장음표시 사용
501쪽
praemia & quoad hasee poenas actiones legi naturae conformesae difformes homini imputandas esse.
q. 647. Imparatio Assiones tegi postiuae conformes iussormes agenti actionum imputantur quoad praemia postiua V poenas hostia uas. Et- leti positi- enim poenae politiVae sunt mala physica, quae a legislatoreve confor- agenti immittuntur ob aetiones moraliter malas I. et 8 s. , &miori s voluntate iplius cum actionibus istis connectuntur f. 3or. : dissormium p mia vero posui Va sunt bona , quae a legislatore confe-quMissis. runtur in agentem ob actionem moraliter bonam β. aps &. ipsius voluntate cum cisdem connectuntur I. 3Ia . . Quo niam ita luc actiones moraliter bonae sunt, quae legi con r- mes sunt, moraliter autem malae, quae eidem difformes sunt s. a 44.); positiva praemia & poenae sunt bona atque mala, quae ex actione per se , hoc cst, quatenus istiusmodi actio
editur, consequuntur. Imputantur autem actiones, quia
ex ipsis per se sequitur quidpiam , quod agenti bonum vel malum est 3. 39a . . Quamodrem actiones legi positivae con-' formes & eidem difformes agenti imputantur quoad praemia positiva & poenas positivas.
Demonstratio propositionis praesentis parum dissert a demonstratione praecedentis 1 3. 646. . Etenim lex naturae abit inpositivam divinam. seu eidem saltem sequi pollet, quando Deus praemiis & poenis postivis, quibus solis obligatio postiva introduci potest s=. 3o I. , nos obligat ad actiones eidem confodimes committendas & eidem dissormes omittendas F. Isb. . Quamobrem lex naturae quoad poenas & praemia positiva divina haberi potest pro lege positiva, & quatenus tanquam P shiva spectatur, imputatio actionum eidem conformium atque dissormium quoad poenas & praemia positiva divina evincitur.
. 643. I statio Facta, quisus vi legis obligationes contrahuntur es jura actionum acquiruntur, quoad hasce obliuiones es haec jura imputantur.
502쪽
De Imputatione morali, Dolo re Culpa. 477
Etenim si vi Iegis facto quodam alteri obligaris ad quidpiam, quoad ostia v. gr. ad quid dandum vel faciendum; id ei, cui obligaris,gariones e
bonum est , adeoque ipsa obligatio refertur inter ea , quae jura. alteri bona fiunt. Quamobrem cum vi legis facto tuo alteri Obligaris, ex actione tua sequitur, quod bonum est alteri, quatenus ea legi conformis est. Similiter cum jus, quod facto tuo acquiris, tibi bonum sit; ex actione tua bonum consequitur ex parte tui, quatenus ea legi consormis est. Nec absimili modo patet, obligationem, quatenus tibi onerosa est, ex parte tui censeri malum quodpiam. Actiones homini imputantur, quae legi consormes sunt, quoad bona ct mala, quae inde consequuntur moraliter β. 39a. 6ra . . Ergo Facta, quibus vi legis obligationes contrahuntur & jura acquiruntur, quoad hasce obligationes & jura haecce imputantur. Quae in demonstratione sumimus, sacile a quovis conceduntur, suo autem loco clarius patebunt, ubi de obligationi. bus , quae contrahuntur, & de juribus, quae acquiruntur, egerimus. Ponamus te promisisse Titio Io. aureos. Constabit suo loco, quod hae promissione contrahas obligationem eidem xo. aureos solvendi. Haec obligatio bona est quoad Titium, quoad te vero censetur mala, non quidem moraliter, sed phy- fee. Et sane obligationes, quibus aliis tenemur, haud raro
sunt molestae, ubi eisdem satisfieri debet, ita ut iis satisfacere nolit, vel saltem aegre satisfietat, qui alteri obligatur. Undere ino mali in significatu generali non invita definitione 3.s6s. ωch. empir. in definitione imputationis comprehenditur. Factum adeo tibi imputatur quoad obligationem tum respectu tui, cui censetur mala; tum respectu Titii , cui bona exi. stimatur. Ex promisso tuo Titius acquirit jus a te exigendi .
Io. aureos. Nemo dubitat, hoc in numero bonorum exteris
norum esse 3. 336. PK b. empir. . Imputatur adeo tibi promisi sum etiam quoad hoc jus ex eo acquisitum. Sane si obligatio tibi molesta est, quando eidem satisfaetendum. ut de eodem querelas moveas; nemo non affirmat, te tibi imputare debere,
503쪽
De Imputatione morali, Dolo re Culpa. 479
aliis β. 3 et 70. Patet adeo factum alienum tibi imputandum esse, si quomodocunque a voluntate tua libera dependet.
Habemus hic principium generale imputationis actionis alienae, nimirum hujus dependentiam a libertate voluntatis tuae. Et hoc lassicit ad demonstrandam imputationem facti alieni in casu quocunque particulari. Ceterum per propositionem praesentem patet realitas definitionis imputationis facti alieni: etenim per eam constat, factum alienum nobis imp
tari posse in significatu proprio, simulque ex demonstratiosse patescit, imputationem facti alieni recte a nobis definiri s. 6 9. . Quodsi casus particulares desideres, in quibus alienum
factum tibi recte imputatur, inquirendum tantummodo est in diversos modos, quibus actio alterius a Voluntate tua deis
pendere potest. Quot enim damur modi diversi dependentiae
actionis alterius a voluntate tua; tot etiam dantur casus partieulares imputandarum actionum alienarum
A. 6 s I. o magis factum auenum a uoluntate sua dependet, Graiss eo magis tibi imputarum Factum enim alienum tibi putationistatur, quatenm a voluntate tua dependet 3. 63o. , qua acti aueri. semper liberam esse constat I. 94a. PDch. empir. . Quo magis itaque a voluntate tua dependet actio alterius, eo magis tibi imputanda venit. Ubi ergo de imputatione iacti alieni quaestio incidit; solλ. ei te inquirendum, quantum a voluntate tua idem dependeat, ne judicium a veritate abhorreat. In aestimanda autem dependentia facti alieni a voluntate tua, non tantummodo ad hanc respiciendum est, verum etiam ad circumstantias agentis, ob quas in casibus diveris ab eodem actu volitionis nunc magis, nunc minus eadem alterius actio dependere potest. Sane nemo
est qui nestiat, si alter plurimum tribuit judicio tuo, nudam approbationem facti plus apud eundem valere, quam operosia persuasio in alio, qui tanti judicium tuum non facis. Seruinisulosus haec inquirenda sunt in Moralibus: si ita, quod sera humana istiusmodi subtilitates insuper habeant, quamvis nec desit occaso, ubi earundem quoque ratio utiliter habetur irator , Diuitiam by Cc oste
504쪽
ro. Talia utique monenda sunt, ne judicium deproperent, qui veritatem sibi nondum perspectam aut cognitu sue d Sci- Iem, sive molestam sub praetextu inutilitatis damnant. Prodest
etiam ad Ρsychometriam condendam, ut constet , undenam
dependeant gradus imputationis actionis alienae 3c quorum in iis rite determinandis habenda sit ratio. Sed hic usus nonnisi e longinquo spectatur.
. s. 6sa. Aliud gra- suo majus es bonum vel malum, quod ex facto alieno
duum im- emergit, eo moras tibi imputatur. Factum enim alienum tibi
putori fa- imputatur, quia ex eo sequitur, quod vel agenti, vel aliicti alieni bonuru aut malum est 3. 649. . Quamobrem patet, id eo fandamen- magis tibi imputandum esse, quo majus suerit bonum vel
rum. malum ex eodem emergens. Nimirum s factum alienum tibi imputatur, causa liberam boni vel mali, quod ex eodem consequitur i g. 649.).Quodsi ergo malum vel bonum fuerit majus, majoris utique honi vel mali causa libera es. Quamobrem cum iactum alienum tibi non imputetur, nisi quoad bonum vel malum, quod inde resultat 3. 39a. ; magis utique imputari debet, si majus honum vel malam ex facto alieno emergit tibi imputando, quam sminus ex eodem resultat. Ecce igitur tibi aliud adhuc funda mentum graduum imputationis facti alieni, ad quod omnino respiciendum est, immo& vulgo respici solet, ubi de eo quaestio est, quantum factum alienum tibi sit imputandum. Si suaseris homicidium. magis hoc tibi imputatur, quam si suaseris, ut alteri alapa infligatur, vel ut de eodem propalentur, quae celari debebant. De veritate itaque Propositionis in casu particulari nemo dubitat.
Actio mer- suod quis ab altero mercede conductus, vel praemiis cede con- inui ritus facit; id conducenιi vel inducenti impulvium E
ducti vel enim si quis mercede conducitur ad aliquid laciendum; is praemio in- facit, quod conducens fieri vult & ideo facit, quia mercedum cur dem ab altero recipit, non facturus, nisi ab eodem mercede
505쪽
De Imputatione morali Dolo S Culpa.
conduceretur Dependet adeo factum ipsius a voluntate iud, conducentis s. 36.8s i . Ontot . Quamobrem cum sadium centi in alienum tibi imputetur, si quomodocunque a voluntate tuaputanda. dependeat β. 6so. ; quin iactum ejus, qui ad iaciendum a te mercede conductus fuit, tibi imputandum sit, dubitandum non est. Duo 'at fi mum.
Eodem prorsus modo ostenditur, quod sedium illius tibi sit imputandum, quem praemiis inducis ad faciendum, alias idem non fiuturus, nisi praemium a te acciperet.
Euod erat Hierum. Nemo non videt sermonem hic esse de istiusmodi actionibus, quae in imputabilium numero sunt, consequenter ex quibus sequitur, quod vel agenti, Vel aliis bonum aut malum est E. gr. Ponamus te mercede conducere Cajum, ut Sempronium interficiat. Quodsi hoc fecerit, homicidium tibi imputatur. Hoc tamen minus Obstat, quo minus idem dc CGo ipsi imputetur. Etsi enim secerit ideo, quod mercede eum conduxeris ad Sempronium interficiendum ; fecit tamen libere, quod non sacere poterat, consequenter ipsi imputatur actio propria 3. 33a . . Haec sibi mutuo minime contradicunt, ut una eademque actio imputetur dc agenti, quatenus propria, ac tibi, quatenus aliena, quia non minus a Volitione tua quam a volitione agentis, adeoque a libertate utriusque in agendo dependet. Quodsi dicas, vi propositionis praesentis actionem tuam legi consormem etiam imputandam esse quoad essectum bonum, quem habet, legislatori, qui te ad eam comis mittendam praemio induxit; lubens id concedo. Hinc enim est, quod laudem mereatur ob legem prudenter latam, qua bonum promovet, & quod eidem convenienter agens gratias ipsi debeat, quod hanc tulerit legem. Absit, ut quis dicat, nos imputationem ultra suos limites extenderet Neque enim nobis jam res est de imputatione civili, quae sit in soro humano,& arctioribus utique limitibus coercetur; sed de imputatione, qualis obtinet vi legis naturae & per naturam animae, in omni sua latitudine spectata. Cur enim in soro humano scuti alia bene multa. ita etiam imputatio plurimum restringatur, suo
506쪽
docebimus Ioeo. Haec ideo monere visum fuit, ne qui in Iure eivili versiti restrictiores notiones in philosophiam inserunt, ab usu aliena vel eidem contraria a nobis trada existiment.
f. 634. Imputatio Quod quis jussu alterius facit, labenti imputatur. facti alieni Etenim ii quem quid facere jubes ρ hoc ab eo fieri vis, nec objussum. in arburio ejus relinquis, quid facere ve it . 983. Part. I.
Theoι. nat. , consequenter seria tibi est voluntas, ut hoc faciat. Quoniam itaque actio alterius a voluntate tua d pendet, actio autem tibi imputatur aliena, quae quomod cunque a tua depender voluntate . 63o. ; quod actio ejus, qui tuo jussu quio facit, tibi imputanda veniat, evidens est. E. V. Si Titio a Cajo alapam infligi jubes 8c tuo jussu hoc
faciat Cius; id tibi imputatur, non obstante quod eadem actio imputetur etiam Cajo per ea, quae modo ad proposuionem Praecedentem annotavimus. Quae enim ibr annotata sunt, Praesentem quoque propositionem magis illustiant.
s. 6 F. Impuratis Si 'is non agit, quia ab atrero uetatur, Miri u actionis a-ῶν- ς actιo privarιυa smputatur veranti. Det δὴ adsenti. lienae quae Quodsi enim vetas, ne alter agat, ne agat Vis, nec in arbi- metatur uel tri ejus positum relinquis, utrum id omittere vclit, nec Elisaad ne -93s. Part. I. Theol. nat.). Quamobrem si non agit, νών. quia vetas; actio ipsius privativa a noluntate tua dependet Enimvero tibi imputatur actio aliena, quae a voluntate tua dependet f. 6so. . Ergo tibi quoque imputanda est aestio privativa alicrius, si non agit, quia vetas. quod erat
Quodsi actionem aliquam alteri dissuades, ut non agat vis, etsi in arbitrio ejus relinquas, utrum actionem omi rere Velie, nec ne i . 9Ss. ParLI. heol. nat.). Quod li ergo non agit, quia dissuades; actio privativa alterius a voluntate
tua dependet cf. 56. 33r. Oουί, Quoniam itaque actio aliena
507쪽
De Imputatione morali, Dolo re Cupa. 483
- aliena tibi imputatur, si quomodocunque a voluntate tua dependet 6so.); tibi etiam imputanda est actio privativa alterius, si is non agit. quia dissuades. quod eras alterum.
Ita si quis vetat, ne petenti opem feras, eum posses, dc tu opem non sers petenti, quia vetatur; is, cui opem ferre non Vis, actionem tuam privativam quoad damnum, quod inde sentit, vetanti imputat. Similiter si quis dissuadet, ne pecuniam mutuo des Titio, & tu pecuniam perenti mutuo dare recusas; actionem hanc privativam dissuadenti imputat Titius. Hinc illae querelae . quas de vetante ac dissuadente movent, quicunque actionem privativam fibi molestam vel damnosam
g. 6s6. Actio aliena babenιι magis imputatur, 3 am Da adusim. demi, praecipienti magis, quam Iubenti. Etenim si jube pissatibnis alterum, ut agat, in arbitrio ejus non relinquis, utrum agere actionam velit, necne, sed serio vis, ut agat; ast ubi actionem sua- alienapum, des, in ejus arbitrio relinquis, utrum agere Velit, nec ne inae me etsi tibi magis arrideat, si agat s. 983. M'. I. I seel. Nat.).ρruntur. Ubi adeo agenti sunt rationes, cur faciat, quod jubes Vel ,hnior dissuades; facilius permovebitnr, ne omittat, quod fieris Ioade jubes, quam ne omittat, quod suades s. 88S. Poch. empir. . iur. In casu adeo priore actio aliena magis dcpendet a voluntate tua, quam in posteriore . 36. 8 si . Ontol. . Quamobrem cum actio aliena eo magis tibi imputetur, quo magis a V luntate tua dependet O. actio aliena jubenti magis imputanda venit quam suadenti. 2uod eras prinum. Quodsi praecipis, ut alter agat, alterum obligandi ius habes 3. 984. Part. I. Theoc na . ρ si Vero simpliciter iubes, ut alter agat, eundem obligandi jus nullum habes 6.983. Part. I. Theol. nat. . Quoniam itaque praecipiens jure tuo uteris, vel abuteris, nec simpliciter vis ut agat alter,
Quemadmodum in nuda jussione i extrinsecum quoddam
508쪽
agendi moti vini suppeditans β. ii 8. , atque adeo alter facilius permovetur, ut faciat, quod praecipitur, quam quod jubetur s. 888. PDcb. emur. ; actio alterius a voluntate tua magis dependet, si praecipitur, quam si simpliciter jubetur. Patet igitur ut ante actionem alienam tibi magis imputari praecipienti, quam jubenti.
Exempla diversitatem imputationis in casibus propositionis
. Praesentis manilesto loquuntur, ita ut non aberres a vero, si eam notionibus communibus consentaneam pronunciaVeris.
Poriamus patrem praecipere filio, ut alteri damnum quoddam inserat. Quoniam pater filium non obsequentem plagis assicere potest, etsi jure suo seu patria potestate abusus, filius a plagis sibi metuens facilius permovetur, ut faciat, quod non faceret, utut alias juberet, qui nullum in ipsum jus habet. Unde actio filii patri magis imputatur, quam si jussit alterius committeretur. Accedit, quod abusus potestatis patriae patri quoque imputetur, atque hoc ipso imputatio facti filii essiciatur major. Similiter ἡ tibi sunt rationes, cur non iacias, quod alteri displiciturum esse nosti; magis eaedem urgent, ubi alter jubet, quam ubi tantummodo suadet. Etenim cum jubens . non relinquat arbitrio tuo, num facere velis, quod fieri vult, quemadmodum qui factum suadet g. 983. Part. I. Theol. nas.
magis utique displicebit jubenti, quam suadenti, . si non
g. 6s T. Gradus in Actio aliena privativa prohibenti magis imputatur, imputanda quam vetanti s vetanti magis quam iussaadenti. Etenim
actione qui prohibet, te obligandi jus habet , ne quid facias ; qui
albena ni- vero simpliciter Vetat, te obligare nequit 4. 89 s. Part. L. vatιva pro- Theot nar.), adeoque prohibitio a vetatione eodem modo hibenti v differt, quo praeceptum a simplici jussu . 984. Parr. 1. rami Us Thecu. nar.). Quamobrem eodem modo patet, aetionem dissuaden- alienam privativam prohibenti magis imputari, quam v ri. tanti, quo Ostendimus praecipienti magis imputari actionem alienam Diuiligeo by Coo ta
509쪽
De Imputatione morali, Dolo G Culpa. salienam positivam, quam jubenti I. 6s6. . ctuod erat
Similiter quia vetans in alterius arbitrio positum non relinquis, quod ab eo non fieri vis, utrum id non faciat, an vero faciat; relinquis autem, ubi dissuades j. 98s. Parr. I. Theol. naid; eadem differentia est inter vetationem&dissu fionem, quae inter jussum & suasionem intercedit s. 983. Para. I. Theol. nat. . Eodem igitur modo liquet, actionem alienam privativam vetanti magis imputari, quam dissuadenti, quo ante evicimus, jubenti magis imputari actionem alienam positivam, quam suadenti I. 6s6. . suod
E. gr. Ponamus patrem prohibere, ne filius die solis templum frequentet, & filium hoc non facere ; id patri magis imputabitur, seposito jam abusu potestatis patriae, quam alteri, qui ne in tempIum te conseras vetat. Equidem vulgo ad usum respicitur patriae potestatis , dum magis impuratur eidem actio privativa filii, propterea quod is magis in oculos incurrit, quam influxus major noluntatis patris in voluntatem filii; cum tamen hic non minus pateat iis, qui acumine utun tur, quam abusus patriae potestatis, major imputatio actionis filii privativae ob hunc influxum non minus admittenda, quam. ea, quae ab abusu patriae potestatis pendet. Accedit quod ad hunc animum advertentes patri magis imputent actionem propriam, quam alienam, & minorem efficiant imputationem
actionis privativae filii respectu hujus. Similiter si actionem
ideo Omittis, ne offendas alterum, cui ea displicet; ratio haec magis urget, ne facias, s quis vetet, quam si tantummodo dissuadet. Cum enim vetans in arbitrio tuo positum non relinquat, utrum actionem omittere velis, nec rie; tuo tamen hoc relinquat arbitrio, qui tantummodo dissuadet f. 98s. Part. I. Theol. nat. s magis utique ossenderetur, qua Vetat, ne
quid fiat, quam qui tantummodo fieri idem dissuadet , ubi
510쪽
s. 63 8 connensis consentire dicitur, qui vult ut hoc fiat, vel non fiat, risuiuo. quod fieri vel non fieri vult alter. Unde Consensus est actus . voluntatis, quod idem fieri vel non fieri volumus, quod fieri vel non fieri vult alter. Et consensum astorius ad factu in aliquod requirire dicitur , si rogat eundem , ut consentiat in iactum.
Ita s filius quaerit ex parie , num velit permittere , ut . Sempronii filiam uxorem ducat; consensum ejus requirit Quodsi pater respondet, se minime repugnare ut hoc faciat; in matrimonium filii cum filia Sempronii ineundum consentit. Hinc dc in collegio consentire dicuntur, quorum eadem sunt vota, & consensus eorum in hoc consistit, quod idem fieri vel
is itis. I. 6s9. Contra Dissentire dicitur, qui vult ut non fiat, quod fieri vult alter, vel ut fiat, quod non fieri vult alter. Est adeo Dissensus actus voluntatis, quo idem fieri nolumus, quod fieri vult alter, vel fieri volumus, quod fieri non vult alter.
Ita s filius quaerit ex patre, num velit permittere, ut filiam Sempronii uxorem ducat, & pater respondet, sese nolle ut hoc faciat; pater dissentit & dissensus ejus in eo consistit. quod nolit filium ducere uxorem, quam ducere vult. Hinc& in collegio a ceteris dissentire dicitur, qui quod fieri volunt ceteri, id fieri non vult, vel quod ceteri fieri nolunt, id fieri vult, seu cujus votum diversum est a votis ceterorum . . Opponitur nimirum Assensus consensui. Quamobrem scuti consensus requirit identitatem volitionis; ita dissensus in diver- state ejusdem consistit.
cissensis consensus dicitur expressus, si disertis verbis vel alio ,, si V inno significamus, nos Velle idem, quod vult alter: Tacitus rariti vis autem Conse/seus, qui aliunde, veluti ex lactis & non factis, ferentia. cialligitur.