장음표시 사용
141쪽
censentur, siue iis bonis, ob quae alios aemulantur, nam quum a multis, talibus bonis digni aexistimentur,nollent eamdem hanc opinionem de alijs haberent, & ideo eos aemulantur. Et maxis me illi dolent, quod bona opinio de aliis habeatur, qui esto ne abalsis audiant, sciunt tamen hanc faniam ficulneo filicro nixam, quum in se talia non conspiciant bona, sed tantum sibi coplacent ex alioru dictis. Vide quouam tali est apud Persium.
regium quum me vicinia dicat, Non credam l Viso si palles improbe nummo, ISi facis in panem quicquid tibQDenit amarum iasi puteal multum cautus vibice flagellas P.
Nequicquam pὀpulo bibulas donaueris aures. Respice quod non es, tollat sua munera cerdo . . .
Tectim habita. ut noris quam sit tibi curta supellex . arto quorum maiores, cognati, domestici, natio, aut P
tria, praeclara est, & honorata, isti enim honorem, & elaritudinnem iudicant quasi propriam, & ideo dolent,alios similiter ii norari; & sibi detrahi putant, quicquid alijs accesterit. Nomnumquam etiam aemulari dicitur ille, qui bovum, nedum simile, sed idem prorsiis appetit, quemadmodum Aiax, aemulus dicebatur vlysiis, in i,etitione eorumdem Armorum Achillis . . AEmulamur vero timiles: unde Agathocles Syracusarum a Prannus, seruos, libertate donatos, ingenuis exaequauit, quo ea res aemulationem accenderet, dum nec liberti, seu noui Ciues Pingenuorum cedere vellent virtuti, postquam Imperator eos i lis exaequauerat; & ingenui, turpe ducerent, a nouis se vinci Quiritibus. Horum tres precipue loci numerantur. Primus e raui, quibus bona adsunt, ut sortitudo, iusitia, sapientia, vel etiam magistratus resimen, eloquentia: talibus enim multa suppetit facultas de alijs benemerendi, S: propterea digni cel sentur, ut ab alijs aemulentur, nam quilibet appetere debet f. cultatem benemerendi de alijs . Secundo, aemulatione aestima
tur digni,quibus se multi similes esse exoptant ob eorum excerulentiam, & quibus multi cupiunt esse amici, vel familiares,& illi, quos multi suspiciunt, di maxime quos nos ipsi suspicimus, nam in his omnibus excellentiam videmus, ob quam digni sunt
aemulatione . Tertio illos aemulamur, quorum encomta,ac laudes , scriptores celebrarunt, quomodo Alexander, Achillem aemulab tur, quod Homerum ita, Bis esset encomiastem. Causae,
142쪽
Causae, ob quas aenaulatio gignitur, sunt bona honorata, seu quorum praemium est honor: Bona autem honorata, alia sunt virtutis . alia G Mibum seu idoneorum ad benefaciendum ;alia quibus fruuntur 7 propinqui. Prioris generis sunt virtutes et secundi, potentia,gratia,amicitiae, diuitiae, ce silmilia; sunt enim huiusmodi bona idonea ad benefacienduin . Terti), diuitiae, ac forma , de etiam sanitas, quamuis hac mimis fruantur alieni, quina forma, ac diuiti;s. Concitatur vero aemulatio, ostenden - , bona aentulabilia adesse similibus, & fieri polle, ut si nos ad' nitamur, eadem, vel similia adipiscamur. Nam ita, qui iis de stituuntur, ad illa aspirabunt. Affectus autem aemulationi oppositus, appellatur 8) contemptio,seu tol despectus: eos nai que despicimus,qui prospera quidem utuntur fortuna, sed bonis carent honoratis, nempe virtutibus, potentia, diuitiis, ac similibus. Qui enim excelso sunt animo, non mouentur ob alterius diuitias, aut potentiam, siquidem eos tantum plurimi faciunt, in quibus virtus , vel eruditio, aut saltem genus fuerit. Caeterum passim homines, diuitias , etiam , ac potentiam magni aestimant. Illis autem quos despicimus, respondere plerii que dedignamiir,quod si respondere velimus,contumeliIseos vexamus,ut in Vatinium, ac Veseram Cicero fecit . Vt assectuum sin ferimam istum obsignemus, utilissimum hoc praeceptum adiungimus, ut quum asse qum aliquem,in quolibet alio mouere vis, prius, eodein ipse mouearis. Sic Polus iecit hustrio , qui ut luctum saltaret orestis, filia, paulo ante defuncti, oua, in scenam secum adduxit, quibus verum ipse luctum as sumpsit, adeo ut totum compleuerit luctu theatrum. Orator er go, rerum imagines, de quibus agit, firmiter concipiat animo, ut veros assectus habeat penes se, quo i)s alios possit moueri , iuxta illud D moveas alios, prura murare tu. Et haec de affectibus.
143쪽
a 28 Oratoriarum Iustitutionum
De Argumentis Moratis. HActenus de argumentis ij pateticis, seu afectinis, quae maxime in genere Iuridiciali locum habere videntur,nunc et cle moratis, quae in Deliberativo praecipue attenduntur, stiperest agendum. Disserunt autem 3 mos, ct assectus non solum gradibus, ut lectus sit mos vehemens, ) mos autem sit affectus remissus: s ed magis quia mos,est principium agendi, assectus autem patiendi est origo. Vnde qui perturbatur, assectum habet, ut inuidus, qui vero pertui dat, habet 7 morem, ut iracundus . Et quamquam perturbatio omnibus insit, nempe tam inoijs, qui alios perturbant, quam in i3s,qui ab alijs perturbantur, tamen proprier mos est qui exit in aditoties, assectus autem respicit receptionem; & ita dicimus, quod 8 Uectus, moris sit funda mentum ; ut quum video miserum, patior, ea est quidem mis ricordia, quae creat munificentiam ad illi subueniendum; & haec est mos: sic, accepta iniuria, patior ulciscentiain, quae affectus est , illa vero parit fortitudinem ad depessionem, unde mos est fortitudo. Mores autem sunt,quibus hominum animi prospiciuntur,vnde ab Aristotele in arte poetica, definitur mos his verbis. Is
est, qui O est man Vasivus proposim, siue consilii. Et propterea
quum in brutis non sit consilium , quum non operentur ex princognitione finis: nec ex mediorum electione, ideo in eis non est
Proprie mos, quia mos debet esse io manifestativus consitis, siue propositi, in ordine ad finem, cum electione mediorum ordina. torum ad ipsum . V nde, quando brutis, vel etiam inanimatis. attribuuntur si i) mores, loquutio est impropria, & metaphorica . Consilium autem manifestatur, tum sermone,tum
colligimus siquidem hunc, illis,vel illis esse praeditum moribuς, ex eo, quod' haec, et illa,ipsum agentem audiuimus, vel conspeximus. Et de actioitibus res est manifesta: de sermone etiam id docet vetus senarius. quis r i) moribus siet, sermo indicat. sub sermone autem comprehendimus etiam scripturam, Im-
144쪽
Lib. I. Tract. VII. Cap. I 2. I et
ino quum in omni oratione, ingenium, ac mores hominum re- Iuceant , in Epistolis tamen in prunis resplendent ; quapropπr 'lis maxime hic accomodatur tractatus, in quibus attenditu in primis probitas, ac conuenientia . yspectari autem debent mores, tim auditorum, quam ipsius-rnet oratoris,quem fide dignum reddunt. In oratore iustitiai utantum requirunt,ac prudentiam. Alii in eodem requirunt scientiam, beneuolentiam, ac loquendi libertatem. Verum plus quam loquendi libertas, probitas conferre dignoscitur, adeout magis suadeat vir bonus, tacendo, quam procacibus maliis sermonibus, improbus. Vnde Martyr Ignatius ad Philadelphienses , de eorum Episcopo scripsit , quod Tacens pia . potest , quam ali plus loquentes. Nec iustitia , siue probitas , simul cum pri dentia, siue scientia, sussiciunt, si beneuolentia delit, siquidem, ut non persuadent, qui ob imprudentiam putantur male senim re ob improbitatem aliter, ac sentiunt, loqui creduntur scientes: ita nec illi assensum obtinere poterunt , qui, esto pro prudentibus habeantur, ac probis , alteri tamen parti, quar is nobis , magis fauere putantur. Sane quantum beneuolentia ponderis habeat, argumento erit, quod ei fidem nonnulli negant , quem alioqui prudentem , ac incomiptae fatentur fidei, sed in unam, quam in aliam partem propensiorem . Et propterea, in Democrati; s libentius auditores auscultant vilis alici ius e plebe consultationem, quam prudentis, ac PatriciJ viri, reriamque consultissimi, quia in illo, quam in hoc maiorem supponunt beneuolentiam e Demoeratia enim maxima ex parte constat ex vilibus, ac plebeis hominibus, & ideo tales, Or tionem vilis, ac imperiti hominis e plebe, coniunctam cum beneuolentia, quae supponitur, quum eiusdem res agatur in tali Reip. forma, praeferunt Orationibus prudentum, ac sapientum virorum, in quibus verentur malevolentiam ob inaequalitatem, ne Politias faciem inuertere velint. Ostendet autem prudentiam Orator, si non audacter ; sed modestd, alios doceat, seu moneat: probitatem vero si virtutes extollat, vitia deprimat,ex his primas, ac maximas ducens probationes: Beneuolentiam denique , si erga auditores, ac Remp. singularem praeseserat amorem, ac obseruantiam , maxime si recensere misit aliquod facinus, vade opere id manifestetur, ne sit tantum amor asse
tiuus,sed etiam effectivus: vel si a pareotibus dicat, taliter an,
145쪽
De morum varietate generatim .
Sto mores, ut diximus, tam in oratore , quam in auditora considerari debeant , stultosius talia en illi scrutandi sunt qui se tenent ex parte auditoriam , secundum quos Orationem plerumque variare debemus, ut monet Magnus Gregorius in suo Pastorali, diffuse de his agens, ac docens , qua rationeae-cundum auditorum di. ersitatem , oratio quoque sit varianda ἀNos ne eamdem iterum coquamus crambem,dicimus cognosci mores, primo , ex natura regionis, ut plurimum , iquitania, Itali sunt prudentes, gloriae appetentes , ac virtutis , magnania
mi, liberales, nee bellicae expertes virtutis . Hispani lenti in consilli)s , bellici laboris tolcrantes, disciplinae tenaces, i midi praeterea, ac sε perbi, & vile ministerium, etiam si magna spes aligeat, auersantes, ac interim recuniarum auidi . Contra Galli, praecipites in consili;s, nec longae spei patientes, bellicae nihilominus virtutis , ac gloriae studion , magnanimi, ac liberales , & spicndidi, Religionisque cultores . Doloni feroces, Ad quos , astu potius, quam vi, superare possis, quia simplicitate gaudent. Contra Graeci leues, ac perfidi, quibus, ne iuratis uidem , teipsum , aut pecuniam credere possis . Griecti paressimi A sti , sit bdoli, ac deceptores. Asiani voltiptuosi, ac morulas . Angli leues , urbani, ac ita votis, S patris permutandis .ficile . Germani simplices, sc aperti, constantes tamen in retinendis sententi; s. Et sic de ali s , ut pro gentium diuersit te, mores diuersi esse videantur .
146쪽
xibus praediti creduntur, qui vivunt sub Monarchia, aliis qui
suo Plutocratia, aut Dimocratia , vel Aristocratia simi inlidii ti: si iii ideiri, qui sub Mistocratia degunt,legum ouieruantiauisaream tectatu esse contendunt, cui quicqvni aliud posthabeti dum decernunt , quia reuera, illa stante, stat Reip. ibrina , ubi vero negligitur illa , Romi'. cadere est necesse . Qes vero sub Dimocratia time, libertatena spirant, nec omnino ieruire didicerunt, unde quicquid contra libertatem tuerit , aequis ab his auricius non audietur. Degentes sub Plutocratia augenuis in . hiant diuitijs , & illas Orationes , patulis excipiunt animis , qu e specialem aliquem , ad hunc sinem facientent, modum iu- uexerint ..Et tandem viventes sub Monarchia , securam obedientiani colunt, & Orationem libenter audiunt, sic moratam. Immo in hominibus eius deni gentis, & viventibus subeadem Reip. sesina, variant nonnumquam mores , ratione , sitienue habituum , siue aetatis , siue fortunae. Constat autem, quod varient mores ratione affectuum , quum inaniteste
videamus, aliud ab amante suaderi , aliud ab odio habente taliud gb iracundo , aliud a placato, ac dent. Quod etiam v
xient ratione habituum, non est mimis niani sinum , quum via domus aliter cile dispositum iustum, aliter iniustum i aliter philosophum, aliter militem , vel agricolam . De qua niorum varietate, nunc nihil aicimus ; sed eam tantium considerandam suscipimus , quae attenditur secundum aetates, quomodo ali; sunt mores iuuenum , ali3 senum : de secundum fortunam, quo, modo alii sunt mores diuitum , alia pauperum, alii nobilium, alii plebeiorum, alii potentum , ali3 soletunatomia, alis mulierum , alis virorum . De.quibus in coni uentibiis .
De marietate ' morum secundum aetates .
V Ariant mores secundum aetates: experimur enim eumdeni ipsunt alijs gaudere, seu alijs esse moribus praeditum, in aetate stata .. seu virili, quam fiterat in pueritia, de iuuentute , . alios etiam silccedere in senectute. Solet autem diuidi aetas, in
147쪽
. , adolescentiam, siue pubertatem, iuue rise decrepitam . Infai
fari adhuc non nouit, absoluitur triennio, nam etsii aliquas tu
Qq ead quinquagesimum, seu septimum septenarium, quae
seminθὰ A visinitate, ut lint senes quasi illius aer i. M .Pςς ςpit , ita dicta, vel a senum senes tunὰ vel a decrescendo, quod dubio oui, Vidς litur: vel a crepero id est
Ἀ- Οὐ T si . vehemento, cito taculi ad aegrotorum noui te, ade
148쪽
Cereus in vitum seriti , monitoribus asper ιν tiliaim tardus prouisor , prodigus cris , Sablimis , cupidusque, O amata relinquere pernix. Via ergo iuuentus mobilis est, & inconstans, sine iudicii pondere amicitias suscipit , quas tamen, ab exoriente fastidio, nullatenus defendere nouit. Quia vero in senibus deterbuit cupiditas, estataeque sunt vires, ut corporis , ita & animi , ideo ab eis tam illud acre , quam hoc desultorium, abcst.. Secundo, Iuvenes facile, & vehementὀr excandescunt; propterea quod sunt 6 honoris a vidi, & , ob co oris vires, praeiunalint se praestare posse, quod ira suaserit. At sanes faciter quidem
succensent, sed Lenit albescens animos capillus , Ideoque ferunt, quae iuuenes non tolerant, quia nimirum norunt, non esse sibi adeo procliue alios ulcisci. Accedit, quod naturae frigus, calorem ex ira prouenientem celerius extinguit. Vnde eorum irae, sunt quidem acutae , sed cito dissiluuntur; de propterea Aristoteles dixit Sentim iras acres esse, sed imbecilles. Tertio. Iuvenes sunt magnanimi, & qui fama magis comm ueantur, quam fame, quia neseiunt quid sit egestas. At senes, tam alios,quam etiam seipsos habent illiberaliter; unde ex persena unius ex ipsis dieiuna est, Rhmorem parui facio, dum sit rtimenqui impleam . Noueruiit enim quam dissicile pecuniae acquirat tur, maxime in aetate senili ; Timent ergo inopiam, ad quam si redigantur, citatis iam viribus, vitam tueri neutiquam pos sint. Hinc Venusinus de senectute dicebat Multa fenectam circumueniunt incomtmda, vel qu)d uarit, O inuentis miser abstinet, O timet uti . Vel qu)d res omnes timide gebddque ministrat s Dilator, spe laetus, iners, auidusquo futuri. Digcilis, querulus, laudator temporis acti. Cuius rationem inuestigantes quidam a quodam sene Guis inquam, quum minus supercsset viae,plus quareret accumniare viatici ZAudierunt. Malle se defhnctum, Opes vel inimicis relinquere , quam
rto. Iuvenes bonis sunt moribus praediti, siquidem non Ihabentes in se exempla earum perturbationum , quae in improbis inualescunt, omnia in bonam anterpretantur partem. At senes, cuncta in deteriorem partem accipiunt: quum enim inii,
149쪽
as eΣycrti fuerint deceptiones, suspiciosi euaserunt ἰQuinto Iuuenes nint creduli. quia vulpinis aliolum dolis , non iunt aahuc redditi cautiores. Senes vero sunt M ver e
les, de ingeniati ad fratrudes et unde eos etiam , quos publice vellicare non audent , tacitae saltem cogitationis conuicio ,. ς be
S. xto Iuuenes sunt 8 bona spei , nec in maximis aninuim
de si naen , tum ob multum natiuum eatorem, tum e Pe' risistiae desectum: nam quum numquam , aut ram spς ς ci. rint, non vi sent, quur hastaui abiicere debeant: tum etiam O
Ctatis priuilegium , quia inultum temporis relidui haberς, iii
Periuauent. At senes e contra , facile desperant , tum quia na turalis calor est in eis rcfrigeratus , tui ctiam quia a spς sispe culiarunt , tum denique quia exiguum . quid temporis sibi re-ilatum putant. Gaudent interim iciles ea reterre , iquae in sim accide lino entute, &ia loquendo modum te; ere nesciunt ,
V nde a quibusdam, se x dicitur garrisitis, ae nos tori de deiquo
dam sene diaetuni est. Deficit atiditor, non deficit 'fe loquendo . o sola fortes garrulitate senes . Sed esto sit verum , senum nonnullos, longis suis logis, cru ima; dientibus figere, hoc tamen crimen est eis condonandum, Obvirtutes , quibus hoc compensant vitiatu, adeoiit indigi iis videatur , qui ad senilem pertingat aetatuin, qui hanc innoxia' senum loquacitatem, perseire nequeat. Septimo . luvenes sunt verecun ii, quia quum honestim, ac turpe per sipdignos cere Dequeant , iudicium de eo seiunt e priama intutatiorix, facta per legem , maxime naturaleua , qnae hiniicsta tantum praecipit. At senes sunt liuier ni idi, ac impudentes , uixta illud 9, feneiatis, his impudentia plena e Gnaquum omnia lucro inetiantur, pudorem , ac laotiessatenipedi
UEt auo. Iuvenes sint io) sublimis animi, seu sto magnanimi. 5t lene, sunt timidi , ut ne tentare quidem aliqui audeatit nam frigus condentando sanguinem in venis sentini , ingenium qu te in eis obtundit, α edocti multis malis, norunt, quot p iculis humana omnia sint obnoxia r quae in iunioribus niLninae sunt: quippe qui experientiam non habent, & calore abutidam; Hinc senes etiam tuta ovinia, anxiae circuiri jiciunt,
150쪽
ci nihilo sepe ti inore prarulara corrumpunt consilia; vadet esto ob longam rerum exiperientia ira, iuuenum despiciant coniis lia , aliquando taliaeta, magnos iuuenum ausu, , praeterre conu nit, plus satis accuratae ienum curae. Nono. Iuvenes honestum praeserunt utili , in hoc , ut in plerisque alijs, rectam sequentes indolena, salutaria muscae dictimenta aetatis; at senes e contra, pluris utile faciunt, quas inh estum, quia nihil in vita chasius habent ipsa, cuius parum supereste sibi ognoscunt. . Decimo. Iuvenes sunt ii amicis amici, siqui leni societate gaudent, de amicitias ipsas, honestate potius, quam utilitate metiuntur. Senes vero, ex Biantis regula, sic amant, ut osura sic oderunt, ut amaturi. . Undecimo. Iuvenes saepὰ transbediuntur illud Chilonis, ia) Ne quid nimis; semper siquidem peccant excellii, cuius arsi mentum est, quod omnia ut certissima asseuerant: At senes pe cant defectu ,& quia saepe decepti fuerunt in eo, quod cogit uerant, ut plurimum in sermonibus adduut, i 3 rsan. Duodecimo. Iuvenes sunt i .vi vehementer proni ad iniuriam inferendam , de potius causa contumeliae, quam malitiae, in Gnuiiijs alios madiat. Hinc dictum est et )Uiumn nouum, ob iuuenia' lem aetatem, esse contumeliosum,id vero fit causa contumeliae, quod fit ob voluptatem, quam quis ex eo percipit, qu d ib) videatur aliis praestantior: quomodo Alcibiades, non ira, aut odio, sed eo tantum, quod per lusum id statuisset, Hipponico, viro, gen 'e, opibus praestanti, in medio Athenarum soro, colaphum impegit . At senes ob malitiam potius, contumeliarn interunt. Tertiodecimo. Iuvenes sunt misericordes , quia ex suo ii senio, de aliorum iudicant innocentia. At senes ideo fiant misericordes, quia infirmi, metuunt, ne sibi quiddiimilis eireniat
Quartodeclino . Iuvenes sunt propensi ad risum, & dicacitatem , quia bona aetas , iuuet mis , viget animo, ac corpore , ac voluptatibus fruitur . At senes facetias aspernantiit, unde dicuntur esse i ) disciles, ut queruli, nam semper contemni se putant , despici, ac illudi: in fragili autem corpore, omnis ostensio est odiosa & ideo nequeunt este i8 iocorum studiose, ac D ceti, querulum enim, ac iocosum contraria sunt, sicut S facetum , ac dissicile ; Mala enim aetas, senectus , voluptatum cit