장음표시 사용
521쪽
De Imputatione morali, Dolo re Culpa. η97
quatenus es causia ejus, quod ex facto alterius constquitur,& silve agenti, sive aliis bonum aut malum 6 49. ; quin consilium danti de modo exequendi propositum factum alienum sit imputandum, extra omnem dubitationem pol
tum est. Facile liuelligitur. Actum alienum magis imputandum esse, ubi consilium datur de modo propositum exequendi, quam
tibi tantummodo mentem nostram alteri declaramus, num
consultum nobis videatur, ut hoc faciat. Ita tibi furtum imputabitur magis, si furem docueris , quomodo in casu dato su tum committere possit, quam si ex te quaerenti dicas, quid tibi videatur, num furandi occasione oblata eam amplecti debeat. Enimvero cum in delictis alienis imputandis plures occurrant circumstantiae, ad quas in prassenti animum advertere no
dum licet; aliud exemplum addere lubet. Si Titius consilium tuum expetit, num Mevii filiam uxorem ducere debeat & tu respondeas, quod tuo judicio ducenda st, matrimonium curae ea contractum minus tibi imputabitur, quam ubi eum documris, quid agere debeat, ut negotium hoc ex voto luccedat. In casu particulari magis patet, quomodo consitum tuum in factum alterius influat: unde tota pendet imputatio. Si Titio dieis, consultum tibi videri, ut filiam Merii uxorem ducat aut rationes addis, cur tibi Videatur consultum, particulares, aut generalem tantummodo assers, quod iudicio tuo bonumst Titio hane uxorem ducere. In priori cala manifestum est. quod motiva matrimonii cum filia Mevii contrahendi Titio
suppedites 3. 887. 0 h. emporJ. Quoniam etiam in casu posteriori Titius consito tuo agere supponitur, judicium tuum sequitur 3c autoritate tua confisus bonum judicat cum Mevii filia matrimonium contrahere, adeoque motivum ipsi denuo
est consilium tuum I. eu.θ. Enimvero s eundem docueris, quid facere debeat, si voti sui compos reddi voluerit, 3c is
consilio tuo agit; omnia agit tuo nutu, adeoque totus in agendo a voluntate tua dependet, dc tu in causa es, cur hoc' agat modo, non alio. In impurando iacto alieno ob consilium datum casus hi diversi a se invicem probe sunt distinguendi, ubi quaeritur ad quid tibi imputari debeat. Sed talia
522쪽
elarius patebunt, ubi ad specialem tractationem destenderim tum qua theoriam , tum qua Praxin.
nctiam al- n tum alienum imputatur non vetaηti, itemque umenum non prohibentι, ubi vetare ac probιhere poterat. Etenim si quis velant, o fieri non vetat , quod vetare poterat ; agenti voluntatem non proh/- sitam significare omittit, quod scilicet nolit hoc ab ipso fieribenti serio , nec in ejus arbitrio positum relinqint, utrum id, Pusa r. quod facit, Omittere velit, nec ne I. 983. Para. I. Theocnax. . Quoniam igitur voluntas tua non agendi motivum esse potest, ubi tua penes alterum est aliqua autoritas, vel saltem excitare attentionem agentis, ut animum ad actionem reflectat; agenti dare motivum omittis, quo sorsan aproposito suo abstrahi poterat, & attentionem ejus ad id, quod agere vult, probe perpendendum excitare negligis, consequenter ea omittis, quibus factum alienum ex parte tua impedire poteras. Ob non factum igitur tuum in causia es, cur hoc secerit, alter s. 88 1. Ontoc , consequenter & causa aliqua libera censeris ejus mali, quod agenti, vel aliis ex eodem resultat. Quamobrem cum factum alienum tibi imputetur, si causa libera declararis ejus, quod cx alterius actione consequitur, & vel agenti, vel aliis bonum aut malum est n. 649. ; quin factum alienum. non vetanti imputandum sit, ubi vctare potcrat, dubitandum non est. Quod
Quod si prohibere potes, rae alter agat, ipsum obligare potes, ne agar 98 s. Para. I. Theoc nat . Quamobrem cum obligatio positiva in prohibitionibus sanctione poenali constituatur si os v. ue poenae metu ab agendi prinposito deterrcre poteras agentem. Multo igitur Clarius, quam in castu priori patet, te esse eau in aliquam liberam ejus Mali , quod ex iacto alterius resultavit, conse quenter
523쪽
De Imputatione morali, Dolo s culpa.quenter factum alienum non prohibenti imputari.
Multa quoad propositionem praesentem perpendenda sunt.
ne vel nimium extendatur, fiec arctioribus cancellis includ tur, quam fieri debebat. In casibus enim particularibus multa concurrunt, quorum habenda est ratio, dc quae essiciunt, ut non vetanti & non prohibenti nunc magis, nunc minus imputandum si factum alienum, immo quae non vetantem ab omni prorsus imputatione liberant. Praeterea cum sectum' alienum a tua voluntate tuoque judicio nonnisi interventu υ
luntatis ac judicii agentis dependeat; dubium plerumque est, an vetatio vel etiam prohibitio tua qiiicquam prosecisset. In casu tamen dubio omissio eius, quod a te fieri poterat, dc multo magis ejus, quod fieri debebat, te non excusat. Im putabitur tibi factum proprium privativum , dc quatenus: ab eodem dependet factum alienum positivum. imputabitur realienum. Ut vero haec singula clarius perspiciantur, theoria dc praxi in cognitione speciali imbutum habere animum praeis stat. Sed demus exemplum. Si ex senestra prospiciens vides aggressorem armis instructum persequi fugientem ἔ vetare potes, ne hoc faciat. Imputabitur tibi flentium tanto magis. quo vetationem non omnino irritam suisse futuram suadent rationes plures; minus autem imputahitur, fi nullius fere momenti existimetur, immo ple umque non imputabitur. Multa magis vero ab imputatione absolveris, si vetatio nihil profuistura tibi tasset damnosa, quatenus eam aggressor injuriae loco habet, quam sibi vindicandam esse arbitratur. Immodantur casus, in quibus eadem est prohibentis, quam vetantis conditio, 3c ubi prohibitione magis irritatur agens, quam ueeidem aurem praebeat. Nemo non videt accuratam horum omnium discussionem a circumstantiis particularibus pendere. Ob quas multa concurrunt, quorum collisione legitime facienda exceptio resultat s. s Io. Ontot). Non negamus, dari istorum omnium theoriam generalem ς sed an ea instituto praesenti conveniat & num de tempore si, alia quaestio esti Nondum ea disciplinis affulsit lux, quae theorias adeo abstractasserat, &semper utile erit, ut a theoriis specialibus abstrahantur
524쪽
potius generales in memoriae adjutorium, quam ut generales praemittantur in usum demonstrationis specialium propriis sibi
rationibus majore clarit te evincendatum.
. 676. Gradus -- Non prohibenti magis imputatur factum alienum, quam putationas non vetanti. Etenim si simpliciter vetare potes, nullum jus ex differen- habes alterum obligandi , ne hoc faciat g. 89s. Part. I. tia uetati Theol. nat.). Eodem igitur modo patet, actionem alienamnis spr- non prohibenti magis imputandam esse, quam non vetanti,
litimnis. quo ostendimus eam Prohibenti magis imputandam esse, quam vetanti g. 6 3T. .
Nimirum non Uetanti & non prohibenti imputatur famuri alienum, quatenus vetatione & prohibitione permoveri poterat alter, ne facerer, quod fecit, quemadmodum ex propositionis praecedentis demonstratione intelligitur 3. 67s. im- vero ubi ad jus alterum obligandi animus advertitur, quaIeest prohibenti, nullum vero vetanti s=. 896. Pint.I. Theot nat. nemo non videt, ubi alter tuam sequi debet voluntatem, pr hibitionein plus ponderis habituram, quam Verationem, c teris paribus. Magis adeo tibi imputabitur, quod prohibere, quam quod vetare omiseris. Accedit in casu priori abusus juris, aut, si mavis, non usus juris tibi competentis, qui in altero abest. Diximus vero jam ante, quo magis tibi imp tanda est actio propria, eo magis quoque imputandam alienam , quae ab eadem dependet, nemine dissentiente , si ad noti es communes respicimus in imputationibus, quae vulgo fiunt, observandas. E. gr Si pater non prohibet, ne filius injuriam sibi illatam vindieaturus alterum gladio percutiat,
quem id iacturum novit; magis hoc ipsi imputatur, quam si
alius, qui te hoc facturum novit, non vetet.
ram alaenisuadere poterat. Etenim si alteri dissuades, ne quid faciat,
525쪽
De Imputatione morali, Dolo re Culpa. Ni
eidem significas, nolle te ut hoc faciat s. 98s. Pare. I. I seol. 7 nonnat. . Ex eo igitur intelligit, tuo judicio malum censeri suadetur. factum j. 89 a. V die D.M. id quod multo magis liquet, ubi rationes addit, cur ita judicet. Quodsi itaque dissu
dere negligit, cum posset; motivum actionis non commi tendae tibi minime praebet, quod dare poterat j. 89o. PDch. em V quo te permovere poterat, ne faceres, aut saltem dubium reddere, num facere debeas, ut accuratius perpendas, quid facere velis. Causa igitur censetur ejus, quod ex facto tuo resultat, mali, quatenus sorsan impedire poterat . 881. Onto . . Quamobrem cum factum alienum imputetur, si causa libera censearis ejus, quod ex actione al- iterius consequitur & agenti vel alteri bonum aut malum est L 6 9.); factum alienum utique imputandum venit non
dissuadentis ubi dissuadere poteras. Quodsi ideo dissuadete nolis, quod ab altero hoc fieri velis; malum, quod cx alterius facto resultat, intendis l. 616. , & quidem dum non dissuades, cum posses, directe g. 6 al. . Quamobrem cum
imputetur intentio s. 6i8. , in hoc etiam casu non dissit, denti imputandum venit factum alienum
E. gr. Si vides aIterum in arborem ascendere velIe, cujus ramos putredine laborare nosti, nec dissuades; dum vero ascendit, fracto ramo in terram decidit, fractis cruribus: sa.ctum alienum tibi imputatur. Quodsi ideo non dissuades, ut periculum subeat; multo adhuc magis imputabitur. Ast hoc discrimen manifestius evadet per ea, quae de disserentia doli& culpae dicentur paulo post. . . - 678.
qui non impedit factum alterius, quos imperire palatio uerat; est factam alaenum 3mputatur. Etenim si non im-.tibia pedis, quo minus alter hoc faciat, cum posses, nemo non ex eo obdob actionem hanc privativam te in causa esse agnoscet, quod no, ψὰ fecerit o. 883. ta. . consequenter causam censebit liberam. Rrr 3 ejus
526쪽
ejus mali, quod ex facto alieno resiuitavit. Quoniam itaque s ctum alienum tibi imputatur, si causa libera existimaris ejus, quod ex actione alterius ii ve positiva, sive privativa consequiatur & agenti vel alteri bonum aut malum est β 6 9. ; factum alienum, quod impedire poteras, non impedienti imputatur.
E. gr. Noctu prospiciens e senestra vides incendiarios . ignem Idibus alterius subjicientes. Eos vociferando in f
gam conjicere, vel accurrendo ignem extinguere pineras, nem flammam feralem erumperet. Neutrum cum feceris, incem dium oritur, quo aedes consumuntur. Tibi non impedienta
incendium, cum posses, imputabitur incendium. Quodsi iurationes inquiramus, cur impedire nolueris; clarius patebit. quantum tibi imputari possit. Sed de eo, quemadmodum jam ante monuimus, nobis non jam quaestio, quantum imputari debeat, neque etiam ad quid imputandum veniat, sed tantummodo num imputari debeat. 679. mpuratis Factum alienum imputatur reticenti, ubi non reti
facis alie cendo impedisi poterat. Si non reticendo impedire poteras,nι, quιare. ne alter faceret, quod fecit, & tamen reticuisti; factum tuetur. alienum non impedivisti, Cum impedire posses. Enimvero factum alienum imputatur non impedienti, ubi impedire id poterat S. 678. . Quamobrem etiam imputandum venit reticenti, ubi non reticendo poterat impediri.
E. gr. Tibi constat, quod quis venenum propinare de creverit alterL Quodsi hoc non reticeres, quo minus propositum suum exequeretur impediri poterat. Enimvero quia reticuisti, veneno e medio tollitur is, cui propinatum fuit. Factum venenum propinantis tibi imputabitur reticenti.
' quam comaeittis , eo maSis penes te stat actionem, quam
527쪽
eemmittis, Omittere, consequenter magis a libertate tuagenssi re dependet, quod eam omiseris 94ι. Poch. empir. . Ru irariam. niam igitur actio tibi eo magis imputatur, quo magis a liabertate dependet 6o6. ; actio privativa tibi eo magis imputatur, quo facilius tibi stat eam committere. Iuod
Eodem prorsus modo ostenditur, quo facilius tibi
suit omittere actionem, quam committis, eo etiam magis tibi imputandam esse actionem positivam. Muod eraι alterum.
Propositio praesens notioni communi respondet. Exempla obvia loquuntur, quod nemo non in imputandis actionibus secundum eam judicet. Ita. si alteri auxilium deneges, quod eidem ferre tibi admodum facile erat; magis tibi imputabitur, quod auxilium denegaveris, quam si tibi hoc facere fuerit admodum disseile . Nee alia est ratio, eur hoc fiat sequam quod penes te magis stetisse censeatur, ut serres auxi lium alteri, quod difficultas te absterrere non poterat, quo minus velles, di ipsa facilitas motivum ferendi auxilii praebere poterat, ut tanto facilius voluntatem determinare potuisses aAactionem eommittendam. Quilibet nimirum in teipsis experitur, esse facilitatem agendi motivum actionis committendae,& ex adverso dissicultatem agendi motivum actionis omi tendae, ac se facilius voluntatem ad agendum determinare imeasu priore, quam in posteriore. Quamobrem eum imputationis fundamentum quoad agentem nemo non agnoscazaliud nis libertatem in volendo & nolendo; quae iacile fieri. possunt, eλ magis a libertate voluntatis mae dependere exi mantur, quam quae dissiculter facere licet.
g. 68 τω suo mura o fortiora agenti fuerint motiva neu Gratam im agressi vel genia, eo magis is casu 'iori actio postiua, in flo putationis steriora priυativa impalania. Etenim cum voluntas & n ex disserem Iunias determinetur pzr motiva I. 93 a. Pocb. empiri , ita ut tra moιι--
sine motiis nulla detur in anima volitio, nulla nolitio s. 889. --
528쪽
P Ich. empir. , quo plura & fortiora tibi sunt motiva non agendi, eo secilius tibi erat te determinare ad nolendum, consequenter omittere actionem, & ex adverso quo plura di sortiora tibi sunt motiva agendi, eo facilius tibi erat te determinare ad volendum, consequenter committcre acti nem. Enimvero quo facilius tibi est actionem omittere, quam committis, & vicissim committere, quam omittis; eo magis tibi imputatur actio positiva in casu priori di privativa in posteriore n. 68o. . Quamobrem quo plura &. fortiora tibi suerint motiva non agendi, eo magis imputatur actio politiva & quo plura di fortiora fuerint motiva gendi, eo magis imputatur actio Privativa. Principium hoc longe tacundissimum est in imputandis
actionibus, a notionibus communibus non abhorreris, quemadmodum casus particulares aperte loquuntur ἔ in applicatione tamen non adeo facile, quemadmodum videri poterat. Etenim in determinationem actus voluntatis & noIuntatis plura influunt, quam Vulgo Putatur , nec obvio acumine in casu dato distincte agnoscuntur, quae probe discernenda ueniunt, s de facilitate vel difficultate eliciendi volitionem di nolitionem judicium serre volueris, in quo nihil desideretur. Praeterea unum Idemque motivum non aeque fortiter moret voluntatem vel noluntatem unius, quam alterius. Et quod hoc non fiat, nunc imputari tibi potest magis, nunc minus, prouti vel a liberis tuis actionibus sive positivis, sue privativis praecedentibus, vel a causis physicis dependet. Satilior intricarior haec theoria est, quam videbitur illis, qui vel in Ρsychologia omni sunt prorsus
alieni ac liospites, vel in eadem nonnisi perfunctoriam Ope ram collocarunt. Nec est quod regeras, eam ab usu tori esse alienam, cum eadem hactenus tuto carere potuerit, nec ibidem ad tantas subtilitates descendere liceat. Saepius enim jam monuimus, nos non agere de imputatione quatenus in
foro humano fieri debet, sed qualis est , s in se & in omni sua latitudine spectetur. Quid enim usui fori conveniat, suo loco exposituri sumus. Nullum est dubium, quia Deus in
529쪽
De Impuratisne morali, Dolo s Culpa. sos
imputandis actionibus nihil eorum praetermittat, quorum habenda est ratio vi libertatis, quam animae in agendo & non agendo eoncessit. Et si ea mentis nobis esset perspicacia, ut nihil illorum eidem sese subducere posset; dubium non est, quin judicium nostrum , quo actiones imputantur , eidem consormaremus. Immo quae in genere spectata pro subtilietatibus inanibus reputantur, iisdem tamen in casu particulari haud raro utimur , etsi nonnis particulariter ad ea provoc mus, promi nunc hoc, nunc illud animo nostro obvertitur. quod vel ad excusationem tacere , vel imputationem augere videtur. Qui attentionem & acumen ad judicia communia hominum asserunt, quae modo dixi a veritate non ariena deprehendent. Ceterum cavendum est, ne per praecipitantiam judices ab usu Hri abhorrere, quae in eundem recipi non potuerunt, quia ignorantur. Sed agedum propostionem prinsentem exemplo aliquo illustremus. Si quis dives nec in ela giendis pecuniis parcus homini misero 3c maxime egenti elemmosynam dare recusat, vel parum admodum largitur; magis hoc ipsi imputatur, quam alteri, qui modicos habet nummos mi in iis erogandis admodum tenax est.
Si quis facis, quod dignis rem. aerarem, prudemr-, Applicaris regnationem dericet, id ipsi magos imputatur, quams irim ad eo incit, cujus sontraria es condisio. Etenim cum moti V a parricria non agendi etiam desumantur a dignitate, aetate, pru-res. dentia, cognatione, quatenus agens facit, quod ipsum d decet , quod nemo non admittit; plura omnino motiva non agendi adiunt , quam ubi contraria est agentis conditio. Quamobrem cum actio magis amputetur, si plura sint non
agendi motiva, quam si ea absint s. 68i Θ; s quis facit, quod
dignitatem Pam, artatem, prudentiam, cognationem dedo
cet , id ipsum ei magis imputatur, quam si idem facit, cujus
contraria est conditio. Equidem disertius doceri poterat, quomodo a dignitate, aetate, prudentia & cognatione petantur motiva; sea in res molpi Philos. Pra I. Uniperfnra I. S s s manu Diuiligod by Cooste
530쪽
manifesta non opus esse judicamus in tantas descendere ambages , praesertim cum principiorum nostrorum & methodignarus in casu particulari dato demonstratioues particulares ma)ore luce tradiantes absque multo negotio condere possit. Ita viro dignitate ecclesiastica eminenti magis imputatur ebrietas, quam militi. Qui enim dignitate ecclesiastica eminet, non modo populum exemplo suo docere debet, verum utiam exemplo este debet palloribus curae suae commissis, quomodo e&emplo suo docere debeant eos, quorum animae ipsorum
curae committuntur, non minus illum, quam hos adhortans
verbis Apostoli: Estote imitatores mei, quemadmodum ego, Christi, &ipso opere demonstrans, firmo assensu sese complecti assertum Scripturae, quod qui ebrietati indulgent olim
vitae aeternae participes minime sint evasuri. Fortissima igitur ipsi sunt motiva ebrietatis vitandae, quae militi non sunt. Accedit quod scandalum praebeat suis multo majus , quam miles, ut ebrietas ipsum magiis dedecere videatur, quam militem. Taceo alia, quae ipsum magis, quam militem ab ebrie- itate avocare poterant Sui adeo multo magis obliviscitur,
quam miles, ubi ebrietati litat. Similiter delicta carnis magis imputantur seni, praesertim grandaevo , quam juveni, qui carnis illecebris magis irritatur, quam senex, ut iis difficilius resistere queat. Homini prudenti magis imputatur, fi alios exagitet & deridendos propinet, quam juveni petulanti, cum Vanitatem voluptatis exinde percipiendae rectius perspicere possit, quam huic datum est. Et incestus patri, quem cum
filia tenerrimae aetatis committit, magis imputatur, quam stuprum cum tamina extranea commissum. Rationes in promptu sunt, modo in eas inquirere Volueris, ut earum recenso ne prolixa non sit opus. Nemo non sic judicat, etiamsi omni theoria fuerit destitutus. Sunt enim homines solertes& satis acuti in investigandis rationibus, quando de aliis que-xelas movent, ne videantur injustic.
- β. 683. addis Quo docilius quis actionem quandam commutere, det
imputatio- malam omittere poterat; eo maras ibi impus atur m casu priore
ms ob is actio positiνα, in poserioreprivativa. Etenim si tibi dissicile suetit