Vocabularium architecturae aedificatoriae

171쪽

ARCHITECTu RAE AEDIFICATORIAE. IS FPAnias. Nonnullis quas pares dicitur , quoniam te quales pare sique attolli solent. Alii trahunt a parando , id est

struendo . Structura est in altum ex siurgens , ad sustine dum pondus testorum . Frontales alii & angulares , quorum major est crassitudo . Alii intermedii, quibus minor crassitudo attribuitur . Fiunt opere reticulato, vel incerto. Item structura quadrati lapidis , vel lateritia, & ordinaria, lateribus nempe , vel lapidibus ordine dispositis . Qui acervatim eriguntur sine arenato , maceriae appellantur. Inducuntur te e torio, live lorica ex arena fossilia , & calce. Albarium demum superinducitur, quod est tegumentum merae calcis dilutae . Ante calcis inventum compacti luto , vel bitumine , ut alibi explicabitur . Vide Moenia.

PARIETAS CRAΤITII . fiunt ex cratibus; nempe consertis Rcolligatis asserculis , &saepe virgis . Suplementum sunt structurae firmioris; caeterum fracturae & incendiis obnoxia est munitio . Idcirco Vitruvius i. a. ejusmodi munimentis iratus scribit : Cratisii parietes velim ne inpentiquidem ement. Graticci .

PARIETARIuS , a , Um . Structor parietarius : vetus Inscript. apud Fabretium . PARMuLA. Munitiuncula in genere prirtenturae, ante loricam , Vel arcis portam , ad propugnaculorum hinc illinc

prominentium tutamentum . Sola cepe diuturnam obsidionem sustinet . Parmulam vocant, quia tuetur pro pugnaculum , ut parmula scutum militis corpus . Ri- se uino . PARTHENONAS . Dictione Graecanica sic appellantur dicatarum Deo Virginum coetus & domicilia . Monaster j di

PAVIMENTUM. Pars in aedificiis plana , solum , quod pedimbus calcamus. Si Plinio credimus, opere pierit rato priminum apud Graecos pavimenta ornabantur . Pavita postea ex testulis di ver si coloris , quae nuncupantur Lithostrata,

ct Asia rota . Sternuntur hodie lapidibus , vel lateribus

, I fere

172쪽

sere quadratis: lapillis etiam siliceis & testaceis , arenato permistis. Lastructo . Ex marmore etiam paviuntur , diversis coloribus variegato. Quae Plinius i. 36. 23. sub tegulana vocat & barbarica , duplici modo possunt intelligi. Primum de omnibus , quae tecto cooperiuntur . Iterum de iis , quae supremae sunt contignationis , quae nec fornicem c mentitium , nec lacunar contabulatum , sed tegulas solum habent pro tecto . Exponi etiam possunt de iis , quae fiunt ad latera aedium siub ipso tecto , ad excipiendas pluvias e suggrundis , ne laedantur parietes. Ea sestucis antiquitus paviri solita, sternique rudere , & calce. Subdi alia curatius struenda , propter gelicidia , pruinas , & Ulus praevalidos, quibus findi possunt. Vide Plinium ubi supra , & Uitruvium l. 7. I. Pupimento , Spazzo , Strato , Solso . De pavimentorum statuminatione, ruderatione, & nucleo, vide dictionem Ruderatio .PAxILL Us. ParvuS palus. Colum. lib. 8. 8. Paxillis adactis tabulaesuperponantur . Hoc loco videntur indicari as erculi, qui figura quadrata tabulas continent in contignationibus lacunarium .PEcrgu. Idem quod rastrum in re rustica, & aedificatoria. Vide Rasrum. PECTINAT uΜ TECTuM . Quod est in duas partes divisum , ut

testudinatum in quatuor . Festus. DECuNIA . Vide Nummi. DEDAMENTuM . Sustentaculum . Sosiegno .

PEGMA. Maciat nae genus, fixum, vel portatile, ex sublicarum , & asserum contabulatione varia . In foro theatrico exemptiles erant , occulte surgentes, atque ite rum subsidentes . Martialis: Et crescunt media pegmata celsa Pia . Recensentur in ludis amphitheatri; ex quo Pegmates apud Sueton. in Calig. 28. Gladiatores dicti, qui e pegmatis certantes vel caedebant se mutuo , vel solutis compagibus concidentes, ubi serae, vel ignis aderat , lacerati

173쪽

ARCHITECTu RAE AEDIFICATORI E. IS9rati & combusti populum obtestabant . De iis Petronius meminit. Vide Cafati bonum in Caligulam Suetonii. PENATRALE . Templi , vel aedium pars interior , & secretior. Et quidem in templis pars erat omnium religiosissima .

Coniundi solet cum adyto: verum DempsteruS partem , adyti secretiorem autumat. Deorum inde edita responsa antiquitus creditum . LucanuI l. S. - uoti penetrale remoti

Fatidicum .

Ibidem conditoria extitisse cadaverum virorum Principum indicat Soetonius in vita Augusti c. I 8. Corpus Alexandri Magni cum prolatum e penetrali fecisset oculis . A templis ad Regias Principum , & penitissimas tedium partes migravit appellatio penetralis . Virgil

Hentum ad concilii penetra e , domumque Perendam Signorum , magnis ubi dudum cladibus aeger , Rerum extrema mouens , frustra consultat Adrastus.

Ex quo habes in regiis aedibus penetrale publici etian consilii locum suis e

PENSILES HORTI BABYLONII. Inter septem Orbis miracula recensentur . Immanium substructionum moles , ingentibus pilis suffultae , & fornicibus solidissimis arcuata', praecelsas arbores ita sistinebant , ut montes silvis convestiti procul intuentibus viderentur . Meminerunt Dionysius , Plinius , Strabo , aliique. Sed Curtius ti b. S. prolixe illos , eleganterque describit . Utrum Semirammis illos , an Cyrus condiderit , ambigit Plinius. Curtius a Syriae Rege consitos affirmat, ut morem gereret desiderio Conjugis, quae in campestribus locis nemorum

arborumque a me nitate frui delectabatur .PaNTA DORON . Mensura quinque palmorum . Uit r. l. 2. PBNTAGONUS , a, una. Quinque angulos habens . PENTAS PASTON . Machina trae toria , in qua duo orbiculi intima trochlea , tres in superiori versantur. Uit r. l. IO. 3

174쪽

PENTATI CRAE PORTICU s. Quae quinque habent ordines columnarum . Trebell. Poll. in Galliera. PERGULA. Porrectus extra aedifici iam locus , sive tectiis ,

sive subdialis; sive lapideus, sive ligneus , cujusinodi ad

apertius spectandum , vel ad transitum ex uno in alium locum construi solent. Pergulae magistrales memorantura Vopisco in Satura. Eas pedaneos , & diobolares magistros frequentasse , contendit Casau bonus: contra , illustrium Praeceptorum extitis., tradit Salmasius . foeminarum etiam, quaestum corpore facientium, pergulas e X-titisse, Plautus indicat. Tit. autem pergula a pergo , ut a rogo regula , a tego tegula . Pergola , Corrido jo , Ballaifo , Ringhiora , BGlcone. PERIA o Lus. In re munitoria est latius ambulacrum , ubi circitores ad custodiam excurrunt . Incam ficta . Sumi solet pro ambitu aedium . Sed proprius spatium erat antiquitus circa templum ,- arboribus herbisque consitum ad culturam , ex usu ejusdem templi ministrorum . De eo loco Apulejus, Arnobius , aliique meminerunt. Graecum est peribolus vocabulum , quod ambitum sonat .PERIMETRos . Latine ambitus . Uit r. l. S. 6. PERISTEROΤROPHION . Locus , ubi degunt , & aluntur columba .PERIpΤEnos. Latine circum alatum . Pro loco columnis ,

quasi alis in gyrum clausio , sumitur . Uit r. l. 3. I. PApisTYLiuM , & Peristylum . Quod est porticibus in orbem

praecine tum . Uit r. l. I. II. PERISTYLuM RHODIACuM . Dicitur ex porticibus columnatis

una ad meridiem locata , & altiore . Uit r. l. 6. IO.

ΡARITER IDAS . Vide Ancones. RPANDICULUM. Fabrorum manibus tritum instrumentum

messorium . filo constat, Se pendente plumbo, gno mone interdum addito. Altitudo perpendiculo expenditur . Perpendicosi , Pio rubino , ArcΘipenetolo .PAs, edis . Mens une genus, quam Frontinus palmis quatuor , & uncis duodecim definit . Hinc monet ad a-

175쪽

ARCHITECTuRAE AEDIFICATORI R. I 6 figium , suo se quemque pede metiri oportere . Horct. Metiri se queingue Ast metolis, ac praer , P r&m s.

PRA ANGA , aliis Palanga . Munitio, quae instruitur de pactis in terram palis , terraeque caespititiae aggestione firmatis , nulla admistione operis carmentitii. Excitari nimirum solent phalangae palustribus in locis , ubi euripi βquarum , & stagna circumfusia , abunde praesidii afferunt

PHARI . Turres ad maris oras erectae , ad ministerium praelucendi , dirigendique naves ex alto . Id assequuntur beneficio specularis thoracii, ex quo fax inclusa prs nunciat vel tuta vada , vel laostes adventantes. Phari , Solino aut hore, dicuntur ab ejusdem nominis insula in AEgypto , ubi turrim ex albo lapide , inter septem orbis mi racula relatam , Sostrati Gnidii opera , Ptolemaeus Philadelphus extruxit. FGri. PiLA . Duo apud nos pilae significant . Primum moles saxeas, quae littoribus praestrui solent, ad portuum praecipue tutamentum . Hirg. 9.

Cluatis in E boico Bajorum littore suoutam Saxes pilo ccdit. Iterum pilae sunt structurae , figura quadrangulari , plerumque structiles , quae sustentaculum simul praestant, &ornatum in aedificiis . Bases iisdem , & capitula adjiciuntur , nihilo secius ac in columnis, cum iisdem Ornamentis, pro multiplici columnarum ordine, quarum magisterium , & dispositionem omnino reserunt . Pitosiri. PINACOTHBCA . Pars aedium , ubi rerum pretiosarum , potis simum vero veterum , ornamenta , depictaeue praesertim illustrium artificum tabulae , ex quibus illi ex Graeco nomen , asservantur . Locus est plerumque ad eruditam ammbulationem idoneus. Galleris.

PINNAE . Partes sunt aequali spatio disiectae in turrium, Sm nium fastigiis, ex quarum vacuis interstitiis praesi-

X diarii

176쪽

diarii missilibus certare possunt. Ornatum simul , & prς- sidium in veteri munitoria arcibus afferebant. Antiquatum id genus munimenti est post inventa chalybea fulminalia ; δc relie tum alicubi in aedificiis rusticis . Merit . Pius Ario. Actus pinstandi , idest tundendi, quod vellibus fit in pavimentis , ut solide sirine que haereat ruderatio . Vitr. l. 7. I. Rusis visibus ligneis crebiter pinsatione sol detur. Piscisa. Propie stagnum , ubi pisces aluntur , arte factum, nec sine ornatu plerumque vario . Sed latius pro quoli

bet aquarum receptaculo usurpatur . Perdurat , eminet

que etiam hoc ίetatis virorum Principum studium in piscinis nitide magnificeque expoliendis. Neque enim ibi

e plebe piscibus, Sc gregariis squamis est hospitium , sed qui lectissimi sunt , admittuntur. Cato Sestertium millium quadringentorum aere Luculli pupilli sui pii inas

divendidit. Licinius vero Murena , & Sergius Orata , ab inventione eorum piscium praenobilium , quos in vivariis primi concluserant , sibi cognomenta asciverunt. Nimirum , deflexo in imbelles mollesque lauritias aevo , cum superbia & ambitio pessum laudatos mores dedere , his i ii appellationibus claruerunt , pro Africanis , Asia licta , R Numantinis . Ad ostentationem si quidem , non 'ad proventum , aquaria ea septa conduntur z magno nempe construuntur pretio pi scitiarum strue tuu , nos iminoribus pisces primum Parantur , moκ nutriuntur, impendiis . Adjice si odoramentorum silmptus accedant , quemadmodum de Heliogabalo scribit Lampridius , qui non nisi pretiosis unguentis crocoque imbutis piscinis , natare nam id etiam ex usu erat consue ver at . Quamvis proprie de stagno dicantur piscinae , in quo vivi asservantur pisces ; adhuc tamen sic etiam appellantur aquarum collectiones , alveique arte facti , ad quos potum ducuntur pecora . Iterr recensentur in balneis celli pisci nates , adhibitae in balneis tali vis Postremo etiam in aquaeduetibus piscitul

177쪽

ARCHITECTURAE AEDIFICATOR A . I 63scina pars est amplior apud Frontinum . Ornari piscinae solent columellis ordinatim dispositis , cum pilis, aliisque acroteriis ex marmore , vel opere sirtiet ili . P sbieras

bisCINULA. Parva piscina . Varro.

DisrRINuM . Proprie est ubi frumenta, & fruges aliae alieruntur in pilis. Latius acceptum , aedificium est , in quo easdem fruges comminuunt molae versatiles , & trusati les , circum acri aquarum, vel ventorum impulsu ; item opera jumentorum, vel servorum, quod olim factitatum pro certo statuunt locutiones veterum Comicorum ,

quae heros inducunt ad pistrinum adigere comminantes servos improbos . Mo ivst . Vide Mola . PLANO pADE. Idiotismus a Vitruvio sepe usurpatus. AEdisci a plano pede appellantur, quae Itali dicimus a planterreno . Opponuntur hypogae is , quae sunt subterranea;& concamerationibus, quae sunt superiora aedificia . Sic autem Magister l. 7. I. Si plano pede erit ruderandum oec.

PLAsras. Fictor. Qui marmoratum , nempe opus ex marmore attrito , & calce inducit. Stuc sistre. PLAfrica . Ars inducendi marmoratum , fingendique ex argilla , gypsis , creta , aliisque terrae generibus. Ars figlina . Antiquissima est, non solum quoniam antiquitus statuae fetiles erant, ut plane Sculpturae matrem Plasticen dixeris; sed quoniam Deus ipsi primum nostri generis mortalium e terra formavit. De ea facultate Horarius l. a. Epist. 2.-- argilla quidvis imitaberis uda. PLATEA. A latitudine ex Graeco dicitur. Est enim spatiosius amplusque in urbibus , vicis , vel pagis locus , aedificiis praecinctus. Differt a foro , quod importatis mercibus , & venalibus victuariis , aditus frequentiaeque in popularis plus habet, sed minus elegantiae . PLUMBUM . Metallum notum . In plurimis Europae pro Vinciis sobole sicunt plumbi sodinae . India hoc metallo caret , quod permutato auro gemmisque sibi ab Europaeis com

X a parat.

178쪽

parat. De pecunia plumbo alicubi signata , alibi est di-itum . Ejus metalli usius in aedificatoria plurimus est ad fistulas aquaeductuum , quas laminis plumbeis firmiusquam testaceis concinnant . Quae serro structurae indigent , plumbo liquefacto perso ratis in locis adacto obductoque , consolidant ad diuturnam operis firmitatem . De hujus metalli usu in medicamentis , & scripturis con- siue Plinium l. 7. I 6. , &l. I 3. II. PLur Eus , & apud Uit r. l. q. q. Pluteum; Cancelli, vel septum marmoreum , vel lapideum , quo intercolumnia

sepiuntur .

PLYNTHis , idis . Pars , cui columnae basis incumbit. Uit r. l. 3. 2. Spirarum ρ0nthides. PLYNTuus . Pars infima in columnae basi , cui superponitur torus. Plinio , Dari , aliis Zocco . Ut de Abacus.

PODIuM . Porrectus extra murum locus, aptusque ad spectandum , veluti pergulae , & meniana . Pugulo , DLehetto . Quid sit podium in amphitheatro, vide in dictione Orchesra.

Poeci LA. Porticus umbrosa , Athenis magnifice extruet ,

cujus partem Polygnotus Thasius gratis , mercede pacta Mycon aliam pinxit . Zenonis , R ejus disicipulorum

disputationibus celebris . In eadem , quod omnium sere porticuum ornamentum , honoris gratia , & ad imitationem extimulandam , addi solebat , illustrium . virorum statuae , & res bello feliciter gestae , in stul-pide cernebantur . Cornelius Nepos in Mithridate : Huic , qui Athenas totamque Graeciam liberapit , talis honos tributus es in porticu , quae Pudiciis Pocatur , cmnia, pugna depingeretur Marathonia, ut in decem Praetorum numcro prima ejus imago poneretur ; irique hortaretur milites , praeliumque committeret . Hoc etiam aedificii genere Villam Tiburtinam ornavit Hadrianus Imperator, ut in ejus vita tradit Spartianus. ΕjuS Operi S non contemnendae molis porreetus editior murus adhuc ibi deni visitur. Petile. FO

179쪽

ARCHITECTu RAE AEDIFICATORIAE . I 6 SPOLYGONIus , a , um . Multos angulos habens. Turres , arces polygoniae. Vit r. l. I. S. POLYSPASTOS . Uit r. l. IO. 5. Machinam multi traham Latine

reddas; nam multis orbiculorum circuitionibus facilitatem , & celeritatem operi praestat. POManiuM . Locus aliis post, aliis pone moenia ; captis auguriis politus , sacerque habitus . Palatii radicibus olim Romae terminabatur : dilatatus postea ab iis , qui Rena publicam agris ex hostibus captis auxerant , pcnes quos

jus erat pro serendi pomerii . Poss . aedificium , quo fluviorum ripae junguntur , ut non vadari solum, sed etiam pedibus trajici postitat . Nobilissimi Rhodanum Lugduni , Tamesim Londini ne fiunt. In Italia Veronae , a Uitruvio Architecturae Magistro ,

ut sertur , & Florentiae a Michaele Angelo Bona rota extructus , praecipue laudantur . Splendidissimus est , qui Canalis maximi spondas Uenetiis colligat . Pontes etiam dicuntur immanes arcus, quibus ad compendia viarum juga montium nectuntur . Horum beneficio Sinenses regnum suu in , caeteroqui vastissimum , pervium habent. POPINA . Locus, ubi omnis generis obsonia cocta venduntur , adiri solet a plebe infima ; nam ingenui popinas

refugiunt.

PopuLARIA . Locus in theatri summa & media cavea , ubi populus spectabat . PORTAE . Licet de quocumque aedificio passim dicantur , proprie tamen portae sunt muniti aditus in urbes, arcesque, R aedificia publica praestantis molitionis A ut sunt aerarium , carceres , & similia ; nam janua , & ostium privatarum potius aedium sint nomina . Idcirco portae structura nobili firmaque eriguntur . Ipsa porro lignea repagula , quae etiam portae nominantur muniri solent contextu aiserum duplici, laminis ferreis , clavisque umbellatis probe firmato. Minores etiam portulas seris &veetibus solide obarmatas habent, quae ad urbanos, &bellicos usius facilius recludi obserarique possunt. Portae sponte

180쪽

sponte adapertae pro sinistro & calamitosi, in publicuri omine habebantur . Ante Hierosolymitanum excidium sponte reseratam portam Templi Orientalem , quae impendio ponderosa erat , scribit Josephus l. 6. 3I. Ideir accidisse Thebis tradit Cicero de Disin. lib. I. Virgilius 2. 2Eneid. de Troja capta , Excusere omnes a tis , oririque relictis Dii , quibus imperium hoc set erat.

Appone Statium l. 8.--- per tentoria fermo nus , ubi Jo Deos , delapsaque Numina . Portarum custodiam , ut alibi est notatum , Iano Ueteres assignarunt. Neque enim audiendum suspicor Vin centium Cartari Imag. de i Dei antichi , qui Portunumta etiam iis tuendis adscribit per haec verba : Giano fu credulo un medesimo Nume con Portuno , ii quale erasimato Dio guardiano , e custode deue porte. Non solum apud priscos Fabulatores , verum etiam apud Scriptores alios fortunus habitus est Deus marinus , portuum , non por tarum prie sies & custos. Clarissime Cicero de Nat. Deor. Ut Portunus a portu , sic Neptunus a nando , paulum primis literis immutatiI. PORΤULA . Parva porta . Livius . PORTICus . Locus ad jucundam , umbrosamque deambulationem aedificatus. Pompejana Romae caeteris amplior. Poecile Athenis , Zenonis, & Stoicorum disputationibus commemorata . Sed summam celebritatem obtinuit, quam Pausanias Spartae exaedificavit, ornavitque Persici exercitus devicti manubiis . Eadem captivorum simulacra , barbarico vestis ornatu , ad te situm sulciendum , ut tradit Uitruvius i. I. I. , Ostendebat . Statuae inde a

Persicae di et e sunt imagines, mutulos, vel quid simile sustinentes in aedificiis. Quemadmodum ad simile ministerium Atlantes, Telamones, & Caria tydes adhibitae

ab Architectis . PORTICuLA . Parva porticus. Cicero .