장음표시 사용
131쪽
exilio &c. Ex quibus quilibet habere potest, quomodo gratiam
Amplificatur autem gratia , seu beneficium , pr o , ratiota ne eorum , in quos contertur, quod sint maxime indigentes Secund8 ratione eorum , quae dantur, ut si sint magna , vel rara, aut dissicilia. Tertio si dentur opportuno tempore , nai tempus plurimum valere in dando beneficio , ostendit Ausonius
Gratia qua tarda est, ingrata es: gratia namque. Iduum fieri properat, gratia grata magis. Et alius eitὸ, vel bella negat, is tribu sse videtur Muaera, nam semper est odiosa mora , iuxta illud cito dat, bis dat. Quarto ratione dantium bene ficium , ut quod id praestent soli, aut primi, aut in primis 3ec. Extenuatur vero gratia, primo , dicendo , quod qui bene 'cium contulit, ad proprium respexerit commodum , nimirum, vel ut, qui accepit , deuinctus maneret ei, a quo accepit: velut dans haberet aliquem, erga quem merita tua iactare posset , ac praedicare ; cuiusinodi benefici, acceptor, conserenti obligatus non manet , siquidem toties illi refert, quoties alius sua ii illum merita narrat. Secundo, dicendo,quod casu benefecerit, ac fortuito , ut si quis, quo patrem exsolveret, carcerem esse git, unde simul & alij erupere, quorum ille gratia talia ausus non foret. Tertio , quod fecerit coactus, nam beneficium ii gratum est , nisi sponte sit oblatum . Quarto dicendo, quod quis reddidit potius, quam contulerir, quia prius acceperat. Quinto discurretido per singulas cathegorias, ut dicendo,quod dederit hoc, & non illud; quod non tantum , quantum oportebat: quod non quale requirebatur; quod non quando opus erat: quod non ubi eo indigebamus; sic de alis spraedic mentis. Hinc inquit Seneca . Hoc mihι dedit ; fed quam ferὸ sed post quos labores quanto plura corsequi potui em , si illum autilum, aut me colere volnisi m Non hoc speraueram, in turbam coniectus sum: tam exiguo me dignum iudicauit s Honestius praeteriri fuit. Sexto eleuatur beneficium, a tribus animi parum benevoli signis , primum, ut luod nec rem minorem quidem tribuerit: secundum quod inimicis rribuerit paria , vel etiam maiora . Tertium , quod tribuerit res viles, abiectasque, ut olera, vel
poma. Sic apud Holatium V sere
132쪽
Iam satis est. At tu quantim vis talis ben re, Non inuisa feres pueris munuscula paruis. Tam teneor donis , etiam si dimittar onustus. mlubet; haec hodie porcis comedenda relinques.
IVxta Zenonem , ve vertit Cicero, i Misericordia est dolor.
aut aegritudo, ex alterius miseria , iniuste laborantis : sed plenius definit Aristoteles , dicens , inisericordiam esse dolorem quemdam , conceptum ob malum , qtio i videtur perniciem , aut d Iorem allaturum , ei, qui indignus est hac fortuna, dummodo ipse putet se, aut suorum qilcmpiam poste similia pati; & maxime excitatiu quum malum imminere videtur. . Hinc ad miserendum procliues sunt, qui se, aut seorunta quempiam putant aliquid tale malorum pati posse, quae in alio consepiciunt. Nam esto quis parum doleat ob alienum dolorem,& α) in alienis miseruis proprium metat angorem, mala tamen d mestica magis amigunt; Vnde quum propria nos magis premant. infortunia, de homines omnia soleant propriis metiri damnis, ac emolumentis, merito dictum est,ea misericordiam ciere, quae nobis, aut nostris contingere polle putantur.Et eam Ob rem, tam scelices, quam in elices immisericordes sunt, isti quidem quia omnia se mala emensos esse putant, nec aliud superesse, quod sustineant. Illi vero, quia nihil aduersi sibi a tumant poste eueisire . Et eadem est ratio eorum , quibus nulli sunt posteri, qui pati possint. Illi etiam miserant non timent sortem, qui non didicerunt quid sit miserum esse, non enii , miseretur aliorum , qui numquam fuit miser. Vnde hanc reddidit Paulus rationem , quur Deus carnem assumere, ac in ea pati volucrit, ut scilicet ex his, quae passus ivit, disceret fiatriabus compati. Mise-
133쪽
II 8 . . oratoriarum Institutionum
Miserentur ergo primo, qui mala passi sunt, & exrimi. Secundo senes , quia usus eos docuit, quot, &quanti et malis hominum siti obnoxia vita. Tertio, debiles, de in priuias si timidi fuerint, nam ob imbecillitatem, sibi dissidunt.Quarto
eruditi, ac rerum periti, quia omnia recte expendunt. inint qui habent parentes, uxores, aut liberos, quos putant pati se . Sexto qui nec irati, nec fidentes sulit, nempe qui non sime fortes , neque praeuident sutura. Septimo qui non sunt conti nielioli, nam qui gaudent alios asscere contumelia, non cogintant se posse pati. Odiatio qui non valde metuunt, nam irietuperculsi, non miserentur, siquidem domestico laborantes in Io , de alieno non sollicitantur. Denique miserentui, qui Putant alios ei th pios, ac probos, nam nisi talem putaueris, malo dignum credes, cx ita non misereberis . Vnde Timon ille Atho niensiis, qui 3) oor boninum didius est, nullius miserebatiu , quia omnes oderat homines. Eorum vero miseremur , qui malo, quod patiuntur, indignicen scimur, ut familiarium, qui tamen sitictae necessitudinis vinculo coniuncti non sint, quomodo Amasis nisi memoria M'fui sit in Aristotele, de potitus Psammenitus, qui Auiasis fuit filius, scribere debuerat) ut est apud Herodotum , ob filiam ,
quae aquatum mittebatur, seruili habitu, re filium , qui ducebatur ad mortem , nullas effudit Iacho mas: copiose tame roseuit, amicum videas mendicantem; cuius rei hanc, apud Cambysem, reddidit rationem, quod hoc miserabile foree illud atrox: atrocitas autem inisericoria iam petiit, unde uin, num quain utilis est aduecsario: & I xopterea qui flenda patiui tur , dicuntur leuia pati, & mala levia , loqui concedere., ii gentia stupidos reddere.
Secundo misercmur eorum, quibus malum atrox de proximo imminet. Tertio eorum , qui furit similes, aetate, moribus,trabilibus, aut dignitate, similitudo enim haec , facit ut iudiconius nos quoque talia pati posse. Quarto eorum, qui calantitosos homines repraesentatat habitu corporis, voce, vestitia, actione . Quinto eorum, quibus mala nuper acciderunt, vel propediem creduntur euentura. Sexto corum quorum conspicillim
tur signa miseriae , ut vestes eorum , qui mala perpessi fuerunt, ut vestis Ioseph, commouit Iacob , ex Caesaris item vestis, p pulum Ronianum ; enim irritant animos demissa per ah- .
134쪽
res, in qua fum Mulis subiecta si elibus, siquidem illatae iniuriae signa, vehementitis accendunt. Vnde etiam Iocus mem xiatii refricat,& si in eo male habiti fuimus; excitat iram,oble tat vero , si in eo bene nobiscum actum fuit, aut in eo sedem habuit is , quem diligimus; qua ratione Terrae Sanctae veneramur loca , in quibus nostrae Redemptionis mysteria , celebrata fuere. Septimo eorum , quorum in misera conditione auditur oratio, ut eorum, qui animam agunt, ut filiae Iephtae . Mo eorum, qui mala fortiter patiuntur, si probi, 2 virtutis si diosi viri fuerint. Hinc oratores ostendunt eos, q si acerba occubuerunt morte , forti in ea animo fuisse, quia quum singu-Ii humanarum miteriarimi casis , grauiter accipiantur, tuniafflicta ,& prostrata virtus, est maxime luctuosa. Vnde mianus miseremur eorum , qui in calamitates, sua inciderunt cui
Pa , nempe qui semper pulmonis vixere vitam , abdomini, &ventris addicti voluptatibus ; de longὰ minus si sordidi com-
Pareant;quapropter nemo Vitellij Imperatoris miserebatur,qui, faedum ducebatur spectaculum , victae pone tergum manus, laniata veste, multis ancrepantibus, nullo illachrymante. Omnium vero minimum sceleratorum miseremur, quos dignos asebitramur malis , quae patiuntur, unde nemo proditoris, aut parricidae supplicio, misericordia mouetur. Causae , ob quas miseremur, sunt mala; quae vel interitum adferre. vel molestiani creare sistent, ut morbi, vitam tollendi vim habentes , aut alia magna pericula: de mala, quae eueniunt
a fortuna, ut spoliari amicis, vel prodi ab illo, de quovis optia
me meritus. Simile est , si quis inteii matur, aut magnam sus tineat persecutionem, ob paternam virtutem, vel propterea quod virtutem aut amicitiam colere velit. Mouetur autem imi
icordia, ponendo ob oculos auditorum, mala, quae pati possitne in se, vel suorum quopiam, maximer si sint ingentia, de conspiciantur in personis, quae illis videntur indignae .
135쪽
1 2o Oratoriarum In litutisnivim
Iivdignatio i) definitur, quod sit aὶ dolor ob alterius filicis
tem, qui ea sit ind/gnus . Comi enit cum misericordia , quod utraque sit virorum bonorum , S ab Ethnicis utraque DisS triabuitur, non enim miniis iustus est dolor, si immerentes patiantur aduersa, quam si feliciter agant indigni: differt vero ab ea. quod 3 misericordia sit dolor ob res aduersas eius, qui pati non debuerat; indignatio vero est dolor os res prosperas eius, qui illis es indignus Ab 6 inuidia etiam differt,nam indignatio tunc est quum indignus aliquo bono , eo potitur, & ande indignationis nomen factum : at inuidia est in aequalem, aut similem, etiamsi bono potito sit dignus. Illi indignantur, qui maximos ob virtutes, de merita hon ves sunt coiisequuti, si alios immeritos, de absque virtute , e dem, vel similia bona videant postidere; quia putant iustum. non esse , ut in quibus merita non sunt paria , aequalia sint praemia. Et maxime stomachantur , si nedum sint boni ex natatra sed insuper ex habitu studios : nam sic , reeiuni habentes iudicium, iniustitiam auersantur, nec pati postlint, quod immeririti meritorum praemia ferant. Illi etiam indignantur , qui honoris appetentes, ea ambiunt, quae indigni consequuti fuerasita. nam merito aegre ferunt, indignos iis potiri, sese vero posthabitos esse. Et uniuersim , qui se dignos credunt aliquibus bonis, indignantur erga alios, quos putant indignos, si talibus bonis eos potiri conspexeriait Homines vero seruilis ingenii, de
qui nullis bonis sese dignos existimant minime indignautar. At inter Christianos, affectus iste nequaquam persecti viri est, tum quod hi non alia , quam Caelestia habent, in bonis , quaen umquam dantur immeritis : tum quod omnia, a Diuiua pro uidentia disposita sciant: tum denique, quod qimm ii mret cςie debeat humilitas,qua omnem hominem se meliorem tua, cent, nullo sese bono dignos censere debent. Indignamur vero iis, qui bonis,quibus potiuntur, indigni vindearturivi iis,qui nuper aliquod bonum consequuti suere: vin
136쪽
perditatis, vel nuper potentiam consequatis Eis namque , qui ab antiquo diuitias, aut dignitates possederimi, non indigii mur , siquidem illorum propriae , ac naturales videntur; nemo autem indignatur alicui de bonis propriss , ac naturalibus :.sed nuperae diuitiae, ac dignitates , alicnae videntur, ac violentae , di ideo stomachuin mouent. Illis etiam indignamur, qui bona possident sibi improportionata, ut si timidus in acie egregidconspiciatur armatus , sortis vero armis careat, Vel si nuperditato , contingant excellentes nuptiae, quae negentur gener se: utrumque enim, ob indignitatem, stomachum mouet. Printerea indignamur , si inferior cum superiori congredi velit, in ea re, in qua est inferior, ut si ibilar cum philosopho de causis rerum naturaIlum, aut agricola cum nauta de nauis regimine, quo clamet Melicerta, perisse frontem de rebus, ut ait Persius. Indignamur autem, non ob iustitiam ,λrtitudinem,aut aliam virtutem , quae dignos reddit homines , sed tantum ob bona , quae possident, quum iss sint indigni, ut sunt diuitiae, potentia,ntultitudo clientum, siue amicorum, & similia; ut quod libe rus qitispiam , ingentis tegatur preti; tumulo, vir autem exis ae virtutis, vili, vel nullo. Vnde suit stomachus illius,qui ait Marmoreo Licinius tumulo iacet, ac Cato paruo, Pompeius nulla r.e redimus esse Deos. Mouetur denique indignatio . ostendendo aliquos indignos aliquibus bonis, quibus digni sint auditores ipsi , vel alij, quisbus auditores bene volunt.
Imidii seu i Inuidentia, ita dim,vel quod inuidis doleant oculi vinum bonum, quod gre, ac iuuiti vident, vel
137쪽
I 22 oratoriarum Institutionum
quod nimis videant, & intueantur: unde a nimia intuitione x et fascinum est e credebant, quod propterea dii bitru utabant , quasi luminibus, seu s) intuitia necaret. Est igitur inuidia dolor ob alterius res secundas, etiamsi hae nihil oosilit inuidenti. Uel, ut Aristoteles ait, est dolor ob prosperitatem in eis bonis , ob quae est etiam indignatio, erga similes, non ut aliquid commodi contingat ei, qui iiividet,seu propter illos,quibus inuidetur. Et est ingens hoc malum , quod eo magis creicit, quo plura acci
mulantur bona, in eo, cui inuidetur, nam Inuidus alterius macrestit rebus opimis . . Videt ingratos, intabescitque videndo Successus hominum, carpitque a carpitur una
Sunbciumque suum es. Ideoque dictum, quod
Livorse telis ulciscitur μ) propriis ipse. Quapropter dicere possis, quod esto i inuidia sit rest se
pessima, est tamen in ea aliquid boni, ) liuida enim corda lac rat atque oculos Unde locus eleganti factus scirpo, quo quidam dicebat inuidus μ) A se belluam ali Ieipsam comedentem . Inuident autem illi, qui, etsi prosi ei a viantur tortuna, maius tamen affectant honum, quod , in putatis sui similibus, conspiciunt: similibus inquam , vel genere , vel cognatione , vel ii bitu , vel aetate , vel aestimatione, vel opibus , studiis &c. Inui, -dent etiam ambitiosi,& maxime si parum absit, quominus omnibus potiantur bonis , vel si gessierint res magnas, ac felμci utantur fortuna , quomodo Saul Rex , Dauidi inuidebat.
Tertio inuident ῬὶρUillanimes, sordidi , ac viles, nani iuxti , illud Fertilior seges est alumis semper in atris
Vicinumae pecus grandius uber bai t , . .
omnia que in alijsisti vident bona,preclara,& magna videntur, ut merido dixerit Iob, Paruulum occidit lxvidia , homines enim, vere magni , inuidiae non subiacent, quae tantum p ruulis insidiatur, eosque perdit, quia isti tantum , datit illi soletini. Et propterea fere semeer pauperes , ac seruilis conditionis homunes, inuidiae reperiuntur ob noxiI, Sinter eos, ij sunt magis inuidi, qui sint deteriores. Ex quo factum est, ut quamuis multi odisse se fateantur, numquam se inuidisse velint conco. dere, quia inuidia est semper malorum. Odium autem, de in bo-
138쪽
niserga malos esse potest. unde Timo ille 8 binisum Hor,non dicebat se solitudinem incolere ne multos vid rei felices , sed
ne multos videret praeter meritum felices.
Respicit i) inuidia si inues , seu aequales, siquidem aequalitu
est quae gratiam exulcerat , unde non inuidemus ijs, qui sunt longe minores, ut sol non inuidet, quod vespere , aliqua stella sit in Coelo. Nec illi, atro inuidiae dente petuntur, qui sunt lo
se superiores, de tanto mimis, quanto magis excellunt: rerum
enim secundarum splendor, ac excellentia, inuidiam extinguinNam sicut sol, quibus supra verticem est, nullam, vel exiguam facie umbram,sic,quum felices succestus nacti fuerint fastigium. ac supra inuidiae caput eminentiam conseqituti, liuor , tau victus splendore, contrahitur, ac recedit. Vnde Graeci p) aphronos dicunt pro copioso,& abundanti , talis enim ultra, supra, ct extra inuidiam est. Genera autem eorum, quibus ob similitudinem inuidemus, haec iere sunt, primo ijs inuidemus, qui sunt similes propinqui'tate , siue temporis , ut qui simul in eadem Rep. vivunt et vel l ci, quomodo Romanus Romano, ac Atheniensis inuidet Atheniensi: vel aetatis, ut iuuetiis inuidet iuueni, ex seni senex: velfbrtunae , ut relictus paupertina in s orte , dolet inde alium eno-lasse : Vel existimationis, ut passim est inuidia inter Senatores, vel Consulares, qualis erat inter Achitophel, & Chusari Secundo fertur inuidia in eos,cum quibus est de honore certamen, ut in riuales, ac competitores , de omnes qui eadem appetunt; de maxime si alter ipsorum celeriter sit bonum concupitum adeptus, nam tunc, Figulus figulo . Exacerbatur etiam inuidia, quum unius gloria, in alterius dedecus vergit, siue huius utilitas in illius detrimenti uia. Tertio erga illos etiam est inuidia , qui ea possident, quae inuidentibus potius conuenire putabantur, aut ccrte eorum aliquando fuerunt. Ita Scipioni inuidebat Fabiu , quia per illum , spoliari se videbat ea gloria, qua
tot annis , Italiae crestia sor aues ierat . Sic , Alexander Mac do , ut nonnullis placet, suorum Ducum virtutibus imi idebat,
quia eorum splendore,minus illustrein fore fulgorem pmprium sibi persuadebat. Imiidebat ergo Perdiccae, quod foret io bini fus , Lysimacho, quod ellet ii bonus belli dux ' Seleuco, quod ra virilis, seu ia strennus: Antigono, quod aet) hon ris auidus, & sic etiam alijs. Quarto denique inuidemus iis,qui
139쪽
sumptus fecere exiguos, in rem, qio nobis constitit multo qui rem fueriint auequuti largitione, iis qui eam magnis sunt adepti virtutibus, & etiam si contra . Causa , ob quam excitariu inuidia , est prosperitas eorum , qui similes sunt, nam tunc cietur dolor , 'uippe qui non adsietantum ob mala propria , quantum ob alienam felicitateni is . Hinc Bion Boresthenites, quum quemdam tristi conspexisset incedentem vultu, ait Nescis viri sibi nullum , an alteri obuenerit bonum : inuidi vero, ut de aliorum tristantur bono, ita deis
aliorum malo gaudent. Vnde Ovidius, inuidiae cis ibeus at trum, dixit Risui abest , nisi qnem vis fecere dolores . Et quia inuidia est dolor de aliena felicitate, misericordia vero est dolor de alieno infortunio , melius est ei, cui inuidetur ,
quam cui miseremur. . Praestaret denique abstinere a traditione modi, quo Inuidia concitari possit, quia haec non cadit in virum bonum, Sed ut occurramus alijs,qui, ut praeoccupent misericordiam, inuidiam conflare nituntur, dicimus, ipsam moueri ex quattuor capitiabus, primum est eorum, qui gloriam amant, sed de honore, fa tis contendunt. Secundum est in ijs euentibus, qui bonae adscribi solent fortunae . Tertium in ijs , quae ipsi appetunt, aut quibus sese ornatos esse debere iudicant. Quartum denique est, in quibus non admodum excedunt, ncc nimis exceduntur.
140쪽
. I lutis apud Graecos dii ha est a et ferum , quia est qui
tam animi seruor, faces subdens , ac stimulos ad honesitum aliquod facinus perpatrandum; & definitur, quod sit , do Ior obpriesentiam bonorum, in natura similibus, non quod ea alios adsint, sed quod sibi desint, unde adest animo citra inutidiam , siquidem inuidus dolet ob aliena bona, siue is eadem habeat, siue non : aemulator vero non tristatur ex eo,quod alius habet, non enim vellet illum carere, sed quod ipse non habeat ut si videam aliquem sortem, &eum aemuler, cupio bonum, quod ille habet, non inuidens ei, qui possidet; fortitudinis p ria, vel etiam maiora edere opera contendo, nec tamen in e-dio, vel displicet, quod ille in eisdein exerceatur. Distere etiam aemulatio a zelotypia, quod haec sit dolor ex eo proue niens, quod alteri quoque adsit bonum, quod nos habemus raemulatio vero est dolor, nascens ex eo , quod quis caret bono, quod alter habet. Differt etiam i amulatio ablinitationi , siquidem numquam imitatio inuidiam admittit, aut liuorem r4mulatio vero nonnumquam sumitur, ut inuidiam etiam includit . Vnde in Actibus Apostolonini, Pontifices,& magistratus templi . dicti sunt repleti zelo , seu aemulatione, ut manus inlicerent in Apostolos,ubi to zelos idest i) aemulti manifeste pro D imitia usurpatur. Illi autem aemulationem habent, qui dolent bonis similium , propterea quod ea ipsi non habent. Huiusmodi sunt, primo, qui autumant seipsos dignos sis bonis, quae non habent, & ha-iare conspiciunt alios sibi aequales; & tales inuenies iuuenes,ac
magnanimos: e contra vem senes ac pusillanimes non aemulantur, quia non sperant consequi se posse bona , quae alij habent . Secundo qui ea habent bona, quae honoratis sunt digna viris, ut sunt diuitiae, amicitiae multorum, ac Potentium , siue optimorum, dominium,magistratus sue dignitas; qui enim talia habent, putant sibi deberi honores, potius. quina aliis, reprosterea alios aemulantur. Tertio qui ab aliis honore digni