장음표시 사용
551쪽
- De Imputatione morali, Dolo sculpa. 327
Dolus Menti imputatur. Cum dolus consistat in de- Impurnis sectu rectitudinis actionis quoad voluntatem G. 7oi. , Omnis autem desectus rectitudinis actionis vincibilis culpa sit in genere sic dicta s. 696.); dolus culpae quaedam species est. Quoniam itaque culpa in genere sic dicta agenti imputatur
I. roo ; dolus agenti imputatur. ιNotandum est, agi hic de imputatione doli qua taIis, ita
ut actio etiam imputetur quoad dolum , hoc est, quatenusquis sciens & volens commisit vel omisit actionem, unde m tum quoddam emergit, nempe quia voluit hoc ipsum malum idemque intendit. Ne quis existimet, desinitionem culpae in . genere se dictae perperam ad dolum applicari, cum ex hujus desinitione exulet, defectum rectitudinis esse vincibilem; tenendum est, animam in volendo & nolendo esse liberam 3 9 a. P FG. empir.), adeoque omnem desectum voluntatis evitari posse U. 94r. Poeb. omin. , consequenter vincibilem esse g. 692. . Superfluum adeo erat, in desinitione doli addere,
quod desectus rectitudinis, in quo is consistit, sit vincibilis. f. TO9.
Si quis deliberato animo dodram committit, metis is Gaiis, imputatur, quam si inde liberato sis animo. Etenim actio iis aiuαi deliberata magis imputatur, quam indeliberara ἔ. 6Q7.),G9. consequenter etiam actio dolosa magis imputanda venit, fideliberata fuerit, quam si fuerit indeliberata. Enimvero dolus ab eo committitur, qui dolosie agit f. roa. &dolose agenti imputatur dolus 7o8. . Quamobrem dolus animo deliberato commissus agenti magis imputatur, quam ubi imdeliberato committitur animo.
E. gr. Si maritus uxori miscet venenum animo deliberato magis hoc ips imputatur, quam si cum ea altercatus eandem occidit, nulla praevia consultatione. Dantur adeo gradus etiam doli, ita ut actio una si magis dolosa, quam altera. Et quoniam constat, actionem unam magis deliberatam esse altera; ipsius . 'Diuiligod by Corale
552쪽
ipsius doli deliberati dantur etiam gradus. Ad gradus vero
doli in imputatione actionum animum advertendum esse, nemo in dubium revocare valet.
Gradus alii. A matum , quod ex assione dolosa resultas . iurecte
iuriar. Etenim directa intcntio magis imputatur, quam indirecta I. 6a 6 . Quare etiam intentio directa mali ex actione dolosa resultantis magis imputatur, quam in directa ejusdem mali intentio. Quoniam itaque etiam dolus, qui actionem dolose agentis inficit, imputatur s. 7o8. , quin magis imp tari debeat, si malum, quod exactione dolosa resultat, db recte intenditur, quam si idem indirecte intenditur, extra dubitationis aleam positum est.
Si quis alterum, quem occidit, interficere intendit, directa homieidii intentio est; si vero vulnus eidem infligere vult, &eidem vulnus infligit lethale, caedem alterius nonnis indirecte intendit g. 6a I. . Major utique dolus ejus est, qui animo occidendi alterum aggreditur; quam qui eundem vulnerare vult, attamen novit, quod eadem facilitate vulnus infligere possit lethale, quam non lethale. Dantur adeo etiam doli gradus, qui pendent ab intentione dolose agentis, quatenus ea directa fuerir, vel indirecta. Quoniam vero dolus quoque magis imputatur, si deliberato, quam si indeliberato fit animo; ipsa etiam directa intentio gradus in dolo parit, prouti vel deliberata fuerit, quam indesberata prorsus, & velmagis, vel minus deliberata fuerit. Uides adeo, quam multa perpendenda sint, ne in imputanda actione dolosa judicium praecipites. s. TII.
Dolus qui Simulatio voluntatis finis cujusdam non illiciti granam dica- tia faeta dicitur a veteribus Dolus bonus. Et in oppositionetur bonus, ad dolum bonum is , de quo hactenus diximus, & qui quinam simpliciter Dolus appellari solet, Dolas malus nuncupatur.
553쪽
De Impuratione morali, Dolo sculpa. 329
De simulatione agemus in parte secunda. Non igitur opus est, ut hic in eam inquiramus, ubi obiter saltem ejus facimus mentionem. Veteres etiam dixisse dolum bonum autor est inpianus I. I. T de dolo malo, & hanc reddit rationem. cur praetor in edicto de dolo non fuerit contentus dicere do- Ium , sed adjecerit malum. De dolo bono intelligendus est Florus lib. I. c. 3, quando Horatium, ait, ad virtutem addidisse dolum. Habes exemplum in Medico, qui aegrotum decipit medicamenta sumere recusantem, dLm simulat se eidem ἰlum propinare velle, medicamentum vero miscet jusculo vel potui. Hac enim simulatione intenditur restitutio sanitatis,& propter eam tanquam finem agit Medicus. Finis autem hie utique licitus. Simile exemplum est in viatore, qui, ut vim praedonum & Iatronum elabatur , se simulat pauperem. Etenim sua conservare & damna, quae imminent, avertere sinis minime illicitus est. Non hic disputamus demoralitate actionis. Suo enim loco disquiremus, num aliqua simulatio sit licita, probe conscii, non statim finem licitum reddere ipsam quoque actionem licitam. Quamobrem ne moralitas
actionum non satis expensa animum eorum perplexum reddat, qui non ex notionibus distinctis, sed confusis, qαu v eabulis jungunt, judicare solent; ad exemplum provoco Sol monis , ipsa Scripturae automate comprobatum 3. Reg. III. Meretricibus enim de infante vivo invicem litigantibus , gl dium inerri jubet & veritatis eruendae gratia smuIat se eum dividere velle & unicuique litigantium dimidiam partem esse
tradendam. Cum enim quae mater non erat in divisonem consentiret, quae autem erat mater misericordia tacta insantem
dividi nollet, sed alteri integrum tradi mallet; hac simulatione feliciter detexit, cujusnam esset infans. Ut veritas eruatur a judice, quando litigantibus jus dicere debet, finis utique non illicitus est. Simulat vero ejus gratia Salomo, se velle, quod nolebati Quamobrem haec voluntatis simulatio erat dolus bonus. Solomonem imitatus est Carolax M. cujus exemplo post alios, quos laudat, dolum bonum illustrat Sebarduus in Lexico Iuridico. Is cum intellexisset patrem & filium accusatos de maleficio nolle aliquid etiam adhibitis quaestionibus confiteri; probato quod alter eorum vere homicidium perpetraverat,
554쪽
jussit ambos suspendi. Ideo pater, eum iam ad suppscium
ducti, videris nullam redemtionis spem, delictum fastus est &ita filium liberavit. Ecce tibi simulationem voluntatis eo fine factam, ut innocens absolveretur & homicidii reus pro merito puniretur : quem finem nemo dixerit illicitum. Commisit adeo Carolus si dolum bonum, quem pulchrum vocat Andrearseulus apud Sehardium. In oppofitione ad dolum bonum is. rui malus dicitur, desiniendus videtur simulatio voluntatis nis cujusdam illiciti gratia facta. Et ita visum fuit Servio. JCrO Romano, notante inpιano l. I. g de dolo malo, qui aiueundem disertis verbis simulationem requirit, contradicente Labeone, qui dolum malum etiam absque smulatione committi posse affirmat: cu)us sententiam probat in anus, nec improhat usus fori Etiam nos exemplo Labeonis a dolo malo removimus simulationem. Quemadmodum vero hoc ipso Labeo notionem doli mali ampliavit, nec praeter necessitatempestrinxit, ut usui fori accommodatior sieret; ita nos obtinuimus, ut doli mali notio omnem consequeretur amplitudinem,
quam in philosopsa practica habere debet, magis ad rem,
quam vocabuli significatum vulgarem non satis determinatum attenti Et ne ambiguitas loquendi in philosophiam admittatur . ab appellatione doli boni in posterum prorsus abstinemus, praeserti m cum nullius sit utilitatis, quia remota a dola simu Iatione dolus malus & bonus nihil amplius inter se commundi hahelit, unde communia sequerentur praedicata ex eodem demonstranda. Lubuit tamen haec prolixius annotare, ne quia praetermisse vel temere immutasse videri possimus. Ceterum
cum doli boni appellatione non simus usuri; sinpliciter dolum semper appellare licebit, ubi doli mali mentio fieri deberia
guod ita . Dolus omnis committitur ex μνηisto. Actio enim committa- dolosa committitur a sciente ac volente I. ros Quamob-tur ex Pro rem cum dolus committatur ab eo, qui dolose agit s*. 7o a. posivia qui dolum committit, malum, quod ex actione dolosa com
555쪽
De Imputatione morali, Dolo F Culpa. 33I
tatem quoque ad executionem decreti determinat s. 63s . .
Quamobrem cum actus voluntatis, quo executio decreti determinatur, propositum sit s. soa. Para. I. Tleoc nat. pdolus omnis committitur ex proposito.
Si maritus venenum miscet uxori eam e medio sublaturus. novit veneno eam necari & necem ejus vult. Quamprimum adeo venenum ipsi propinare vult, non amplius haesitans. utrum id potius facere, quam omittere debeat ἰ necem ejus decernit. Et dum vult crastina luce eidem propinare venonum.
decretum suum executurus; sibi hoc proponit. Quamobrem dum hoc facit, ex proposito agit. Hic ergo dolus committitur ex proposito. Studio elegimus exemplum, in quo s guli voluntatis actus a se invicem discernendi, interjectis moris a se invicem separantur, ut facilius agnoscantur. Nemo autem non videt, nihil quoad hosce actus immutari, etiamsi immediate se invicem excipiant, nullis interjectis morulis. Immo adesse adhue eosdem, etiamsi omnes tantillo temporis
spatio absolvantur, ut sigillatim eos a nobis percipi impos hile si, quemadmodum etiam in aliis actionibus ex habito profluentibus observatur, veluti si quis instrumentum mum cum pulsat vel ad artis regulas saltat. Non ignoro, distingui . inter dolum ex proposito & dolum ex re, ha ut dolus ex pr posito supponat intentionem dolose agendi, veluti in exemplo, quod modo dedimus; dolus vero ex re eandem excludat. veluti fi quis ignorans vendit gemmam adulterinam pro vera. Unde Consultissimus Steleste ben in notis ad Lauterhachium n. Ia 83r Dolus ex re, inquit, proprie nunc dicitur, si in altero nulla intentio fraudandi adsuerit, dum ipse qualitatem rei ignoravit, n. Ia 84. definitionem hanc illustrans exemplo Stry iano de gemma adulterina pro vera vendita. Juxta notiones generales, quibus in Philosophia practica universali utendum dolus ex proposto dc ex re ita distingui debebat, quod illum comis
mittens malum, quod ex actione sua consequitur, intendat sve directa, sive indirecta intentione et hic vero committatur ab eo, qui idem ignorans non intendit. Evidens omnino est. dolum ex re, qui dicitur, nullum arguere voluntatis desectum.
Quamobrem actionem, dum committitur . non posse dici X xx a dolosam Diuitiam by Corale
556쪽
dolosam s*. oad. Videtur adeo illa doli distinctio reiicienda.
Enimvero si rem intimius perspicias, non prorsus nullam esse deprehendes: quod ut dilucidius constet, disserentiam utrius- . que doli notionibus generalibus consentientem exponere ubium est. . TI 3.
Dis renita Dolus ex proposito dicitur, quo maIum , quod ex
is expro- actione sua resultat, intendit agens sive directe, live indi-posio Idu recte. Ex re autem dolus vocatur, quo malum ex actionelia ex re. sua resultans equidem non intendit agens, ubi vero idemcx postfacto cognoscit, eum, in quem redundavit, id ferre
Vult. ιDisserentia manifesta est in exemplis, quae modo dedimus . . I ZII Etenim maritus venenum miscens uxori necem ejus intendit; gemmam vero adulterinam pro vera ignorans vendens non intendit, ut defraudetur emtor et ubi vero ex postfacto cognoscit, gemmam suisse adulterinam, quam pro vera vendidit, nec pretium emtori restituere vult eandem recepturus, ut damnum ferat, vult. Deficere hic voluntatem a. rectitudine , nemo negaverit, qui neminem esse laedendum confitetur, consequenter ex postfacto enascitur dolus , qui ante aberat. Duae sunt actiones diversae, quarum altera dolosa non est, altera vero dolosa est. Nimirum in exemplo dato venditio gemmae adulterinae dolo omni caret; ast omissio restitutionis pretii & receptionis gemmae dolo manifesto laborat. Dolum enim in actionibus quoque privativis seu iactis omisi sonis locum habere, ex ipsa notione doli pater, vi cujus non minus dolus est defectus rectitudinis quoad notantatem, quam quoad voluntatem I. ro I.
risur ex dem non intendis, ubi tamen idem ex postfacto cognoscis, proposio. cum, in quem redundavit, id serre vis ia . . Omittis igitur sciens ac volens eas actiones, quibus alter ab eodem
557쪽
De Imputatione morali, Dolo G Culpa. sn
liberetur, aut in eum statum restituatur, quo erat, ante quam ageres. Quamobrem porro eodem modo patet, quod ex proposito Golus committatur non agendo, quemadmodum ante ostendimus, dolum malum agendo ex proposito committi s. Tra. . Vides itaque distinctionem doli ex proposito & ex re non
contrariam esse propositioni ante demonstratae, quod dolus omnis fiat ex proposito. Liquet porro, dolum ex re non opponi dolo ex proposito , quatenus hic ex proposto committitur ab agente, ille autem ex proposito non committitur; sed quatenus malum, quod ex actione consequitur, primum ab . agente non intendebatur, postea vero quasi hujus actionis r ti habitione intenditur , eis idem nunquam intendisset, si ab initio non in ignorantia versatus suisset. Sed demus adhuc aliud exemplum, quod disserentiam & convenientiam doli ex proposito & doli ex re declarat. Siquis falsam monetam sciens ac volens alteri dat pro vera, dolum ex proposito committit. Quodsi vero ignorans dat, dolum committit nullum. Ashubi certus est, se salsam dedisse , nec eam cum vera commmtare vult, ex proposito dolum committit non faciendo, quod sacere debebat, & factum hoc omissionis dolo rei laborat. Convenit adeo dolus ex proposito & doIus ex re in eo, quod
uterque ex proposito fiat; sed in eo disserunt, quod in priori casu propositum statim sit agenti, in posteriori vero demum ex postfacto accedata Patet itaque in philosophia practica dolum ex proposito & dolum ex re a se invicem distingui non inutilia ter, eis uterque sit ex proposito. Etenim ille majorem malitiam arguit in agente, quam hic in omittente. Quando enim quis
damnum e. gr. emtori gemmae adulterinae inferre minime imtendit, cum Putaret tae veram . eandem recepturus & pr
tium restiturus sibi falso persuadet, quasi de eo jam fieruaestio. utrum ipse potius, quam alter damnum incurrere ebeat. In casu adeo collisionis damni proprii &alieni exceptionem in favorem sui esse faciendum arbitratur, confisus illo pervulgato : Charitas ordinata incipit a seipso. Tanto vero facilius in hanc adducitur persi sonem, si adsint rationes
558쪽
aliae idem suadentes, veluti si ipse gemmam adulterinam accoperit pro vera. In imputatione adeo morali dolum ex propolito & dolum ex re committentes non eodem habendi sutuloco. Quodsi dicas dolum ex re perperam ita Vocari, cum non minus committatur ex proposio , quam qui dolus egProposito appellatur; tenendum est, philosophum parum sollicitum esse . utrum appellatio sit conveniens, nec ne, modo si usu recepta. Non hauet in verbis, qui veritatem rerum
I. II s. Disterem a Dolas clandesinus seu non manifestus dicitur, qui aevis man committitur a simulante, seu actione simulata. -ηiri σfesti s νεν appellatur, qui a non simulante committitur. amam s . E. gr. Si qui animum habet occidendi alterum, blandis eum
compellat verbis, & animum amicum simulat, ut tanto certius vulnus lethale eidem infligere possit; dum nihil tale cogitantem e medio tollit, non manifestum seu clandestinum dolum committit. Enimvero qui aperta vi aggreditur alterum &verbis atque factis animum occidendi prodens eum interficit, ejus manifestus est dolus. Nemo non in casu priori dolum clandestinum magis imputat, quam in posteriori manifestum, ut adeo in imputando Golo hujus disserentiae habenda sit ratio. Inde est, quod dolum non manifestum magis detestemur, quam manifestum, & illum committenti magis, quam huic obnoxio indignemur. Rationes particularibus in casibus clariores sunt, quam in genere. Lubet tamen in genere osten. dere, quod actio dolo non manifesto commissa magis imputanda veniat, quam quae dolo manilesto editur.
. TI 6. I palatio Dotus non mani sus magis impuratu . quam mani- isti mani-fesus. Dolus enim manifestus committitur a non simulante,
sesi V non non manifestus a simulante s. 71 30. Quoniam ratio aliqua manif/si. simulationis adesic debet β. 7o. σοι. , per quam intelligitur, cur dolum non manifestum committens aliud intendat, aliud simulet s. 16. Uoiolo, simulationis alia esse nequit ratio, quam
559쪽
De Imputatione morais, Dosi s Culpa. 33s
quam ut certius consequatur dolose agens, quod intendit. Magis adeo vult istud malum, quod ex actione dolosa resuu- rat, quam qui dolo utitur manifesto , consequentur actio dolosa a voluntate iqsius magis dependet I. 8si. Oniolacideo magis libera est g. r a.). Praeterea doIns, non manifestus magis deliberato committitur animo, quam non mani festus cs. 6ol. 3. Quamobrem cum actio agenti eo magis
imputetur, quo magis libera fuerit 3. 6o6.), & quo magis
deliberata fuerit actio, eo magis imputetur I. 6o T. ; actio ex dolo non manifesto magis imputatur, quam actio ex dolo manifesto, consequenter dolus non manifestus magis imputatur, quam manifestus I. 7og. .
Propositio praesens ex eoetiam demonstrari poterat, quod dolus magis imputetur, qui deliberato committitur animo, quam qui truseliberato committitur F. Zo9- , consequenter eo magis, quo magis fuerit deliberatus. Atque hoc est, quod in imputatione doli non manifesti dentur gradus, proutism in latio majorem vel minorem deliberationem requirit, conse quenter ipsum dolum essicit magis, vel minus deliberatum. - Quodsi demonstrationem praesentem ad exemplum modo Propositum c t. IM) applicare volueris;quae de simulatione diximus, quod & majorem libertatis abusum, & majorem dein liberationem arguat, clarissime perspicies. 7 PT
culpa in oecie dicitur defectus rectitudinis actionis Culpa in quoeta intellectum vincibiliso Et hanc in posterum intelli pecie Agemus, quando culpam simpliciter dicemus. De culpa, vero dicta quam genere intelligenda sunt, quando culpam posthac nam oc
Nimirum culpa in specie se dicta opponitur dola, &culpa in genero sub se dolum & culpam in specie sie dictam
eomprehendit, adeoque omnis culpa & dolum, & culpamm specie sic dictam tanquam genus suas species continet Quamobrem si culpam in genere dicamus omnem culpam,
560쪽
quemadmodum jam supra secimus s. 699. ; hoc ipso tollitur
omnis in loquendo ambiguitas, etsi nomen generis imponatur iam speciei, ut adeo non opus sit in terminis receptis quicquam immutati: id quod temere fieri non debere constat ί3. I 47. Disc. pralim. .
Actio αἰ- actio culposa dicitur, quam agens culpa sua commit-oosa ut, sive ea positiva fuerit, sive privativa. unde & Factumaum. & Non factum custosum vocatur. Culpam committere dicitur, qui culpa sua quid facit, vel non facit.
Ita actio culposa est Medici, qui medicamentum propunat aegro, quod ipsi nocet, propterea quod in Academiis tempus inutiliter trivit, quod arti salutari addiscendae impendere poterat & debebat. Et culpa parentum liberi fiunt improbi, qui ipss educandis eam non adhibent curam , quam debebant. Nimirum in easu priori Medicus peccat ex ignorantia vincibili, in posteriori peccant parentes, quod liberos a se negligi non perpendant. Utrobique desectus actionis a rectitudine . quoad intellectum deprehenditur: in neutro quoad volunt,tem. Neque enim Medicus intendit nocumentum, quod assert aegrotanti medicamentum, sanitatis quippe recuperandae gratia praescriptum: nec parentes intendunt improbitatem liberorum, quae negligentiae ipsorum debetur. Abest igitur tam a parentibus, quam a Medico dolus: culpa autem non carent, cum apud Medicum stetisset, quo minus noceret aegro,s eam, quam poterat, operam arti salutari addiscendae impendisset; stetisset etiam apud parentes impedire, quo minus liberi evaderent improbi, squidem eorum majorem curam habuissent. In casu priori actio culposa positiva est; in posteriori autem privativa 3. 24. , quae a nonnullis negativa dicitur, quamvis
privativa convenientius vocetur.
culpa -- Si actio culposa fuerit actio positiva, Culpa vocatur missionis culpa commissionii; si privativa, culpa omissionis.
omisso- Ιta fi Medicus imperitus medicamentum dat aegroto, quodnis. nocet, culPa est commissionis: si vero parentum negligentia