장음표시 사용
561쪽
De Imputatione morali, Dolo Culpa. 37
liberi fiunt improbi, eulpa est omissionis. Nimirum distinctio factorum in facta commissionis &.imissionis supra tradita 3. 24. applicatur ad culpam. . Tao.
Quoniam etiam culpa in genere sic dicta vel inhaeret culpa is actioni privativae, vel positiva . 697 ; Culpa quoque ingenere t genere sic dicta in priori casu Culpa omissioηιι, in posteriori lii.
Culpa commissionis appellatur. Ita fi horologiopaeus construit horologium desectu quodam laborans, quem evitare poterat, sue id sciens volensque faciat, sive ex negligentia I culpa commissionis est, cum stactio postiva defectu quodam laborans. Enimvero si dives eleemosynam denegat egeno, cum hic actio privativa, nempe non datio eleemosynae, desectu rectitudirus laboret , culpa omissionis est. . 72 I.
Similiter mitis commissionis est, si actio dolosia sue-Dolus comis rit positiva; Dolus aurem omissionis, si actio dolosa sit pri- missionis Ovativa. i omissioris. Ita alterum si quis sciens volensque interficit, dolus commissionis est; si quis vero alteri aquis submergendo & auxilium ejus imploranti opem ferre non vult, ut submergatur, dolus omissionis est. Nimirum quia culpa in genere vel est ieulpa commissionis, vel omissionis 3.72o. , dolus vero ccculpa in specie se dicta sub culpa in genere tanquam species continentur ; dolus commissionis & culpa commissionis in specie se dicta sunt species culpae commissionis in genere sic & dolus omissionis. atque culpa omissionis in specie sic . dicta sunt species culpae omissionis in genere sic dictae. . Taz.
talpa in specie sic dicta agenti imputatur. Etenim Imputaria culpa in specie sic dicta est desectus rectitudinis actionis cul' induoad intellectum vincibilis .ri . . Verum enimvero dcie- specie plagus unusquisque rectitudinis actionis cujuScunque Vincibilis victae.
562쪽
agenti imputatur I. 693. . Ergo etiam culpa in specie sic
dicta agenti imputatur. ostenctitur etiam hoc modo. Culpa in specie sic dicta consistit in defectu rectitudinis actionis quoad intellectum vincibili .r i 7 3, consequenter cum culpa in genere sit desectus rectitudinis actionis vincibilis I. 696. , culpa in specie sic dicta culpae in genere species quaedam est I. 241. On olEnimvero culpa in genere sic dicta agenti imputatur 3. Too.). Ergo etiam culpa in specie sic dicta agenti imputanda venit j. 346. LV. .
Nemo non videt, imputari non minus culpam omissionis, quam com sonis, cum imputationi locus sit non minus in actionibus privativis, quam positivis g. sa7. , seu uon minus in factis omissionis, quam commissionis s3. a 4. . Ita non minus imputatur parentibus, quod eorum negligentia liberi evaserint improbi; quam Medico imperito, quod medicamento parum conveniente nocuerit aegroto. Quoniam propter imputationem culpa hic consideratur, quemadmodum & dolus; in
guat s s colpos matis. Etenim actio culposa ex culpa
ctitudine deficiat quoad intellectum 3. 717.), adactionem vero rectam requiritur ex parte intcllectus notio actionis sufficienter deterna: nata & judicium verum de actionis bonitate & malitia D. 8o, , quarum illam ad hoc requiri constat'. 3o6. Log. 1, actio culpoia supponit judicium filsum de bonitate & malitia actionis, consequentcr qui cana committit bonam esse judicat, cum sit mala & contra so I. Log ), adeoque bonam omittit, malam committit I. 894. Ich. em pirJ. Est igitur mala culpo a adtio.
E. gr. Si Medicus imperitus medicamentum, quod nocet aegrotanti praescribit; aut id facit ex ignorantia, quod sibi persuadeat huic morbo, quo aegrotua laborat, convenire hoc mediis
563쪽
De Imputatione morali, Dolo F Culpa. 339
medicamentum, aut quod morbum, quo laborat, non agnoscit. Utroque in casu falsum est judicium de medicamento praescribendo. Et eodem seducitur ad idem praescribendum. Malam autem esse actionem Medici, qui, cum opem ferre debeat aegroto , medicamentum praescribit quod nocet, nemo non fatetur, & notioni mali convenienter fateri tenetur 3. 36s. PsM. empir. . Similiter si quis venenum miscet j sculo sacharum esse putans; ejus judicium falsum est, quod alteri non noceat, si jusculum hoc ipsi dederit, adeoque actionem malam pro non mala, immo pro bona habet. Quam adeo ex culpa committit, mala actio est. Evidentius multo haec patebunt ex iis, quae de causis deficientis rectitudinis ex parte in.tellectus mox demonstraturi sumus. Neque enim iam per mmnes ea sus ire licet, ut appareat desectum judicii veri de actio.
Gya locum habes tum ιν actionιbus, qua agentem An cuba ipsum respiciunt , tum in iis, qκα requiunt abo=, seu Culpa etiam per.
commitritur ab agense non modo adu fus abos. Uerum eiIam cetur in
adoemisso sum. Culpa enim est desectus actionis cujus- seipsum. cunque a rectitudine quoad intellectum I. Ir7. , omnisque actio culposa mala est g. 7 a 3. . Quoniam igitur non minus actio deficere potest quoad intellectum, quae nobis mala est, quam quae mala est alteri s. 7aδ; evidens est, culpae locum esse non modo in illis actionibus, quae resipiciunt alios, seu aliis malum quoddam afferunt, sive positivum, sive privativum , verum etiam in hisce, quae nosmetipsos respiciunt, seu nos mali cujusdam participes reddunt, aut bono quodam carere jubent. Unde cum culpa committatur ab eo, qui culpa sua quid facit, vel non iacit Ia 8.); culpa non modo adversus alios, verum etiam adversius seipsium committitur. Quae supra snot F. 7o . , de dolo annotavimus, ea etiam ad culpam trahenda. Nimirum Juris civilis antistites scopo suo convenienter culpam non considerant nisi in iis actionibus,
564쪽
quibus laeditur alter, nec suum ipsi tribuitur, quatenus scilicet alteri vel damnum datur, quod reparandum est, vel in alterum delinquitur, ut poena vinclicandum sit delictum. In Jure autem naturali culpae tribuenda est omnis amplitudo, quam habere potest, adeoque in omnibus spectanda est actionibus, in quibus locum habet. Sed cum de culpa actionibus, quae respiciunt alios, inhaerente nemo dubitet, ejusque exempla iam dederimus not. 3.7a3. ; agedum i exemplum demus culpae, qua actiones agentem respicientes inficiuntur. Si quis res pretio sis , quas habet, non bene custodit, ut eae ipsi surripiantur; culpa spectatur in actione, quae ipsum agentem respicit. Damnum enim, quod inde emergit, ipse sentit, non alius. Unde de surto conquerenti respondetur, quod sibimetipsi imputare debeat suam in custodiendo negligentiam. I. T a .
Actio ex osa tendit ad imperfectionem agentis, uel aiaddia terius, aut ad imperfectionem satus Ive externi, Iiυe interni
vel agentis, vel alterius. Est enim actio culpus a mala 7 a 3. . Quoniam itaque malum est, quod impersectiorem reddit hominem statumque ejusdem sive internum, sive e ternum s6s. Inch empis.) dc culpa non minus locum habet in actionibus, quae agentem respiciunt, quam quae ad alios referuntur ra4. 3 actione culposa vel ipse agens, vel alius quidam, aut illius vel hujus flatus sive cxternus, sive internus imperfectior redditur, adeoque actio culposa tendit ad imperfectionem agentis vel alterius, aut ad imperfectionem status sive externi, sive interni vel agentis,
Vides adeo actionem culposam multo latius patere, quam in Jure civili. In hoc actiones culposae plerumque non considerantur, nisi quatenus status externus alterius essicitur impersectior, vel corpus alterius laeditur aut imperfectius essicitur,& ne sic quidem in omni sua latitudine spectantur, sed ad damna per leges civiles reparanda , aut ad poenas vi illarum subeundas restringuntur: quemadmodum & de dolo annotavimus
565쪽
De Imputatione morali Dolo F Culpa. 34l
vimus cnu. I. ro 6. . Major est rigor legum naturalium, cui omnes omnino subjacent hominum actiones, quam civilium, quae multa impune fieri permittunt, etsi ea non probent.
. T a 6. Quoniam quae animam aut statum ejus imperfectio oὸelati, rem faciunt, mala animi sunt; quae corpus & ejus statum Θαν iuri imperfectioni obnoxium reddunt, mala corporis ; quae de nique statum externum imperfectiorem faciunt, mala fortunae 3. 367. Poch. empir. θ; actio autem culposia ad impersectionem agentis, vel alterius, aut ad impersectionem si tus sive externi, sive interni vel agentis, vel alterius tendit s. 724. ; ex assione culpos, vel quoad agentem, vel quoad al
um sequitis aisquod malum animi, vel corporis, uel fortunae. Ut facilius intelligatur, quam late pateat culpa, aliquot exempla in medium proserre Iubet. Si quis docentium n mero se ingerit . qui discentium subsellia occupare debebat,& incautorum animos falsis opinionibus imperitus imbuit, cum ea in malorum animi censum veniant, culpose agit, ubi sibi videtur, qui non est. Si alienum rebus tuis bene consulentium consilium improbans solidam veritatis cognitionem acquirere negligis, cum malum animi sit, vacuum ab ea pos- fidere animum, culpose agis. Si imperitus Medicus medie mentis parum convenientibus febrim curat, sed aegrotum in phtisin vel in hydropem conjicit, cum morbi mala corporis sint, culpose agit. Si quis curiositate allectus lignum findere vult 3c pedem vulnerar, cum vulnus malum corporis sit, cul- pose agit. Si pretium justo majus pro merce solvis imprudens, cum verum doceri ab aliis facile potuisses, quoniam jactura nummorum ad fortunae mala pertinet, culpose agis. Ex .eadem ratione patet , tutorem culpose agere, si in administram
dis bonis pupilli suam desiderari patitur diligentiam. I. Ta T.
si culpa committitur, aut iudicium de amovis cuia sit ali fla se mastria prosui a scit, σας fisum est. Culpa enim bari omΥyy 3 con' de assione
566쪽
consistit in desectu rectitudinis actionis quoad intellectum f. 717.). Quare cum actio culposa mala sit 3. Ia 3. , &, ubi in actione ex parte intellectus nihil desiderari, adeoque desectus rectitudinis nullus adesse debet I. 8 i.), judicium verum requiratur de actionis malitia 3. Iad; si culpa committitur, aut judicium de actionis culpolae malitia prorius deficit, aut falsurn est.
Si Medicus imperitus aegroto praescribit medicamentum, quod nocet; per errorem judicar, iplum fore salutare , aut saltem sibi persuadet, non nociturum. Falsum adeo est de actione culposa , quam committit praescribendo, judicium. Si famulus vitrum pretiosum, quod in mensa collocare voluerat, eidem impingit, ut frangatur; de vitro frangendo nequidem cogitat. Cessat igitur eo in casu judicium de malitia actionis. Unde Medi eus imperitus factum excusaturus ait, quod non putarit, hunc fore medicamenti effectum, cum eo jam alias saepe fuerit usius; famulus vero idem facturus negat se cogitasse, quod vitrum mensae sit impacturus.
Oisanis δε- Iudicium G actionis culpse malitia deficit . si ago
selisi bisdia aut n habet actioris μα notionem ses scιenter determinatam, ὸitim de aut des Vs principium, νι cujus judicare poterat. isitismodi actionis actiouem esse mala seu malum istusmodi ex ea resiuitaturum, malit a. aut Nouare posse, aut utrumque obrinet. Quodsi enim actionis suae notionem sufficienter determinatam minime habet, non omnes ipsi perspectae sunt determinationes, quae notionem subjecti ingrediuntur s. ra 3. & Iaa. Onto ). Quamobrem cum ignoret, qualis revera sit actio sua, etsi norit, ex tali actione resultare tale malum , consequenter ipsi non desit principium, vi cujus verum de actione sua judicium serre poterat; idem tamen ut ferat deficiente notione actionis satis determinata fieri omnino nequit .ia a 4. Og. , immo ipsi naturae animae repugnat, ut locus sit ju-
567쪽
De Imputatione morali, Dolo re Culpa a
dicio . 36r . Poch. empir. . Deficit adeo de actionis culpota malitia judicium, si agens non habet actionis suae notionem lassicienter determinatam. Euod erat primum. Quodsi agenti fuerit notio actionis lassicienter determinata, patet mr demonsrata eum nosse, talem esse aditionem suam. Quodsi vero ipsi desuerit principium, vi cujus constat, ex tali actione tale resiuitaturum, aut saltem resuNtare posse malum; eodem, quo ante, modo patet, fieri minime posse, ut ex hac sua actione tale malum resultaturum, aut saltem resultare posse judicet. Deficit itaque de actionis
culpota malitia judicium, si agenti deest principium, vi
cujus judicare poterat, ex istiusmodi actione tale resultaturum , aut saltem resultare posse malum. Uuod erat δε-
Quoniam deficere debet judicium de actionis cul- pota malitia , si agens aut non habet actionis suae notionem sussicienter determinatam, aut deest ipsi principium , vicujus judicare poterat, istiusmodi actionem esse malam per
demonstrata; nemo non per se Videt, multo magis judicium istud deficere debere, si agens nec actionis suae notionem sufficienter determinatam, nec principium in promptu habet, vi cujus judicare poterat, actionem, cujus patrandae O
casio offertur, esse malam. Iudicium, quod adesse debebat, ut abesset culpa, quod vero tum abest, quando culpae locus est, discursvum est, hoe syllogismo explicabile: Hodex uotctum tab est, ex eo sequitur Me malum.
Atqui Me factum tale est. Ergo ex hoc facto sequit- hoc malum. De eonclusione non cogitas, si animum tuum non subeant praemissae, vel si alterutra praemissarum animum tuum subire nequit. Etenim quemadmodum nonnisi ope praemissarum licis conclusionem; ita nec eam Inferre potes, ex unica nonnis
568쪽
praemissa. Minori respondet notio determinata actionis tulisposae: major esse debet principium , quo actioni ita determinatae vindicatur suum praedicatum. Qui adeo Logicam vel primis saltem labris degustavit, facile perspicit, judicium de malitia actionis culposae deficere, vel quod agens non habet notionem actionis sussicienter determinatam, vel quod ipsi deest principium, vi cujus de eadem judicium verum serre poterat, vel quod & notio ista, & hoc principium deest. Idem patet in exemplis. Si quis in hospitio pernoctans mane matulam ex fenestra effundit & lotio vestem praetereuntis conisspergit, ignarus senestram patere in plateam, per quam primo statim mane multi incedunt homines; defectu notionis dete minatae actionis non judicat, se matulam cssundentem prae tereuntis vestem conspergere posse. Ast ubi famulus mensulat unico fulcro in medio assixo insistenti imponit duodecim distos stanneos prope alterum extremum & mensula eorum pondere subito subversa stanguntur vitra in eodem collocata; judicium, quod hoc fieri debeat, cessat, quod ignoret, ruere mensulam, si prope alteram partem tanto pondere gravetur, consequenter
deficit judicium ob desectum principii, vi cujus de damno exactione sua secuturo certior esse poterat.
saanao J- Iudicium culpo e agentis sum est, velsi notio actionisaeeium euue non fuerat sufficienter, aut non rite determinata , vel si primposse agent/s c 8 um, quo νn aejudicanda actione quoad malo inde res,lta Ohum sit. turum μιιtur, fure t falsum. Si notio actionis non fuerit sufficienter determinata, determinati es quaedam omittuntur, quae adesse debebant, &, si non rite determinetur, quaedam de eadem sumuntur, qu e eidem non insunt. Quamobrem falsum est actionem, culus pntrandae occasio offertur,
esse talem, qualem sumimus f. sos. LogJ, seu eam esse notionem actionis, quam supponimus. Etsi itaque nobis sit principium, vi cujus constat, quid de tali actione, qualem sumimus , . sit praedicandum ; falib tamen idem praedicatur
de actione alia o. 348. Di , cujus patrande Occasio jam
569쪽
De Imputatione morali, Dolo re Culpa. 343
offertur. Patet itaque judicium culpose agentis esse salsum, si notio actionis non fuerit susticienter, vel non rite determinata. Vuod erat uuum.
Ex adverso si in notione actionis nihil desideratur, sed falsum est principium, quod ad eam dijudicandam quoad malum inde resultaturum adhibes: a vero equidem non aberras dum judicas, talem esse actionem, quae agenti tibi sese offert, attamen cum istiusmodi actionem malam non esse existimes, nec quam patrare debes pro mala habes. Atque adeo falsum est de actione culpose agentis judicium, si principio falso utitur in ea dijudicanda quoad malum inde resultaturum s. so T. Log., Puod erat alterum.
Idem evidentissimum, ubi animum advertis ad sellogismum, quo judicium de actione patranda continetur, utrum ea mala sit, an bona. Si actio culposa agnosceretur, syllogismus hie soret: Quodcunque factum tale est, ex eo sequitur malum B. Atqui fact0m A tale est. Ergo ex facto Α sequitur malum B. Quodsi falsa esse debet conclusio, ea haec esse debeti Ex hoe facto A non sequitur malum B. Haec conclusio non fluit ex iisdem praemissis. Quamobrem necesse est, ut vel utraque
Quodcunque factum tale non est, ex eo non sequit malum B. Atqui factum Α tale non est. Ergo ex facto A non sequitur malum B. vel ut immutetur tantummodo major argumentando hoc modo rQuodcunque factum tale est. ex eo non sequitur malum B.
Atqui factum Α tale est. Ergo ex facto A non sequitur malum B. Ex hypothesi verae sunt praemissae syllogismi primi, scilicet quod factum A sit tale & quod ex tali iacto sequatur malum B. Impi Nilos. Pract. Univers. Para Id Z κ e Et Diuili od by Corale
570쪽
Et ex his praemisse insertur conclusio per hypothesin vera : facto A sequitur malum B Quodsi ergo concluso comtraria falsa, Ex facto A non sequitur malum B. inserri debet; aut minor immutanda & in ejus gratiam quoque major, quemadmodum in syllogismo secundo, ita ut minor sit: Factum Αnon est tale, aut major immutanda, minore salva, ita ut major sit: Quodcunque factum tale est, es eo non sequitur B, quemadmodum fit in syllogismo tertio. Et ita in syllogismo soeundo minor evadit falsa; in tertio autem major. Minor supponit notionem facti, utpote enuncians quale istud fit; major autem est principium , quod de facto istiusmodi in genere Pronunciat, quale st. Unde liquet, falsum esse judietum culpose agentis, si vel notio actionis non fuerit rite delet munata, vel principium, quo in Sijudicanda actione utitur quoad minim inde redundaturum si falsum. Exsmpla idem confirmant. Si pharmacopola ex praescripto Medici medica
mentum composturus per incuriam venenum eidem commiscet, quod pro alio ingrediente habet, putans hoe in illo vase contineri, ex quo venenum depromit; majoris loco est sermula a Medico praescripta. Minoris verum locum tuetur notio actionis propriae. Unde ex hisce praemissis insert eomclusionem, medicamentum a se rite compos tum fuisse, ais praescriptum scilicet Medici. Falsa est minor, quatenus notio actionis propriae non rite determinata. Similiter si equum calcitrosum conscensurus observas, quae observanda esse in aurore quodam legisti, 'ut evites calcitrationi, periculum, ubi te ab eodem liberum judicas, sed dum ascendis. equus calcitrando damnum pedi insert; judicium falsum est ob principium, quo in dijudicanda actione uteris, & culposa redditur' actio, quatenus aliorum credulitati facile obnoxiam habeasdem f. 7 3 .
ae fectus cui se agens non intendit malum, quod ex actionei,tentionis i consequitur. Etenim si culpa committitur, aut judicium malim ob de actionis culpocar malitia prorsus deficit, aut falsum est je agente. . Ta7 A Consequenter eX ea nullum sequi ma Ium agens opi-onatui ui. 3 o . Leg. . Unorat igitur, eXactione, quam committere