장음표시 사용
531쪽
suerit actionem quandam committere, vel malam omittere,seulsarem impedimentum aliquod vel plura impedimenta adesse de- asendi uel bent ante superanda, antequam actinem conu. ittere, Vel non cenia omittere possis. Quamobrem non modo actio a libertate tua dependet, quatenus eam committis, vel omittis, v rum etiam quatenus impedimentum vel impedimcnta plura. quae tibi objiciuntur, superas f. 94r. VI h. en Z r. . De pendet magis igitur actio tua sive possitiva, sive privativa alibertate tua, consequenter magis libera est, quam si agundi vel non agendi nulla adfuisset dissicultas f. ia . . Enim vero actio tibi magis imputatur, quo magis libcra fuerit j. 6o60. Ergo quo difficilius tibi fuerit actionem quandam committere vel malam omittere, eo magis tibi imputatur in casu
priore actio positiva, in posteriore privativa.
Nimirum ubi agendi vel non agendi dissicultas loeum habet, plures actiones liberae ad agendum vel non agendum rein quiruntur , quam ubi illa abest. Pro earum igitur numero magis in actionem tuam sue positivam, sive privativam i suit libertas , ut adeo amplior si hujus usus, quam in acti nibus non adeo dissicilibus. In casibus particularibus multo magis id pater, ubi singulae actiones particulares, quae adactionem quandam dissicilem concurrunt, in oculos incurrunt, ut nemo non eas videat. Unde dc praesens propositio inter notiones communes locum suum tuetur. Quoniam gradus imputationis dependet a dissicultate agendi, Vel non agendi, praecisa moralitate; per se patet, propositionem praesentem valere in imputandis actionibus quibuscunque, sue moraliter bonae suerint, sive malae. Sed demus exempla. Furi magis imputatur furtum cum violenta essractione conjunctum, quam si ex apertis aedibus& aperto conclavi ea abstulerit, quae mensae erant imposta. Etenim in casu priore dissicilius erat rem alteri auferre suam, quam in posteriore, ubi aderat impedimentum ante superandum, quam furtum committi poterat. EDfringendae erant sores clausae, emingendae erant cistae, a tequam rem alienam auferre poterat. Plures adeo actiones
532쪽
hberae concurrunt ad furtum cum violenta essractione conjunctum, quam ad alterum, ad quod ipsa occasio eum invitabat, Non iam verba facio de aliis, cur furtum istiusmodi violentum magis imputandum veniat, quam alterum, Cuius committendi commoda sese osterebat occasio. Etenim una eademque amo non una de causa magis imputatur, quam altera. Hic vero furtum tantummodo consideramus, quatenus magis imputandum venit ob idem committendi dissicultatem. Quodsi quis omittit furtum, ad quod ipsum invitabat occasio, cum sit rerum alienarum cupidus; omissio ejusdem, dissicilior existimatur , quatenus cupidinem rei alienae vincere debet, antequam idem committere nolit. Quamobrem norimodo libera requiritui actio ad cupidinem rei alienae lupprimendam , quam occasio oblata suscitat & sovet, verum etiam ipsa omissio,inionis libera est Atque adeo, denuo, libertas magis influid in actionem hanc privativam, seu furtur non committendum , quam ubi ipsae idem committendi dissicultas te deterret, quo minus committasia Uides adeo, ne in applicanda propo-fitione praesente a vero aberres, probe distinguendum esse inter dissiculiatem actionem committendi, & difficultatem eam omitteruli Si enim actionem omittis propter committendidissicultatem, omissio facilis, non veto, dissicilis tibi videtur- Ipsa enim committendi dissicultas est eam omittendi motivum
Ast ubi omissici dissicilis est, motivum committendi actionem , quae omittitur, est eam committendi facilitas Similiter siquis beneficium collocat ire inimieum, beneficium ipsi magis imputatur,. quam si idem contuIerit in amicum Nemo enim non agnoscit, quod suo Ioco apertius docebitus, dissicilius esse
benefacere inimico, quam amico , cum multa sint quae te ad nombenefaciendum inimico invitent, quemadmodum e contrario multa fiant, quae tibi beneficium in ami eum collocandum persuadent. Enimvero ubi non noces inimico, eum nocerepta ses, actio privativa magis tibi imputabitur, quam si noeere nolis homini,. a quo nunquam hesus es- Dissicilius vero est, non nocere inimico, quam non nocere alteri, qui te nunquam
malo qu odam affecit. Plura sunt, quae tibi laesionem inimici pe suadent se cum ex adverso plura sint, quae dissuadent laesionemem , a quo nunquam ante laesus fuisti S. 6M. Dissiligod orale
533쪽
. De Imputatione morali, Dolo es culpa. sos
j. 684. Quo facilius quis actionem quanaeam committere uel Minor -- amitIere poterat; eo minus imputatur actio in csu priore to putatio ob ιιva, in posteriore privativa. Si enim tibi facile fueriit ollisa actionem quandam. committere vel omittere ς nullae adsunt actionis. rationes, quae tibi actionem, quam committis, Omittet dam, vel quam omittis, committendam suadere poterant, . consequenter in cassi priori nullum est actionis committe dae , in posteriori vero nullum actionis omittendar impedimentum e L 726- tol)- Quoniam itaque impedimentum nullum superandum , antequam ini cassi priore actionem committas, vel in posteriore omittas; non tot actibus liberis opus est, ut actionem committas, vel omittas, quam in cari opposito, consequenter actio tam positiva , quam privativae minus libera est q. 94 r. IIch. empir. Quamobrem cum actio tua tibi magis imputetur, quo magis liberae fuerit L. 6o γδ, adeoque tanto minu&, quominus libera fuerit; quo facilius actionem quandam committere , ver omittere poteras , eo minus tibi imputabitur actio positiva in casu Prior Privativa in Poste rα Si beneficium beneficis rependis , saetilius hoc fieri poteta
quam si beneficium conserendum in eum , qui nunquam hon quodam te affecit, Vel qui te antea Iaesit. Minus ergo tibi imputatur beneficium in benefactorem collatum, quam in alte-xum, a quo ante ne minimum quidem accepisti, quod in bonorum numerum reserre posses,. aut in eum, qui aegre tibi fecerati. Unde Christus amorem inimicorum commendaturus nihil singulare esse pronunciat, si iis heneiacimus, qui nobix benefaciunta Movent enim beneficia ab alio accepta voluntarem ,. ut adeo ejus determinatio omni dissicultate careat, cum
in casu beneficii ab altero non accepti dest hoc moti vum, &is casta mali ab altero in nos profecti adst motivum beneficii rion conserendi. Similiter si quis aegre facere recusat benes stoli suo , minus hoc ipsi imputabitur, quam ubi aegre facerae Sss nota Diuiligod by Corale
534쪽
noluerat ei, a quo nullum unquam beneficium accepit, vel a quo ante damnum ipsi datum fuit. Etenim facilius est non adiare facere benefactori, cum id dissuadeant beneficia ab eodem accepta , quam non aegre facere homini, qui nihil unquam boni in nos contulit, cum hic delit motivum istud non laedendi, vel non aegre facere inimico, cum hic adsit motu vum laedendi. Hinc minus laudatur, qui benefactori aegre facere recusat, quam qui aegre facere detrectat homini, cui nullas debet gratias, vel inimico, a quo multa damna perpessus fuit, vel qui ipsi aegre faciendi prono est animo. Simialiter furtum minus imputatur furi, si ipsa occasio ad idem committendum invitabar, quam ubi difficultas executionis eum ab eodem deterrere poterat; minus autem imputatur omisso furti in casu posteriori, quam in priori. Sunt ea , quae diximus, judiciis quotidianis etiam imperitorum consenistanea, ut propostionem praesentem ad communes notiones non invita experientia reserre liceat.
. 68 s. suomois suo plura U fortiora sint agenti motiva agendi esminor im' non agendi, eo minus actio imputatur 1n casu priori positiva,
puta ist β in poseriori privanda. Quo enim tibi plura & sortiora sunt motiuis de- motiva agendi, eo facilius tibi erat determinare voluntatem pendear. ad agendum . 932. 889. Psych. emptr. . Et similiter quo plura & fortiora tibi sunt motiva non agendi, eo facilius tibi erat actionem omittere .I. cit. . Quoniam itaque actio tam positiva , quam privativa tibi tanto minus imputatur, quo facilius illam committere, hanc Omittere poteras I. 68 . t actio politiva tibi co minus imputabitur, quo plura& sertiora tibi sunt eam committendi motiva, & privativa imputabitur eo minus, quo plura & sortiora tibi sunt eam
omittendi motiva. Exempla, quae dedimus propositionem praecedentem illustraturi , praesentem quoque illustrant, ut adeo superfluum videatur alia in medium afferri Non tamen ideo existimandum est, propositionem praesentem cum praecedente esse
535쪽
De Imputatione morali Dolo s Culpa. 3II
prorsus eandem ζ etenim sub ea n nisi comprehenditur per modum casus particularis sub universali, praecedens vero latius patet, cum agendi praesertim facilitas etiam esse possit ex
parte facultatis locomotivae, seu actuum externorum , quibus propositum exequimur. Ceterum quae supra monuimus, cum inculcaremus, actionem positivam magis imputandum
esse, ubi plura δέ sortiora agenti sunt non agendi motiva, dc privativam magis imputari gebere, ubi plura & fortiora sunt agendi motiva not. 3 68r.); ea hic quoque repetenda sunt, . t. sve tacunditatem principii, sive applicationem ejusdem, sive denique theoriae subtilitatem spectes. sine qua applicatio fieri nequit, ne quid in ea desideretur. Hinc vero etiam discimus,
cur actiones malae minus imputentur gentilibus , quam christianis. eum his fortiora sint atque plura omittendarum motiva , quam illis; quemadmodum ex propositione anteriores. 683. intelligimus, cur actiones bonae magis imputenturgentilibus, quam christianis, atque adeo magis in ipsis laudentur & eo sine allegentur, ut in ruborem dentur christiani easdem omittentes, cum homini gentili dissicilius si virtutem colere, quam christiano, cui plura sunt & portiora virtutis
s. 686. Si quis suis, quae aegritatem suam, Cta em, stru Μinor imadentiam, cognationem decent, aut non facit, quad eam dein pulviis obeent; ιd ibi minus 3mputarur, quam si idem facit, vel nou Hominem,
facit, cujus tantraria es conditio. Suppono, quod jam in aetatem, casu simili sumst in s. 68 a. , a dignitate, aetate, prudentia prudenti-& cognatione desivmi posse motiva agendi & non agendi, am, cognaneonsequenter plura & fortiora agendi & non agendi motiva tioneis. esse ei, qui facit, quod dignitatem, aetatem, prudentiam & cognationem suam decet, vel non facit, quod dedecet, quam ubi contraria est conditio agentis. Quamobrem cum actio positiva minus imputeiri, ubi plura & fortiora sunt agendi motiva, actio aut ravativa minus imputeIur, ubi
plura & sortiora sunt non agendi motiva j. 683. ; actio positi.
536쪽
positiva minus imputatur, si quis ea facit, quae dignitatem,
aetatem, prudentiam vel cognationem suam decent, & pruvativa minus imputatur, si ea non facit, quae dignitati, artati, prudentiae & cognationi ipsius convcniunt, quam ubi comtraria est agentis vel non agentis conditio.
Ita si vir, qui dignitate ecclesiastita eminet, comem ae facilem se praebet aliis; id minus ipsi imputatur, quam militi. Unde hic magis laudatur, ubi id facit, quam ille. Si ille ab ebrietate abstinet, minus hoc ipsi imputatur, quam huic, & denuo hic magis, quam ille laudatur. Ita seni minus laudi duci. tur, quam juveni, s circumspectum se gerat conversando cum aliis i minus laudi ducitur, quam juveni, si Terum novarum non fuerit cupidus. Similiter minus laudatur in homine prudente, si nimiam familiaritatem vitando sbi cavet a contemtu, quam in aliis, quibus omnia accurata lance ponderare datum non est. Denique minus imputatur parenti, s salutis filii et ram gerit, quam ei, qui extraneorum salutis curam habet.
Applicatio suo magis propria actio aventi imputanda, eo πια saeclorum etiam imputandum factum alienum, quod ab eodem depeniat.
ad impu- ει vicissim quo minus propria actio agenti impuranda, eo mι latιonem nus et Iam factum alienum imputandum. Valent Hae eriam de
factι alieni. non facto. Etenim cum imputationis tam actionis propriae, quam alienae principium sit libertas animae j. 3a 8. 63 a. ἡ actio aliena tibi non imputatur, nisi quia imputatur propria, a qua ista dependet. Quo magis igitur actio propria tibi imputatur, eo magis etiam imputatur factum alienum, quod ab eadem dependet, i& vicissim quo minus tibi imputatur actio propria, eo minus quoque imputatur factum alienum, quod ab eadem dcpendet.
Equidem principium hoc adeo manifestum est, ut proba tione non indigeat, sed ita , omatis sumi possit, immo . principio hoc, quod actio aliet maec nobis imputetur, qu tenus Propria , unde eadem dependet, imputatur, & unde
537쪽
De Imputatione morali, Dolo F Culpa. 3i3
veritas propostionis praesentis perspicitur, quam usi sumus in demonstrationibus superioribus ; consultum tamen duximus eidem hic locum concedere, ut Pateat, quomodo ea, quae de actionibus magis vel minus agenti imputandis demonstravimus, etiam applicentur ad imputationem facti alieni. Ope nimirum propositionis praesentis per modum corollarii in serre licet, quando idem factum alienum, in quod eadem actio tua influit, tibi magis vel minus imputandum veniat, quemadmodum ex sequentibus apparet.
g. 688. Quoniam factum alienum imputatur jubenti casis se-634. , praecipienti & suadenti I. 6 36. , consensum Tequisi- ciales. tum adhibenti g. 6ri. , adjuvanti g. 67a, , laudanti & ain probanti g. 673 consilium danti I. 674.); quo magis tibi impurari potes, quod alterum facere jusseras, quod proepe
ras, quod susseris , quod confensum requisitum adhibueris . quod adjuveris, quod ι udameris G approbaveris, quod comsilium dederis, eo magis tiri factum alienum imputando e Fconrru. Qui ad exempla anteriora animum advenit, ea ad corollarium praesens illustrandum facile aptabit. E. gr. Si Pater , jubet filium furtum committere, magis hoc ipsi imputatur, quam si jubet alius quicunque , & furtum a filio commissum magis impuratur eidem, quam extraneo, aut alii cuicunque.
g. 689. Similiter quia actio privativa imputatur Velami occasus alii. dissuadenti I. 6s s. , ac prohibenti g. 637. ; quo magis τώδι uratur , quod vetes. prohιbeas vel Hsuadeas , eo magis sibi immatior non factum alie umes contra. ι. E. gr. Si pater prohibet, ne filius die dominica sacris inister τ magis hoc ipsi imputatur, quam si vetet alius, & ideo ipsi quoque magis, quam alii vetanti imputatur absentia hujus
538쪽
g. 69 O. ε f. Denique quia factum alienum imputatur non ve-
& non dissuadenti c=.677. , non impedienti 6 678 reticenti, ubi non reticendo impediri poterat .
ni tibi imputuitur stam alienum Geontra.
E gr. Si filius reticet, quod insidiae struantur vitae patris,maeis ipsi imputatur , quam amico, qui nulla cognatione . Ium ait git. Unde & magis imputatur eidem caedes Inde socuta. Quodsi exposita hactenus principia ad differsos cassis, ut occurrere solent, applicare quis velit, amplissimam deputandis factis tam propriis , quam alienis theoriam condere poterit. Eorundem vero principiorum gnarusticulari, pensitatis omnibus circumstamus, ex iis tacite definie , quantum imputanda sit actio, praesertim ubi theo m omnem Iegum naturalium & ex ea nascentium aurium ac obligationunhabuerit perspectam, rem sine hac non intelligatur, ad qxindriam imputandum sit factam vel non factum, sive proprium, Me alienum.
. 69 I. Imputatio Actiones agenti imputantur quoad ressitudinem, sev mm ovium s rectae Ita, aut a re uiuiue dulciunx, κειρ Ne ouoad ro ossetit, ne ab eadem deficerent. Etenim lex naturae n nudo obligat ad actionum liberarum rectitudinem 890,uem secuenter eaedem legi naturae conformes sunt, faten rectae sunt, difformes autem sunt, quatenus a rectitudine deficiunt. Enimvero actiones Iegi naturae conformes αdifformes per se imputabiles sunt 3. 644. . Ergo etiam actiones imputandae sunt, quatenus rectae sunt, aut a rectitu dine deficiunt. Enimvero nulla homini actio imputatur,
nisi quatenus libera est f. 3as 3 a. . Quamobre nec
539쪽
De Imputatione morali, Dolo F Culpa, sis
actio, quatenus a rectitudine deficit, imputari potest, nisi ubi penes nos stetit, ne ab eadem deficeret.
Propositio haec maximi momenti est , quemadmodum exsequentibus mox clarius patescet. In imputandis actionibus quam maxime habenda est ratio rectitudinis actionum, nisi judicium tuum a vero aberrare debet. Quamobrem si tuto tramite hic incedere volueris, danda est opera, ut nu modo generalem rectitudinis notionem satis distinctam animo comis prehendas , quam ideo in superioribus explicavimus 3. 72. e verum etiam cuiuslibet actionsi rectitudinem in casu quocunque particulari penitus perspicias , quo facit theoria omnis philosophiae practicae. Hic tantummodo generalia trodemus, instituto nostro convenienter.
Defectus rectisudinis actιonis dicitur vincibilis, si eum Disserentia
evitare potuisses, modo voluisses. Idem vero Iuwncibil3s rectitudi- appellatur, ubi penes te non stetit, ut eum evitares. nis Misis
Constat ex superioribus ignorantiam eodem sensu dividi in ris. vinei bilem & invincibilem 3. 2 8. , & nos hanc appellationem etiam applicasse errori g. 3o. . Ne igitur terminos praeternecessitatem multiplicemus, eandem quoque ad designandum disserentiam desectus rectitudinis actionis adhibere lubuit.
g. 693. Defectus rectitudinis invisesbuis imputari nequis; Impuratio vincibilis vero in casusnguiaσι ι utatur. Prius ostenditur defectus eodem modo, quo supra evicimin, ignorantiam invincibi- rectus Llem imputari non posse s . sso. I posterius autem eodem nιs.
modo, quo supra demonstravimus, ignorantiam vincibilem in casu singulari imputandam esse 3. 349. .
Supposuimus in superioribus, ignorantiam vincibilem in casu singulari accensendam esse actionibus liberis. Eodem autem modo patet, in casu singulari defectum rectitudinis vincibilem accenseri debere actionib us liberis , quo demo stravimus, ignorantiam vincibilem qn casu singulari iisdem
540쪽
accensentam esse β. α9 . Non igitur opus est, ut demonstrationes de ignorantia traditas ipsimet ad desectum rectitudinis
actionum humanarum transferamus.
g. 694. Cradus su- suo citius euitare poteras dosectum rectitudinis . rebus impu- msiis. Dbi 3mputabitur ἰ quo autem Hefcιbus eundem evitare rationis toxerin, eo m/-s imputabitur. Etenim defectus rectitudini tibi non imputatur, nisi quatenus vincibilis est 693. . Quoniam vincibilis est, si cum evitare potuisses, modo Vo-Iuisses I. 69a. ς quo magis penes te stetit, ut eum cultarci, eo faciliu& eundcm evitare poteras; quo minus vero penes te stetit, ut eum evitares, eo difficilius eundem eVitare poteras, consequenter quo facilius evitari poterat, eo magis Iiber censetur, & quo difficilius evitari poterat, eo minus Iiber existimatur 941 Ps h. empir. . Quamobrem cum actiones tibi imputentur, quatenus liberae sunt g. 33 α.); desectus recti tu dii iis tanto magis tibi imputabitur, quanto facilius eum evitare poteras, & tanto minus imputabitur, quo Oifficilius eundem evitare poterasia g. 69 -
ωadus -- Quoniam defectus rectitudinis vincibilis est, si eum istationis evitare potuisses, modo Vesuisses s. 69a. , consequenter Guecta,re facile vincibilis , qui facile evitari potest, difficulter vinci- odisi, bilis, qui dissiculter evitis potest & dissicillime vincibilis, vincibius. qui nonnisi: dissicillime emari potest quo facilius autem
evitare poteras desectum rectitudinis, eo magis tibi imputabitur, quo autem dissicilius evitare poteras, tanto minus imputandus 694. p. Defectus rectitutanis facile uincibilis magis imputatur, quam difficulter vincisius es omniam mi-mme imputatur nonnis vissicillime vincibilis
Habemus hic principium, quo nituntur diversi gradus sm- putationis quoast desectum rectitudinis actionum, quod probe