장음표시 사용
571쪽
De Imputatione morassi, Dolo s Culpa. I 'mittere vult, si ui aliquod malum I. a I. . Si quid appe
tere debemus, idem ante cognoscere debemus g. 9au. Ps λempiri). Culpola igitur agens malum, quod ex actione culpos a consequitur, appetere, consequenter velle nequit o. 88o. V h. empiri', adeoque nec propter ipsium agere potest. Quamobrem cum agens intendat id, propter quod agit 6i6. ; culpose agens malum, quod cx actione sua conlaquitur, non intendit. Ita Medicus imperitus non intendit damnum . quod me dicamento suo inseri corpori aegroti. Nec qui equum, quem l calcitrosum novit, conscendit & ab eo percutitur, ut crus frangatur. cruris stactionem intendit. Similiter famulus vitrum pretiosum mense impingens non intenda stactionem vitri. Veritas propositionis in casu quocunque particulari adeo manifesta est, ut a nemine in dubium revocetur, nec revocari possit. '
Quoniam culposie agens prorsus non intendit malum. Ipse quod ex actione sua resultat . 73o. , quicquid Vero inten. ageni in iis ditur , aut directe, aut indirecte intenditur I. 62 I. ; Culis recte inten-
pose agens non tantum non intendit malum, quod ex actione us-.du mala in resultat, aerecte, verum etiam ne indirecte quidem. Qui indirecte intendit malum, quod ex actione ipsius resultat, nosse debet, non minus ipsum ex actione sua consequi
posse, quam id propter quod agit. Ita si quis alteri vulnus
non lethale inserre intendit aliquo instrumento. quo lethale etiam infertur ; novit utique neri posse, ut eadem facilitate instigat Iethale, quam non lethale Vulnus. Enimvero culpose agens de malo ex actione sua resultaturo ne cogitat quidem 3. 727. . Quamobrem etsi aliud directe intendat actione sua, fieri tamen nequit, ut ipsum mdirecte intendat. Exempla, ead quae modo provocavimus bist. 3. 73o. , satis aperie idipsum loquuntur. Immo ipse culpae notio hoc insinuat. Etenim
culpa est desectus rectitudinis quoad intellectum η. III. , ex-ςluso omni defectu ad voluntatem reserendo , quippe qui ad Zeta a ' dolum Diuis tred by Corale
572쪽
dolum spectat s roi. , culpae in genere sc δ Rae alteram speciem I. 696. . Quodsi ergo malum, quod ex actione consequitur, ab agente indirecte intenditur ; desectus rectitudinis actionis in dolo consistit, non in culpa. Vides adeo ex ipsa statim notione culpae inferri posse, quod culpo se agens malum, quod ex actione sua resultat & cui culpa inhaeret, neque directe, neque indirecte intendat, sed omnis absit quoad ipsum in agente intentio. q. T 3 a. dictio culposia committitur nec a sciente, nec a volante.
Si enim actio culposia committitur, aut judicium de ejus malitia prorsus deficit, aut falsum est β. 727. , consequenter agens ignorat eam a rectitudine quoad intellectum deficere, consequenter culposam esse s. 717. i 8. . Actio igitur cubposa non committitur a sciente. Γuod erat unum. Enimvero nec agens intendit malum istud β. 73o. , quod ex actione culposa consequitur Iz6. , neque directe, neque indirecte j. 73 i. , consequenter eam, quatenuScu pola, hoc est, mala est s. 723. , ullo modo vult . 6i6. 6ai. . Patet igitur actionem culposam nec committi a volente. quod erat alterum In hoc actio culposa dissert a dolosa, quod illa committatur neque a sciente, neque a Volente; haec autem a sciente, Ra volunte . Ita Medicus imperitus non novit, medicamentum,. quod praescribit aegroto, nociturum, nec vult, ut eidem ΠΟ-ceat, seu non eo fine praescribit, ut ipse damnum maius inserat sanitati, vel prorsus insidias struat vitae. Similiter quem equus calcitrosus percutit, dum eum secure conscendere ar-hitratur ; is nec novit malum hoc ipsi eventurum, nec Vult ut eveniat, quin pollux sibi persuadet, nullum adesse periculum. Idem patet in exemplis ceteris, quae in medium adduximus; : .. R in aliis Patet, quae in medium Merri possunt.
573쪽
De Imputatione morali, Dolo F Culpa. 349
suisquid oculiatum nostrarum usu impediri potes, sivi amisiud nobιs evitabile est: siuod vero earundem Uu, quo mi-1 nobis inevi. t, impediri nequit, id euitabile nobis non es. Etenim cum pabile. anima libera sit in volendo I. 9 a. P Ich. empir. , penes nos stat, utrum facultatibus nostris uti velimus, nec ne. Quamobrem si earundem usu impediri potest, quo minus quid fiat per opothesim ; a libera nostra voluntate dependet,. ne fiat. Quoniam itaque id a nobis evitatur, quod non fit, &adeo evitari potest, quod ne fiat, a voluntate nostra libera dependet, quod utique per se patet; cvidens est, illud nobis evitabile esse, quod usu facultatum nostrarum impediri
potest, quo minus fiat. suod erat suum. . . Ex adverso si usu facultatum nostrarum impediri noquit, quo minus quid fiat; nec a voluntate nostra dependet, quo minus fiat. Fiet igitur, sive velimus, sive nolimus. Unde patet, id a nobis evitari non posse. Evitabile igitur nobis non est, quod quo minus fiat, facultatum nostrarum usu impediri nequit. Quod erat alteram.
Propositio haec maximi momenti est , quemadmodum mox plenius constabit. Ceterum apparer, quam sit necesse Psychologiam perspectam habere, ubi judicium minime sallax serre volueris de eo, quidnam agenti evitabile sit . quid
inevitabile. In ea enim explicantur , quae animi snt facultates, & quinam si earum usus, & quatenus earundem usus eidem concessus. Ex eo nimirum, quod animae sint hae facultates, nondum inferri potest quod Omnis earundem unicuiaque concessus fit usus, quem habere possunt. Exemplo esse potest homo inter ursos educatus, cujus superius secimus mentionem i f. aao. . Ceterum non sussicit animum advertere ad lacultates animae eorundemque usum verum etiam facultas locomotiva perpendenda venit, ut constet, quinam & quales motus organorum corporis agenti non denegentur, in quibus actiones externas consistere constat g. 567. Part. L Tbes. nat. .
574쪽
Quodsi homini, cui sunt facultates agendi, concessus quoque esset omnis earundem usus, quem habere possunt; haud dif. sicile soret de eo, quod evitabile ipsi est , judicium. Enimis
vero cum non omnis facultatum usus a natura concedatur ho
mini, sed quam plurimi usus demum acquirantur; dissicile est iudicium, praesertim ubi quaeritur, utrum agenti imputandum sit, nee ne, si quis usus in ipsius non sit potestate, seu eidem
f. 7 3 4. His Per Non usum facultasum nostarum intelligitis ρ' omissionem usus earundem nobis concelli. Opponitur lan. retiae ua potentia Mimaei, quae independentia usus a voluntate ς' se Ε κ . Usu, sensuum omnibus concessus, quibus organa
sensoria sunt integra. Quod si ergo quis rimam in vase, quod emit, non observae, qiua idem non sat,s contemplatura non usui oculorum tribuendum, quod non Observaverit. Enimis vero homini inter ursos educato deneSatur intellectus usus a 2 o. . Quamobrem quod eodem non utatur , impotentiae mendi tribuendum , &, ubi non ratiocinatur, desciens ratio-einatio non dicendus est non usus intellectus, sed impotentia uaesidi intellectu ad ratiocinandum. In doctrina de culpa non usus facultarum nostrarum ab impotentia utendi facultatibus probe discernendus, ne pro evitabili habeas, quod inevitabile. Spectamus hic tam usum, quam non usum facultatum nostrarum in concreto, non in abstracto. Neque enim quae .ritur , quem usum habere possint facultatea nostrae: sed quemnam earundem facere possit agens, & quamam si ratio, e eidem usus earundem degenetur, ut Constet, num impotentiam utendi evitare potuiuet, modo voluisiet.
g. 7 3 3. si usa saeuisatum nostrarum imperire potui semus,pΘιν istia quo minus Sν β ιυ ιεισβη-as ς ignorantia viscibiis, es.
I, oi,ei. Etenim , si usu iacultatum nostrarum impedire potuissemuς ι ιι,. quo minus ignorintia laboraremus i ignorantia a nobis evitari potuis-
575쪽
De I aiatione morali, Dolo edi Culpa. I i
potuisset, modo voluissemus 733. . Enim vero vincibilis est ignorantia , quae cultari potest, modo velimus q. 28. Vincibilis ergo est ignorantia , si usu facultatum nostrarum impcd: re potui ssemus, quo minus eadem laboraremus.
Ita vincibilis est ignorantia emtoris, qui nescit, vas, quod emit, rimam habere, cum usu oculorum eandem deIegere po-ruillet, modo eam contemplari voluisset.
s. 736. Quoniam non usus facultatum nostrarum cons it in mae amomissione usus earundem nobis concessi I. 734. ι i oran scru uinribilis non usui facultatum nostrarum, traferaxm G gnoscendi, νηιbueoda j. 7 33. .
Ita in exemplo, quod modo dedimus non F. 3s. , emtor ignorat, dari rimam in.vase, quod emit, non usu oculorum seu facultatis videndi. 37.
ignorantia inuincibilis est. Quodsi enim usu iacultatum disieibiis nostrarum impedire non possumus, quo minus ignoram Hitia laboremus; ignorantia a nobis evitari nequit s. 733λEnimvero invincibilis est ignorantia , quae evitari nequiti g. 280. Erit adeo ignorantia in vincibilis, si usu facultatum nostrarum impedire non possumus, quo minus eadem l
boremus. Ita in homine inter ursos edueato, cum ipsi usus intelle.ctus mirum e concederetur, ignorantia Dei erat invincibilis. . T38. .
576쪽
xtendi re- Quamobrem cum impotentia agendi in independentia usi ferenda. a voluntate nostra consistat I. 7 3 4. , quod facultatibus nostris non utamur, deficiente iisdein utendi occassione , ad impotentiam utendi utique referendum.
Nimirum duplex est ratio, cur facultatibus nostris non utamur, si vel maxime vellemus. Alia intrinseca, quando earundem usus non conceditur, qui casus omnium clarissimeccmspicitur in homine inter ursos educato. Alia extrinseca est,
quando occasio iisdem utendi deficit quacunque de causa, qui casus est propositionis praesentis. Exemplum habes in eo, qui Mathesin non addiscit, vel quia in scholis tam inferioribus, quam alterioribus nemo est, qui eandem profitetur, vel quia tempus. quo in Academia ipsi commorari datur, vix lassicit ad alia addiscenda, quorum cognitione carere nequitis. 739. uxorantia Ignorantia invincibilis impotentiae Henri facul Misas inuincibilis nostris, praesertim cognostentat, tribuenda. Etenim si usu fa- undenam cultatum nostrarum impedire non possumus , quo minussi. ignorantia laboremus, a voluntate nostra minime dependet, ut eum ipsiarum faciamus usium, quo id impeditur, sive quod is earundem usus nobis non sit concessus, sive quod occasio utendi deficiat, si vel maxime simpliciter non impossibile, ut eundem faceremus. Enimvero si usu facultatum nostrarum impedire non possumus, quo minus ignorantia laboremus, ignorantia invincibilis est . 73 . & in independentia usus facultatum nostrarum a voluntate nostra impotentia non utendi consistit sive usus ideo independens sit a voluntate, quod nobis prorsus non sit concessus, sive utendi deficiat occasio 7 3 4. 7 3 8 . Patet itaque ignorantiam invincibilem impotentiae facultatibus nostris utendi esse tribuendum. Ex ipsa vero ignorantiae notione liquet, quod potissimum tribuenda sit impotentiae utendi facultatibus co
577쪽
De Imputatione morali. Dolo F Culpa. 333
Patet hinc, quamvis subinde haud dissicile sit iudieium.
utrum ignorantia vincibilis sit, nec ne , plerumque tamen id esse debere dissicillimum , praesertim ubi de ignorantia ali rum quaestio incidit. Supponit enim cognitionem accuratam& usus facultatum, quatenus agenti conceruis est, ct quatenus ipsi imputandum, s non conceditur, & occasonis deficientis iisdem utendi, si usus non simpliciter eidem denegatur. Ecquis vero non videt, quantae dissicultates hic nobis objiciantur, ubi agens ipse quoad se in haec singula inquirere debet IEt quis est, qui nesciat, ubi cum aliena ignorantia nobis est negotium, dissicultates sngulas majores esse debere, cum, quae intuitive de nobismetipsis cognoscimus. ea nonnis ex aliis, quae tanquam cognita praelapponenda, ratiocinando demum colligenda veniant Ig. 74O. a usi fustratum nostramum veriratem cog scere pM Dror gasu exissemus; error uocibilis es. Etenim si usu iacultatum no- is λοι uia strarum veritatem cognoscere potuissemus, impedire pote- ID. ramus, ne propositionem falsam pro Vera haberemus o. ra 6. Ontia Quamobrem cum id nobis evitabile sit, quod uia facultatum nostrarum impediri potest, quo minus fiat T 3 3. ; error evitari potuisset, si usu facultatum nostrarum veritatem cognostere potuissemus. Est vero error vincib lis, qui evitari potest, modo velimus 3. 3 o. . Quamobrem vincibilis est error , si usu facultatum nostrarum veritatem cognoscere potuissemus.
Quoniam in Logica docetur, quinam si facultatum cognoscendi usus in veritate cognoscenda, & quomodo earum usu error evitetur, & ex Psychologia empirica idem uberius intelligitur, praesertim s inauxum appetitus senstivi in iacuit rem cognoscitivam cognoscere volueris; evidens omnino est. Logicae ac Psychologiae empiricae cognitionem apprime utulem, immo necessariam esse, ubi absque haesitatione dc errandi periculo judicare volueris, utrum in dato calu error si vinis cibilis, nec ne. Consideranda vero etiam sunt ea, quae e
578쪽
rorem invincibilem pariunt, veluti occasio utendi iacultatibus nostris, & quae sunt huic gemina. Quodsi enim error non fuerit invincibilis, erit utique vincibilis 3.s3. Ontol. . Et ubi vi hypotheseos pro postionis praesentis in dato casu judicium
fieri debet, num facuItatum tibi concessum usum eum facere Potueris, qui ad veritatem cognoscendam requiritur; eorum utique habenda est ratio , quae obstant, quo minus vel tibi concedatur aliquis usus, vel eum usum actu facere queas, qui
conceditur. Perspicaciores haud dissiculter perspicient, non adeo facile esse de errore vincibili judicium, nisi ipsum prae cipitare volueris. Quae vero per se dissicilia sunt. ex ficiliora reddi non possunt. Undenam
Lia . 74 ria Dror vincibilis non usui facutiatum nostraπum, μι sertim cognostendi, trιbuendus. Ostenditur eodem modo, quo paulo ante evicimus , ignorantiam vincibilem non usui facultatum nostrarum , praesertim cognoscendi tribuendum esse.
De non ussi hoc rudicare minime licet absque haesitatione& errandi periculo, nisi principia Logicae ac Psychologiae em. Piricae habueris perspecta, quemadmodum ex iis Intelligitur, quae ad propositionem Praecedentem an lavimus. s. 742α Dror .nvincitilis impotentiae utenae facultati s Bovi c/b iis stris , praesertim cognoscenae, tribuendus. Patet eodem mo μ' u AE B, quo paulo ante ostendimus ignorantiam invincibilem impotentiae utendi facultatibus nostris, praesertim cognωscunci, tribuendum esse h. 7390-Quid huc conserat Principiorum Logicae ac Psychologiae
empiricae notitia, ex anterioribus liquet. Quodsi quis theoriam completam ignorantiae ac erroris vincibilis & invincibilis comderet, operae omnino pretium facereti Etenim in desinienda culpa in casu quocunque dato & imputatione actionum his manarum saepissime recurrendum est ad ignorantiam ae erro
579쪽
De Imputatione morali, Dodo s Culpa. II
I. T43. Si visi faculsatum no barum impedisi poterar, Quo suanta minus amo quomodocunque a rectituaene desceret ἰ defectus is fictis, rectitudinis vincibit s es. Quodsi enim usu facultatum no -re Iuuae strarum impediri poterat, quo minus actio quomodocun-nis actionisque a rectitudine deficeret; cum id evitabile nobis sit, quod viscibilo. usu facultatum nostrarum impediri potest, quo minus fiat s. 73 ad , defectus rectitudinis a nobis evitari potuis et , -- do voluissemus. Enimvero desectus rectitudinis actionis vincibilis est, si eum evitare potuissemus, modo voluissemus I. 69a . . Vincibilis adeo est defectus rectitudinis actionis, si usu facultatum nostrarum impediri poterat, quo minus actio quomodocunque a rectitudine deficeret.
Principium hoe generale est δc ambitu suo complectitarduo praecedentia de ignorantia & errore Vincibili, Quorum tamen speciatim fieri debebat mentio ob frequentissimum e rundem usum. Si ignorantia δc error vincibilis desectum reactitudinis actionis arguit ; actio deficit a rectitudine ex parte intellectus. Sed delicere quoque potest ex parte voluntatis &noluntatis, nec non ex parte facultatis locomotivae. Praesens
adeo proposito de omni desectu loquitur, sue is ex parte
intellectus, sive ex parte voluntatis, sue ex parte facultatis Ioeomotivae acc dat, & de omni hoc desectu pronunciat in omni casu, quaecunque tandem sit ejusdem causa. Eis autem universale hoc principium defectus vincibilis rectitudmis acti num humanarum intellectu facillimum sit; ejus tamen applica.tio haud raro difficillima est. Supponit nimirum, ut constet.
num agenti usus facultatum si concessus, dc ubi non conceditur, num deficiat culpa agentis, ubi Vero conceditur, an non usus culpa ejusdem obtineat, ne in casu dato non usum cum impotentia utendi confundas. Inprimis ex parte voluntatis deuoluntatis dissicultates haud raro maximae de vincibilitate asse-ctuum objiciuntur, quibus in transversum agitur voluntas at
que noluntas. Sed haec suo loco plenius constabunt.
580쪽
denam Defectus rectitudinis actionis quicunque vincibilis non usui facultarum trabuendus. Eodem modo hoc ostenditur, quo supra demonstravimus . 7 3 6. , ignorantiam vincibilem non usui facultatum nostrarum tribuendam esse
Si quis assestuum impetum, quo in transversum agitur πο- Iunias vel noluntas, vincere poterat, id vero minime facit; ex parte voluntatis deficit actio a rectitudine , & desectus hic μα. usui facultatum tribuendus.
I. TDefectus rectitudinis actionis quicuηque invine itis sit δρctus impotentiα uieni facultatibus nostris Iribuendus. Patet eodem rectituria modo, quo supra l. 739.) , ostendimus, ignorantiamnis actionis invincibilem impotentiae utendi facultatibus nostris tabu-iminciri endam esse tis. Probe autem considerandum hic ess, quod supra s. 738.
demonstravimus, si occasio utendi facultatibus nostris deficiat, ' quod iis non utamur, ad impotentiam utendi reserendum esse. Per se vero intelligitur occasionem utendi non deficere nostraeulpa. Etenim si usu facultatum nostrarum impediri poterat, quo minus occasio non deficeret . nec dici proprie potest, quod occaso utendi facultatibus nostris Prorsus desciat, contra hypothesin, quemadmodum impotentia agendi agenti imputatur, si ipsemet ejusdem causa sit, veluti si quis pollicem dextrum amputat sibimetips, ne castra sequi cogatur.
s. 746. Ad actionis si scienter determinatam notionem requiis ritur ut agenta omnes circumsoriae in casu dato sint per .arii lac opera. Etenim noxio actionis susticienter determinat1 est, res ciar no si eas continet determinationes, ex quibus demonstrari po-ii jis aia test, ut um bona sit, an mala ri. Enim veto nemo
Eibiai sis in dubium reVocare Poterit, nisi experientia obvia quotidie fici iιὸν reclamante , saepissimc deinOnstrari minime posse, utrum