장음표시 사용
411쪽
Hi,seda, nostrum de actione committenda & omittenda judia
a seisεν. cium verum est j. 419. , consequenter si secundum eam agimus, eas committimus actiones, ad quas committendas lege inprimis naturae obligamur, & eas omittimus acti nes , ad quas omittendas lege inprimis naturali obligamur s. 43i . . Quodsi porro secundum conscientiam certam agimus,
. actionem, quam committimus, esse committendam, quam' vero omittimus, Omittendam convicti sumus I. 4eto. .
Quamobrem fieri nequit, ut judicemus, si quae nobis oblimgunt mala, eorum causiam eine actiones malas, quibus eas promeruerimus. Enimvero conscientia nos non damnat, nisi judicaverimus, quae male fecimus, ea esse causam malo
rum, quibus affligimur, sed absolvit, ubi judicamus, si qua
nobis obtingunt mala, ea nos actionibus nostris minime promeruisse s. 3 o 4. . Patet itaque conscientiam hominem non damnare, sed absolvere, si secundum conscientiam rectam di cenam agit.
Qui secundum conscientIam rectam 3c certam agit, eum conscientia non accusat f. 73. , sed excusat , 464.): multo minus itaque eum damnare potet , sed absolvere debet. Quemadmodum enim in foro civiIi accusatio praecedit damnati nem ; ita etiam in soro conscientiae idem obtiner notionibus consciemiae accusantis & damnantis non invitis. Dum enimeonseientia nos accusat, actiones, quas commisimns, malas esse pronunciamus f. 472. . Dum conscientia nos damnat, nos malis assiigi judicamus , propterea quod malas perpetra vimus actiones 3. so . . Patet itaque accusationem consti emtiae praecedere damnationem. R damnationem supponere accusationem. Analogia, quae inter actus conscientiae & actus in judieiis intercedit, denominationibus in doctrina de com scientia occasionem dedit. Etsi autem dentur homines, qui bus denominationes istae ignotae sunt, non tamen dici potest, eos in seipsis omnia ista minime experiri, quae illis significantur. Sublatis enim rerum nominibus, non tolluntur res, quae
iisdem significantur. Sane si nulla nobis sint nomina, quibus
412쪽
ea, quae ad propria hominis facta spectan ia iis anIma e tin.
gunt, fignificamus; hoc tamen non obstinte nihil eorum ita anima mutatur. Quamobrem non repugnat, ut quis ad vocabula tantummodo respiciens rideat omnem de conscientia doctrinam, singula tamen, quae docentur, in seipso experiatur. Quods ergo quis eorum . quae traduntur, experimenintum in sis capere voluerit. vel in aliis squamvis in casu posteriori experimentum dissicilius 3, is terminorum explicationes sibi familiares reddere tenetur, non neglectis principiis anterioribus, a quibus pendent ea, quae notiones ingrediuntur. Intelligitur vero hinc necessitas distinctis notionibus ii demque determinatis explicandi loquendi formulas, quibus de conscientia utimur, ne pro terminis inanibus habeantur & per Praecipitantiam admodum noxiam res ipsae rejiciantur. s 8.
Si quis contra conscientiam egis, quod serua erat, esiluodo posthac mala. quibus Usgrtur . ex actιondus Isis confectita con Poentia
κνυcit; eum consi ιυνιιι omnium maxime damnat. Etenim homιnem
si agnostit, mala, quibus assiigitur, ex actionibus suis fuisse omnium Consecuta, conscientia eum damnat .so . . Quodsi ergo mamme
contra conscientiam egit, quod strva esset; antequam actio- aeam et. nem perpetraret . probe noverat, eam esse malam, nec
committendam, sed appetitu sensitivo se trahi & affectuum impetu se abripi passus fuit in partem contrariam, ut non obstante diciamine conscientiae actionem committeret 3. 426. . Nihil ergo habet, quod in excusationem sui praetexcre possit, sed agnostere tenetur, quod malum cultarc poterat, si Q-cundum conscientiam egisset, quae sibi accersivit, dum comtra eandem egit. Quamobrem cum fieri non possit, ut judia mus, nos ob male a nobis ista esse causam malorum, quibus assi inaur, quam ubi agnosti mus, nos ea evitare potuisse, modo voluissemus ; conscientia quoque nostra nos magis damnare nequit, consequenter omnium maxime da
mnat, si contra conscientiam egimus, quod strva erat, &Ccc a post
413쪽
cus ossi aposthac mala, quibus Migimur, ex moribus nostris con
secuta agnoscimus. Inde est, quod, qui contra conscientiam se egisse memores, ubi quaeruntur cur hoc fecerint, malis ex actionibus ipsorum consecutis, vel jamjam imminentibus, obstupescant, nec quid respondeant, habeant, pudore sussus & haud raro in lachrymas estusi, tristitia animum ad mala praesentia vel imminentia conversum occupante f. 6 a 3. PBIch. empis
I. I I 9. sodia conscientiae est cura de rectitudine, certitu- conscientiae dine ac libertate ejusdem. quid su. Qui conscientiam custodit, ne exorbiter, ei constans est
atque perpetua voluntas non agendi, nisi quod legi naturae seu divinae convenire certo agnoscit, adeoque non patiendi, ut appetitu sensitivo adversus rationalem praevalente in partem contrariam trahatur, vel affectuum impetu in eanaem abripiatur, - commissurus actionem, ad quam omittendam lex naturae nos obligat, vel omissurus eam, ad quam committendam ea nos o ligat. In hac cura consistit conscientiae custodia: ea enim p
sita, de eo solliciti sumus, ut & recta 3. I9. , dccerta 3. 42Q. & libera si conscientia I. 426. prout i animum ad notion conscientiae rectae, certae ac liberae advertentibus statim patet. iqui adeo hanc curam abjiciunt, ac conscientiae suae nullam rationem habent, parum solliciti, utrum recta sit, an ere nea, utrum certa, an dubia, & nonnis appetitu stivo se trahi & assectuum impetu se abripi patiuntur ad ea, quae s ei unis ii conscientiam suam minime custodiunt. Cum a tem plurimum intersi, utrum quis conscientiam suam cust diat, nec ne; ideo consultum fuit, ut ampliorem traderemus conscientiae theoriam, unde cetera, quae adhuc desiderari poterant, sua quasi sponte fluunt, praesertim si principiorum psychologicorum non sueris ignarus, sed ea familiaria expcriaris. s. sao.
obligario conscientia nos obligar ad actiones legi naturae confor-c Ictoriae mes commitι ἀπι-eidem informes ommittendas. Etenim dum
414쪽
dum conscientia hominem excuset, adeoque actiones ipsius ad actiones legi naturae consormes declarat 463. 6s.), summa volu- commatten-ptate animum persundit s. 468.), ac taedium ex aliorum das Iomitis censiuris iniquis & vexis perceptum tollit, aut saltem tam tendas.
nuit 46ς mimo si secta ad aliorum opinionem refer,mus, gaudi quo animus perfunditur, auget β. 473.), atque nos felices reddit I. 49s. , & ubi secundum rectam& certam agimus, metum morsuum conscientiar, qui plurimorum taediorum complexus sunt, arcet s. 497. , & ab inquietudine animum immunem praestat q. 498. 31 o. saa.Aeumque tranquillum reddit s. si i .), adeoque liberum praestat ab iis taediis, quae conscientiam accusantem comitanturueos . . Rationem adeo suppeditat sussicientem, cur acti nes legi naturae conformes committere velimus cf. 36. On toc , consequenter motiva committendi eas cum iisdem connectit 3. 887. VIch empir Quamobrem cum obligatio activa in connexione motivi cum actione consistat I. ii 8 , conscientia nos obligat ad actiones legi naturae conformes committendas. Iuod erat unum. Ex adverso dum conscientia nos accusat, adeoque
actiones nostras legi naturae difformes declarat s. 4 7 a. , summo taedio animum assicit o. 483. , & ubi ad aliorum opinionem facta nostra reserimus, tristitiam auset, qua afficimur s. 486. , quod idem aliis adhuc de caulis contingit I. 49 a. , immo morsibus conscientiae, plurimorum tardiorum ac affectuum cumulo, obnoxios nos reddit s. 488 , ac infelices essicit β. 493. . Rationem adeo suppeditat sufficientem, cur actiones legi naturae difformes, seu eidem contrarias committere nolimus I. 36. Ontol. , consequenter motiva eas omittenda cum iisdem connectit β. 887. P Ich. empir. . Quoniam itaque obligatio activa in connexione motivi cum actione consistit U. a i 8.J i conscientia nos O
415쪽
ligat ad actiones Iegi naturali difformes omittendas. suod
oras alterum. Qui perpendit multiplicia illa taedia, quae ex actionibus Iegi naturae contrariis consecuta animum occupant, conscie tia sese exerente; is non dubitabit, quin acti es istae vel ob hasce solas sint omittendae, etiamsi non retur earum omittendarum ratio. Et vicissim qui ad animum revocat multiplicem illam voluptatem, qua conscientia animum peris . . fundit, quando eadem actiones legi naturae consormes deis prehendit; simulque expendit se liberum esse ab omnibus istis taediis, quibus angitur animus legem naturae transgre- clientis; is non dubitabit, quia actiones legi naturae consoris mes sint committendae vel ob hasce solas rationes, etiamsi nulla alia daretur actionum illarum committendarum ratio. Nemo itaque in dubium vocare potest . quod conscientia nohis suppediret motiva valida actionum legi naturae convenientium, committendarum & eidem contrariarum omittendarum. E quis ergo obligationem conscientiae ad servandam naturae legem in dubium revocabit, modo notionem obligationis activae perspiciat F. Q 8. & naturam animae non ignoret quoad facultatem inprimis appetendi & aversandi. sa . M-- Lex naurae est lex conscientis. Etenim constientia
rae cur si nos obligat ad actiones legi natum conformes committen- Io com das & eidem difformes omittendas .seto. . Quoniam itas emi que obligatio essicit, ut regula aliqua, juxta quam actiones liberae determinantur, sit lex j. asi δὲ ideo lex naturae est
etiam lex conscientiae. - Demonstravimus in superioribus 3. Iso. , Iegem naturae esse legem divinam , si voluntate divina ad id obligamur, ad, quod lege naturali obligati sumus, eandemque fieri legem . humanam, si voluntate hominum obligamur ad id, ad quod lege naturali obligamur, disserentia legum non in diversitate materiae, sed obligationis consistente. Quamobrem cum consciuntia nostra novam supperaddat obligationem, ab obli-
416쪽
gatione naturali, divina atque humana diversam; nestum sua peresse potest dubium, quin eodem jure ob hanc obligati
nem dicatur lex naturae lex conscientiae, quo legem humanam eandem dicimus ob obligationem peculiarem ab hominibus prosectam. Equidem cum ea, quae a conscientia hominis pendent, a natura ipsus Ortum trahant, non nego, obligati nem conscientiae sub naturali esse comprehensam; constat i men eam esse peculiarem quandam hujus partem, ad quam communiter non respicimus, cum de obligatione naturali loquimur, quippe quae ex intrinseca honestate ae turpitudine actionum fluit, quemadmodum ex demonstrationibus superioribus facile intelligitur , I a 8.rsa. . Relegenda hic sunt, quae supra annotavimus not. f. Iso.). Conscientia supponit legem naturae esse cognitam 3. 4a9. scilicet per rationem a 39.), nec ante actus conscientiae rectae elicitur I. 31. . Ubi vero agnoscimus, quid sit legi naturae conforme, vel disso a me; obligatio etiam conscientiae sese exerit, quae a conscienetia fluit, quatenus recta & certa est.
mmo agere obligasur secundo conscientiam rerum, sualis mes ipsa conserentia eum non obligat, nis ut Iecunae m rectam obluatio agat. Etenim obligatio, quae a lege naturae Veni necessa-cidiem ita & immutabilis est β. t 4 a.), adeoque impossibile est, utilae. detur obligatio ad committendas actiones legi naturae comtrarias & ad omittendas eidem consormes s. aT9. aso. sol. . Quamobrem cum conscientia recta dictitet, quid leginaturali conveniat, quid disconveniat, & quaenam per eandem actio sit committenda, quaenam omittenda . 4 I9. 4 homo agere obligatur secundum constientiam rectam. Isod
Enimvero conscientia nos non obligat, nisi ad actio. nes legi naturae conformes committendas & eidem difformes omittendas . sao. . Quamobrem cum hoc fiat, quando secundum conscientiam rectam agimus per dem irata; ζc
417쪽
nec conscientia nos obligat, nisi ut secundum rectana agamus. Euod erat auerum. Manet itaque lex naturae norma actionum humanarum etsi ad eidem actiones nostras conformandas nos obliget conis
scientia, nec dici potest, conscientiam esse istam normam. Quoniam enim conscientia erronea esse potest ry. ; dici simpliciter nequit, hoc esse iaciendum, quod conscientia faciendum esse dictitat, sed dicendum est cum restrictione, faciendum esse, quod conscientia recta dictitat esse faciendum. Nec est. quod excipias, ne sic quidem regulam fore satis tuistam, cum rectitudo conscientiae dissicillime dijudicetur. Quoniam enim eo'scientia supponit legem naturae s. 4a9. , ut actus ejus eliciatur i,. 431.); non major dissicultas est in rectitudine conscientiae agnoscenda. quam quae in discernenda
legis naturalis veritate elicitur. Error circa legem naturae adis missus conscientiam erroneam emit, ita ut error conscientiae
. ab isto unice pendeat. . sa 34
obligalis Gnficientiosus obligationi e silentiae satisfacere tene- conscien- tur. Conscientiosus enim agere Vuli secundum conscientus. tiam, non contra eandem . 437. . Neccsse igitur est, ut faciat, ad quod conscientia nos obligat, non vero faciat, M. ad quod non faciendum nos obligat. Quoniam itaque o ligationi satisfacimus, si aSimus vel non agimus, ad quod agendumvel non agendum obligamur s. rao. ; necesse est conscientiosum obligationi conscientiae satisfacere, adeoque eidem satisfacere obligatur seu tenetur g. II 8 P.
Vides adeo, quam parum sint conscientios, qui secundum conscientiam quidem agunt, de eo autem satis solliciti non sunt, num ea faciant, ad quae conscientia ipsos obligat.
g. I 24. obseratu conscientiosus fecundum consscientiam rectam verseoincien- tenetur. Etenim satisfacere debet obligationi conscientiae
tius ad a- Iaa. , adeoque secae id, ad quod conscientia nos o
418쪽
ligat s. reto P. Quoniam itaque conscientia nos obligat adgeudum so
agendum secundum conscientiam rectam I. saa. I conscien- cunaeumriosus seCundum conscientiam rectam agere tenetur. γυ- - . Conscientiosus adeo sibimetipsi contrarius est, dum feeun
dum conscientiam erroneam agit, praesertim ubi errorem evitare poterat. Videtur sibi, qui non est.
s. sas. Qui peccatorum contra conscientiam commissorum, Conscientia praesertim gravioris cujusdam sibi conscius est, malam con- bona σmentiam habere dicitur. Ex adverso autem bonam habere mala quid conscientiam dicitur, qui peccatorum contra conscientia Acommissorum, praesertim gravioris, sibi conscius non est. Nemo hominum est, qui nullius sibi conscius sit peceati. Unde pervulgatum illud : Peccare humanum est. Sed non' omnes contra conscientiam agunt & gravioribus peccatis eo tra eandem conscientiam onerant. Quod conscientia maIahomines mordeat & quomodo eosdem torqueat, animumque eorum dejiciat, ex superius demonstratis abunde intelli gitur. Quinam vero sint fructus bonae conscientiae, non minus patet. Unde maximi Omnium thesauri loco habenda eon. - scientia bona. Ceterum ea est hominum conditio. ut in nonis nullis honam, in aliis malam habeant conscientiam, quo in casu contingit, ut animum in bonam partem convertentes morsus conscientiae leniant, quibus a mala torquentur. Non
desunt multa, quae de conscientia dici poterant: sed instituti ratio non fert, ut in has ambages descendamus. Sufficit ea exposuisse, ex quibus cetera facile intelliguntur.
419쪽
De Imputatione morali, Dolo &Culpa.
Causa libera dicitur, quae libere agit, five actio fuerit politiva, sive privativa.
Cor non movetur Iibere, sed necessario et unde nee caua Iibera est motus sanguinis, qui actione ipsus producitur. Ast homo, qui alloeum gladio vulnerar, libere agiti unde causa libera eli vulneris inflicti Similiter qui non bibit, cum bubere posset, causa libera est sitis, qua assiigitur. Nimirum quae posita actione privativa ponuntur , etsi ex causis positi. vis necessario agentibus, seu actionibus positivis consequun-
tur, ea spectantur tanquam effectus actionem libere omitistentis.
s. sa T. Impuratio actionis, sive possitivae , sive privativae, dicitur judicium, quo a Sens declaratur caula libera ejus, quod cx actione ipsius consequitur, boni malique vel sibi, vel aliis.
Si quis furtum committit, damnum infert domino, cui res suae surripiuntur, obligatur ad rem 'ablatam eidem remis tuendam , reus sit poenae eamque, ubi deprehensus fuerit, poenam subire cogitur , quam lex in furem decernit. Multa igitur sunt, quae ex actione ipsius consequuntur. Quando itaque causa libera declaratur damni domino illati, obligati nis ad rem ablatam restituendam , reatus contracti & subitio. nis poenae; furtum ipsi imputatur. Nemo miretur, quod obligationem furis ad restituendam domino rem ablatam consideremus tanquam essectum a libera ejus actione profectum. cum ex lege naturae resultet ista obligatio. Etenim etsi obligatio Disj jzod by Coosl
420쪽
De Imputatione morali, Dolo F culpa.
gatio ista contrahatur Vi legis naturae, a libertate tamen hominis furtum committentis pendG quoad ipsum, quatenus scilicet ipse in hanc obligationem libere consentit, dum libere consentit in eam actionem, cui vi legis, contra quam Pecca adhaeret. Eodem modo sese res habet cum reatu poenae &ipsi subitione ejus. Qui enim in delictum consentit, in poenam consentit. Sed haec suo loco disertius explicabimus. Similitur qui alteri promittit se ipsi daturum decem aureos, acceptanti se obligat ad decem aureos dandum&in eum transfert jus eos exigendi. Jus igitur promissarii & obligatio promittentis sequuntur ex actione libera promittentis. Unde respectu utriusque dicitur causa libera, ct actio ipsi imputatur, quatenus causilibera declaratur tum juris in promissurum translati, tum obligationis, qua voluit alteri esse devinctus. Denique si diseipulus fuerit negligens, 'anor intia eorum, quae disci poterant& debebant, & sumtuum, qui in hac fiunt, Profusio ex negligentia tanquam actione privativa consequuntur. Quatenus itaque libera
actio privativa est, in qua consistit negligeritia, discipulus utriusque causa libera habetur, & negligentia ipsi imputatur, quatenus declaratur causa libera & ignorantiae, & profusonis sum tuum. Haee exempla satis superque loquuntur, quid sbi velit actionis tam positivae, quam privativae imputatio. Quoniam factatam commissionis, quam omissionis homini imputantur profiter bona, vel mala. quae ex in consequuntur sive necessario,ive ex eorum voluntate, qui legem aliis ferre possunt; ideo per inconstantiam loquendi haec ipsa quoque eidem imputari dicuntur. Inde est, quod dicamus furi imputandum eue damnum domino illatum, cum res suas surripuit; immo ipsi imputandum esse, quod obligatus si ad res ablatas restituendum, quod metu poenae torqueatur, quod poenam subire eo. gatur. Et vulgo dicuntur imputari tam actiones, quam ea, quae ex actionisus consequuntur, agenti & aliis sive bona, sive mala Philosophi vero est tollere ambiguitatem in loquendo,& significatum fixum terminorum determinare. Non piget notionem imputationis pluribus illustrare exemplis, S decI rare , quae quodammodo obscura esse poterant, propterea
quod plures imputationem non satis distincta δέ determinata notione explicant, alii vero hoc facturi fingunt fgnificatum aD d d a Comin