quispiam gestatur . Gestationes itaque loca erant , in , quae Domini a servis gestabantur . Id quandoque ob voluptatem , interdum morbi allevandi gratia fiebat . Loca autem suisse aeris benignitate , & amoenitate laetae , atque salubria , constat ex Plinior Gesatio buxo , aut rore marino , ubi descit buxus , ambitur. Observabatur fere in gestando passuum numerus , quem in deambulando Ciceronem servasse testatur Plutarchus in ejus vita . Idem liquet ex antiqua Inscript . IM HOC. POMA

SUS . MILLE. Gestabantur autem lectica , vehiculo , sella , cathedra , & similibus. Hinc servi cathedrarii ,& sellae gestatoriae , commemoratae siepius a Scriptoribu S .

GLasta A . Lapido , scruposisque terrae genus , eadem sere lit toralis & fluviatica . Adhiberi solet ad ambulationes subdiales , viasque publicas sternendas , & marginandas . G ara . Idem praestant lapilli , qui ad modum astularum terra concreti , effodiuntur e montibus sili ceis . Scogliola . Fulvius Flaccus , &A. Post humius Alb inus primi apud Romanos locarunt vias publicas , in

urbe quidem stice , extra Urbem glarea exaequanda S . GLUTINUM . Plinius . Tenax coagulum , quod ex multiplici fit materia , ad conjungenda divisa corpora. Usus est

124쪽

est ad arte facta diversi generis . Cum cie mentarii supremam manum structuris imponunt , floridiorem calcen

glutino miscent , ad majorem firmitatem inducti tectorii , vel albarii.

GNOMON , onis. Instrumentum rectangulum in literae A sormam abiens , notiore vocabulo Libella nuncupatum , quo res librantur, ut cadant in planum ad perpendiculum , &distantiae etiam , altitudines , dc declinationes solis , ac siderum , capiuntur . GRADATIo . Uit r. l. 3. 3. Ut a gradiendo fit gradus , sic a gradu sit gradatio . Dispositio est sedilium in theatris: non quod gradibus constarent , ut Lipsius diligenter ob servat; sed quoniam ad graduum similitudinem quaedam essent conscensiones , aptae ad considendum , spectandumque; ea symmetria dispositae , ut priores posterioribus impedimento non essent. Sensim quippe clivosum areae planum attollebatur , & ducebatur in gyrum , ut infinitam multitudinem capere posset; aditumque libere spectandi praestare singulis . Gna Dus . Quibus scalae constant. Grai , Mettioni. Pars templi editior ante Altare , & potius ipsa acclivitas gradibus constans 3 item ascensus ad podiolum , sive Ambo, ex quo sermo habebatur ad populum . Sidonius :Seu te conspicuis gradibus penerabilis arae

Conesonaturum plebs sedula circum' sit. Vide Ambo, & Scala .

GRAMMAΤOPHYLACIUM . Locus , ubi tabulae , scripturae , &monumenta publica vel privata asservantur . Archidio. Se reteria . GRANARI 0M. Ubi detinentur fruges omnis generis . Fixa

& stabilia Urbes habent , pensilia vero, & mobilia , tignis nimirum suffulta, non modo in castrorum stativis de laudat Varro de R. R., sed in praediis etiam locata commemorat Scaevola in Pandectis. Titius horreum frumentarium novum, ex tabulis ligneis suctum , mobiis , ,

in Sui praedio posuit. Ad Septentrionem locari debent;

125쪽

ARCHITECTuRAE AEDIFICATORIAE . III

nam calor tineas , curguliones , & id genus bestiolas procreat . E contrario satus Aquiloni 1 incorruptas praestant fruges . Alicubi securius disponuntur in praui,ssis sub terram scrobibus . Perdurasse in iis frumentum ad annos quinquaginta , milium supra centenos, fabam . vero Pyrrho Rege usque ad Piraticum bellum Magni Pompeji, author est Varro .

GRANUM MARMOREUM . Uit r. l. 7. 3. Marmor detritum, ex

quo tectorii genus quoddam inducitur. Barbarus reddit

GRAPHICOTΞROS , a , um . Utr. l. q. q. Emi Ueuter expressiones Graphicoteram e cient in os ccta detineationem . Dicitur de specie venusta ex lineis rei te ductis. GAApHis, idis. Ρeritia ducendi lineas, quam Architecto necessariam tradit ni rudius i. I. I. Grubidos scienticis his re oportet) quo facilius Caer Dribys Rictis, p2am petit operis speciem ae sormare usi est. Gnus . Machina arrectaria geminis uncis, & longiore collo ad formam gruis, constans. Vitru Vitis l. IO. I9. a Diade, Alexandri Magni Machinario, inventam tradit. Confundi solet cum ciconia, manu serrea , corvo demolitore , arpagone , & Corace . Eas machinas , quoniam arreptiliae sunt, & ad navalia potius organa , quam ad aedificatoria pertinent, commemorasse hic suffciat.

Easdem in Lexi eo Militari prolixe describimus . GuLA . Ab Architectis sumitur pro Cymatio, quod infra sit-praque coronam in epistyliis apponitur . Gola dritia di, Gola ropersio. Uide Comatium . Guncus TIuM . Angusta , & , ut Servius scribit, obscurita habitatio, ac prope latibulum . A curculione vermiculo dicitur, qui in terrae caveolis delitescit. GuRGUSTIOLUM . Parvum gurgustium . Asule ius . GuτTAE , 8c GurTuLAE . Uit r. l. q. 3. Ornamenta sunt in epistyliis Doricis . E triglyphorum cavis decidunt , ad qu ae guttae figuram , numero ut plurimum sex adjiciuntur . Aliud guttarum genus sunt, quae his ad perpendi 'culum

126쪽

culum respondent sub ima corona , numero fere decer & octo, sed diversis figurae: nam hae coni, sive metae imaginem reserunt. Pro his guttis alii campanulas prominentibus malleis, alii pyra, mala Punica , &his similia assigunt ; ut cuique innovandi studium , aut familiarum stemmatibus alludendi voluntas suggerit. Goccie, Gocciole, Campanelle.

GYMNAsauM. Notione Graeca est exercitatio nudorum, ac

proinde proprie Palaestra , ubi ad luctationem nudi se

exercebant Athletae. Sed quoniam eadem loca ad exercitationes literarias postea frequentarunt Philosophi , Gymnasium pro schola seu ludo litterario dici coeptum . Post Socratis mortem clausa suisse Athenis Gymnasia , , quod estisdem damnationis Cives poenituisset , tradit Laertius. Hieronymus Mercurialis de Art. Gymn. duplicem exhibet Gymnasii ichnographiam , ex Vitruvio, aliisque Graecorum monumentis depromptam . Uide

Athenaeum .

GYNAECEuM . Pars aedium secretior , & solis addicta foeminis , ut viris Andrones . Supremas domorum contigna tiones, incolebant , ut eo remotiores ab accessu virOrum degerent . Honestis autem moribus educabant non puellas modo , quae lanifcio exercebantur , donec nUberent , verum etiam puerulos aetatis primulae. Praeerant

tamen illis Inspectores, gravitate eximia , & probitate viri , ad id publice designati. Per posteriora tempora quo pacto a prima institutione desciverint Gynaece , alii tradiderunt. GYpsuri . Quod, calci simile, fit ex combustis lapidibus. LX ea materia plastico magisterio statuae, & sigilla , atque eorum deformationes conficiuntur, in experimentum fgurarum ex aere, vel marmore. LX gypso cocto

ex lapidibus feri lapides speculares, quibus olim senestrae ornabantur , observat Anastasius in vitis Pontif- cum . Venales olim servi gypsatis pedibus dignoscebantur. Iudenalis: N

127쪽

AR ATTECTuRAE AEDIFICATORIAE . II 3Nuper in hanc urbem pedibus qui penerat albis . Lethalem esse cibi comestionem gypsi, permixti , exitio suo non paucos comprobasse proditum est . Sabellicius AEnne ad. l. q. 9. reseri, Emanuelem Gra Cum Imperatorem farina eodem permista Conradi III. exercitum non exigua parte pes uinde disse .

AEANIE . In machinis dicuntur suo es , quibus aguntur , a similitudine habenae equina . HABITACuLuM . Locus ad habitandum. HABIΤΑΤ Io . Non statim actus habitandi , sed etiam locus . Columella l. I. 6. Villico intra januam fiat habitatio .ide Imbrex. Hhah . Ubi sues stabulum habent. HARPAGINATUM . Uit r. l. 7. S. Hoc etiam vocabulum Magi stri Interpretes mirifice torquet. Qui exponunt genus harpagonum , egregie hallucinantur . Loquitur ibi Uitruvius de columnis striatis, quae non toto angiportu , sed totis Persicis paras angis disserunt ab harpagonibus , qui fiunt machinae navales arreptiliae . Philander exponit genus ornamenti; quod est verba facere . Barbarus , ut pe assolet , nihil movet . Baldus provocat primum ad ariesum aliquem in vocabulo inexplicabili : mox , quasi meliore genio afflatus, corruptum locum affirmat , legitque harpagones mitiali , vel myttili , qui pisces sint

e X genere concharum ; quoniam ornamenta illa sint striata , ut conchae , & recurva, sive adunca, ut harpagones. Sinas. Lector me cum Dante concludere .

128쪽

I ELIcas . Sic appellat Uitruvius l. 3. I. volutas cauliculorum , quae molliter sub abaco intorquentur in capitulo Ordinis Corinthii: & alias minores , majores alias dicit, ab earum dispositione . Inter achanti folia surgunt ea Dornamenta. Volui e Citicci . Sunt porro Helices machinae tractoriae , quarum inventorem fuis e Archimedem tradunt Athenaeus , & Favorinus apud Gellium. Alii cochleae si mile instrumentum , ergatae genus alii, quod magis probaverim, suis e statuunt.

HELIO CAMINus . Porticus est , podium , vel solarium in aprico situm , ad calorem Solis excipiendum . Plin. Epist. l. a. 7. HEMi CYCLus . Semicirculus. Figura , a qua appellatur locus ad conveniendum in conclavi, vel portiou. Cic. Θ , Amic. i. Memini domi in hemi clo sedentem in eum fermonem incidere. In universium crebro locum habet lita aedificiis , praesertim ubi de theatris , vel templis agitur. HEMIΤRIGLYpsit . Pars dimidia triglyphi . Uit r. l. q. 3. HEPTAPHONos . Olympiae porticus , ubi septies echo reddebatur . Plin. l. 36. IO. HERMAΤENA , ae . Notione Graeca statua est Minervam, &Mercurium simul reserens. Ejusmodi in Gymnasiis proponi consuevisse, indicat Cicero ad Attic. Eo invento indicabatur , eloquentiam , & Philosophiam es e jungendas . Plurimis id argumentis demonstrat Cicero de Orat. l. 3. idque a Graecis observatum asseverat his verbis . Idem erant oe sapientersentiendi, ct ornate dicendi ouctores.

HARMAE . Mercurii sunt statuae , qui Griecis Herma , &Hermes . Exculpi lent in ligno , vel marmore , sed

abeunte in metae sormam trunco, sine manibus, pedibusque . Sic serunt exprimi ad significandum , viros Mercuriales , nempe literatoS, mente R ingenio, non lacertis , vel exercitatione manuum , pedumque esse aestimandos . Eriguntur hujus generis statuae in frontibus aedificiorum , praesertim agrestium , & frequentius in viridariorum

129쪽

ARcHITECTuRAE AEDIFICATORIAE . II Friorum xystis, es sontibus. Pythagorae dictum est, ut

refert Apule jus Apolog. non ex omni ligno Hermas esse fingendos. Neque enim qui Satyris , Faunisque, aliisque Diis silvestribus rudibusque referendis apti sint trui ei , iisdem sormandus Mercurius, sed e plantis , quae nobiliores sint, magisque elegantes. Docet Pythagorae

effatum, non omnibus disciplinis vel artibus accommodata esse omnium ingenia . HERMARACLAS . Simulacrum quo Mercurius smul & Hercules repraesentabantur . Notatum ea statua Voluerunt, eloquentiam & sortitudinem sociandas esse. Seu potius, eloquentiae vim summam, & validissimam esse. Idem exprimit Hercules ille Gallicus apud Lucianum , qui clava, R leonis exu Viis armatus potentiam & fortitudinem;

catellis aureis , quae ex ejus lingua prominebant, sermonis emcaciam, qua Vinciebat animos , significabat. HκxΑcLiuos . Discubitorium , vel coenatio sex lectos continens . Martiat. l. 9. 6.

Hax,sTYLos . Sex columnas habens. Uit r. l. 3. a. HExEMPADA . Mensura sex pedum .

HIBERNACULA . Castrensem hanc vocem & militarem ad uim domesticum Vitruvius transtulit. Hibernacula apud Graecos pars erant domus, in qua hiberno tempore diversabantur . Staude iaciubstrust.

Hippon RoMus . Locus, ubi equi exercentur ad cursum . Cf-va lenitas. Martiat. l. I 2.

Hi RuNno . Non munitoria solum & militaris, sed urbana etiam Architectura, ut tradit Plinius i. io. 33. ab hirundine primum demonstrata est . Ut nidum pullis comparet solers avicula , socculos festuculasque imbricatim nectit, lutoque apportato interit. Tum adnitente ro- stet lo cancellos dispertit; opusque pari ingenio atque γmunditia perficit . Ab hoc festucularum stramento, ab hoc certis di vi siris, supra quam cuiquam credibile est , amussitato opere , arenam fossilem calcemque aqua dilue

τοό caque intrita lateres, lapidesque scite dimensos ad- P a strin-

130쪽

stringere didicimus; postremo muris trullissatis , inductoque testorio , sic excitare aedificia , ut altitudo ad perpendiculum , latitudo ad lineam , anguli ad normam ordinatim apteque respondeant. HOLos priYRAros , aliis Holos phyros. Totum ex aere , stolidum , & malleo duetum . Brougo ludorato ; cui opponi tur conflatum , & fusile . Di getto . Originem statuae non conflatae , sed malleo dueti , sic exponit Ainius l. 23. q. Aurea statua , prima omnium , nulla inanitate, antequam ex aere aliqua illo modos ret , quem vocant

Holofnraton , templo Au uiti dii posita dicitur .

Hosta auri. Quasi horridum dicimus ab horrore aristarum . Nam Ueteres spicis inclusas fruges condebant . Licet fere accipiatur pro cella , ubi frumenta a servantur , usurpatur tamen interdum etiam pro aliarum rerum repo sitorio . Pro bibliotheca Seneca , pro cella vinari Horatius posuit , pro conditorio rerum pretiosarum ,

Aput ejus , & Iurisconsulti . Ex horreo dari dicitur , quod prolixe & affatim datur: plenius quippe & abundantius quidpiam ex horreo , quam ex choenice , vel alia mensura depromitur . Horrea , non secus ac foenilia , separatim ab aliis aedificiis , ut ab incendio afferantur , esse aedificanda , monet Vitruvius l. 6. S. Gran o .

Hostaeus. Sic appellatur , authore Festo , quoniam inde sorti evocabantur , qui arma caperent. Ut scribit Plinius i. I9. q. In duodecim tabulis nusquam legitur villa , sed in ea significatione semper hortus nominatur. Proprie hortus dicitur , ubi olera , & herbae nascuntur , dispositis consitae areolarum pulvillis . Juxta hanc accepti Orem horti plerumque extra urbem , aut certe suburbanis in locis , rivorum irrigatione excoluntur . Horat. -- ---i, irriguo nihil es dilutius horto . Intra moenia raro solent admitti; nam udi aquarum derivationibus , dc sino stercorati , noxium aerem crea cedi