장음표시 사용
581쪽
De Imputatione morali, Dolo F culpa. 337
hona, an mala sit actio, nisi omnibus circumstantiis in casui .m Misadato perspectis. Et idem constare potest ex iis, quod actio-
nes in se indifferentes propter determinationes accidentales, adeoque propter circumstantias particulares in casu dato locum habentes, abeant vel in bonas, vel malas, pro illarum diversitate I. 6ido Patet itaque ad notionem actionis Iussicientcr determinatam requiri, ut agenti omnes circumstantiae in casu dato sint perspectata .
Actiones humanae plerumque sunt compositae ae praeterea. eum iis haud raro tum. aliorum hominum, tum causarum alia.
. . rum naturalium actiones concurrunt. Atque adeo non una
de causa accidit, ut actio, quae nihil in se mali habet, vitium quoddam contrahat. Circumstantiae igitur moralitatem acti i nis variis modiis immutant. Per eas igitur determinanda est notio actionis, ut constet, num ex ea mali vel boni quidpiam resultet sive respectu agentis, sive alterius cujuscunque. Ita . effusio matulae per senestram in plateam nihil vitii habet. Astsi incautus eam effundas in praetereuntem, aut venti impetu abripiatur lotium, ut ejus, qui jam praeteriit, vestis eodem eo ni pergatur; culposa evadit actio. A culpa igitur si immunis esse veIis, omnes considerandae sunt circumstantiae, velutν quod eam in plateam essundas, m qua frequenter incedunt' ' homines, & quod ventus vehementior spiret. Quodsi ergo ' praevidere volueris , qualis si actio, cujus patrandae oceaso. tibi offertur: ea spectanda est eum suis circumstantiis. Hoc . unico exemplo docemur, Verissimum esse , quod experientia eom robatum sumsimus in demonstratione propositionis praesentis, quod saepissime demonstrari nequeat, utrum bona, an mala sit actio, quam patrare vis, nisi omnes circumstantiae
eastis praesentis ante cognoveris. -
582쪽
defecta υ- claritatem habeat ceteris s. a 37. MIch. empir), adeoque eam rentuma prae ceteris appercipiamus . a 3s. Poch. empirJ . conse-st. quenter quia actu apperceptionis perceptionis nostrae nobis conscii sumus cf. a s. oech. empiri , ejusdem magis nobis conscii simus, quam ceterarum; qui animum non attendit ad omnes circumstantias in casu dato, harum sibi probe conscius non est, adeoque fieri nequit, ut omnes ipsi sint perspectae. Quoniam itaque ad notionem actionis iussicienter determinatam requiritur, ut agenti omnes circumstantiae in cam dato sint persipedi I46. ; notio actionis sussicienter determinata deficit; si quis animum non attendit ad omnes circumstantias in casu dato. suod eras usum. Enimvero ad rectitudinem actionis requiritur etiam notio actionis sussicienter determinata ex parte intellectus
s. 7 a. . Quamobrem cum desectus restitudinis actionis sit, quod ex parte intellectus desideratur f. 810; notio actionis suffcienter determinata ubi desideratur, actio a rectitudine deficit ex parte intellectus. Quodsi ergo notio sussicienter determinata actionis deficit, propterea quod agens animum non attendit ad omnes circumstantias in dato cassi per opothesin; desectus rectitudinis quoad intellectum desectui attentionis tribuendus. Et quoniam usu attentionis desectus
iste evitari poterat j. 7339, vincibilis est 69a. . Iam defectus rectitudinis actionis quoad intellectum vincibilis culpa est s. 717. . Culpa igitur defectui attenti is debetur, si agens animum non attendit ad Omnes circumstantias, in casu dato. suod erat alterum.
Inquirendum nunc est in causas culpae, non modo ut in ea dijudicanda & imputanda fiamus acutiores, verum etiam in evitanda cautiores. Vidimus paulo superi nox. f. Za9. .. . . . culpam omnem dependere a salso ratiocinio, vel ab absentia istius ratiocinii. Quamobrem causae culpae eaedem sunt, quae
ratiocinii deficientis, vel erroris circa Famissas admissi in
583쪽
De Impuratione morali, mis G Culpa. 339
ratiocinio falso seu vitio materiae laborante. Minor est notio actionis, qualis ea est in casu daro. Unde primum inquir, mus , quanam de causa contingat minorem esse falsam. In hunc censum venit desectus attentionis ad omnes circumsta tias in dato eassi obvias. Facile autem apparet, cum attenti ni non locus sit nisi in iis, quae veI sensui, vel animo pra sentia sani 6. 237. PE A empiri in propositione praesenti suin poni, circumstantias omnes aut sensui patere, aut ab agente inquirendo in eas detegi posse. Ita si quis cavere velit, ne in Praetereuntem matulam essundat p non alia re opus habet, quam ut e senestra prospiciat, adeoque solus sufficit oculorum usus, ne ignoretur circumstantia sollicite attendenda, nisi actio culposa fieri debeat. Quodsi ventus vehementior flat, tactus & visus circumstantiam, ad quam animum advertere debes, si praetereuntem vides, te docet. Si munus ambiturus Patronum adire juberis, quo is sit animo, percontando ex aliis addiscis. Subinde circumstantiae ex iis, quae patent,non nisi ratiocinando colligunturi 748.
Dese mim attentionis circa actiones nostras dicemuS secutiam In ogitantiam. Haruior.
Germani maeto convenientius unaffisamfeit appellant, cui, vocabulo responderet Hattentis , siquidem id usu Latii probaretur. Non tamen vim intulisse videmur voeabulo Incogitantiae definitione nostra. Rusonius enim: Incogitantes, ait, sors, non consilium regit. Nemo vero negaverit, hoc convenire in eos, qui attentionem circa actiones suas in se desiderari patiunturi
749-Incogitantia cul=a es e Incogitariis actio culporia ess, Inrogita seu, qui νηcogitans agis, culpo se πια Etenim si quis inco- iis Falisgitans agit, attentionem circa actiones suas in se desiderari sit actio. patitur β. 748.), adeoque deficit notio actionis lassicientet determinata, qtae non deficeret, si animum ad omnes circumstantias in casu dato utendere voluisset 747 d. Quoniam
584쪽
niam igitur absentia notionis sussicienter determinatae des ctus rectitudinis actionis quoad intellectum est ra. 8 i 0, isque evitabilis I. 743. , consequenter vincibilis β. 69a. , defectus autem rectitudinis actionis quoad intellectum vincibilis culpa est s. 7ι7. ; incogitantia culpa est. quod erat
Quoniam itaque actio culposa est, quam agens sua culpa committit, sive ea positiva fuerit, sive privativa I.
Is 8. , incogitantia vero culpa est per demons sa s actio imcogitantis culposa est. suod erat alterum.
Non est quod excipias, actionem cesposam esse malamo. ra 3. , adeoque ex ea sequi debere aliquid mali F. 7260. Enimvero ex actione incogitantis sequi quidem posse mali quidpiam , non vero semper actu sequi. Ita si quis incogitans effundit matulam ex senestra, non semper lotio conspergi vestem praetereuntis, etsi fieri possit, ut conspergatur. Actionem adeo incogitantis non semper esse culposam. Videtur
objectio ad speciem composita, sed iis, qui ea , de quibus judicium sibi sumunt, nonnisi per transennam inspiciunt. Aliud est eorum judicium, qui nonnisi de intime inspectis judicant.
Lex naturae nos obligat ad actionum rectitudinem g. I 89. , consequenter ad vitandum omnem rectitudinis defectum, adeoque ad culpam omnem vitandam I. 696.). Quamobrem cum incogitantia culpa sit per praesentem s actio incogitantis, quatenus ex incogitantia proficiscitur, moraliter mala est s3. 244. . Immo ex actione incogitantis semper quoque sequitur aliquod malum respectu etiam agentis, quatenus scilicet quaelibet actio facit vel ad habitum acquirendum, si nondum adsit f. 43o. H ch empiri vel ad eum conservandum & augendum. s jam adiuerit 3. 43 I. UIch. empir. . Habitus vero agendi ex incogitantia malum animi est s67. Psych. empir. . Immo quantum noceat animo actio incogitantis, pluribus doceri poterat, siquidem malum inde resultans exaggerari opus eiiet.
Praeterea semper adest periculum istius mali, quod ex actione resilitate potest, si ita quod non semper actu sequatur: Quod vero Periculum evitaveris, non tuae tribuendum est incogitantiae,
585쪽
De Imputatione morali, Dolo F talpa. 36i
46o. Part. II. TMοι nari). Subitionem vero periculi, cujus evitatio a sola fortuna & casu pendet, nemo non malam pronunciat Unde & agenti imputatur. Inde est quod actionem in- ὰ cogitantis reprehendamus , quod facile damnum dare potuita set, nec feramus excusationem, quod non dederit, regerentes fortunae tribuendum, quod non dederit. I. TIO.
Negligentia est omissio actionum ceris fine edendu Negligratiarum, seu Loiuin, quae certo fine fieri dcbent, non usui fa- quid sccultatuiIi cognoscendi debita. Ita qui studiis literariis operam navat, collegia frequemtare debet. Quod ii iisdem raro intersit, adeoque non facit. . , quae fieri debent, squidem tempus suum in Academia utiliter collocare voluerit; negligens dici solet, quia nosse poterat &debebat, si proficere velit. collegia esse frequentanda. Rus adeo negligentia consistit 4n omissione ejus, quod fieri debet, ut ea addiscat, quorum addiscendorum gratia in Academiam prosectus. Similiter qui labore suo acquirere dchet ea , quibus ad vitae sustentationem habet opus; negligens vocatur ab omnibus, siquidem tempus otio consumit quod labori erat impendendum. Denuo igitur negligentia ipsius consistit in Omissione ejus, quod certo sine fieri debebat, & quod fieri debeat, nosse poterat. Similiter tutor bona pupilli administrare tenetur, ut omnes inde percipiantur fructus, qui ex iis percipi possunt. Quodsi ergo hoc non facit, negligentiae accisatur. Rus adeo negligentia consistit in omissione ejus, quod
certo fine seri debebat & quod fieri debeat, nosse poterat. , . TII.
Ex adverso itaque Dilige M, quae negligentiae op- mygentia ponitur, est commissio omnium illarum actionum , quae quia sic
certo fine committendae sunt, seu eorum omnium, quae certo fine fieri debent.
Ita sinis studiosi in Academia est studiis literariis navare operam Eo fine frequenter interesse debet lectionibus Pro.
586쪽
sessorum. Quods ergo in Collegiis semper praesens est, &attentum se praebet auditorem ; diligentiae encomto Ornatur.
Consistit adeo diligentia ejus in commissione actionum certo fine edendarum , seu eorum, quae cerio fine fieri debent. Similiter laudatur diligentia Medici, qui aegrotum se uentervistat, in statum ipsius omni cum cura inquirit & quaenam medicamentis, quae praescriptit, haustis mutationes observatae fuerint, omni animi solli titudine sciscitatur, diaetam quoque& regimen corporis externum inculcat, ne quid ab eo praetermittatur, quod ad restituendam sanitatem aegroti aliquod assurre potest momentum. Ejus adeo diligentia denuo conspicitur in commissione eorum omnium, quae certo fine fieri debent. Tutor denique , cujus est administratio honorum
pupilli. diligentem se praebere dicitur, s nihil eorum omittit, ruae ab ipso proficisci possunt, ut omnes inde percipiantur
iactas, quos percipere datur, & in expensis ea utitur cura, ne quid pecuniae erogetur praeter necessitatem. Hujus igitur diligentia etiam consistit in commissone eorum , quae certo fine fieri debent. Docent exempla, notionem diligentiae esse usui loquendi etiam in Jure civili recepto consormem. Foecunditatem vero experiuntur, quotquot ex eadem deducere
voluerint, quae in ὸato quolibet casu requiruntur, ut agens diligentiae laudem mereatur.
Quo magis agens sollicitus es, ne quid praetermittatur eorum, quae certo e seri debent, eo diligentior es. Etenim quo magis quis sollicitus est, ne quid praetermittatur eorum, quae certo fine fiere debent; eo magis quoque ea facit, quae eodem fine fieri debent, quantum ipsi datur. Quamobrem cum diligentia consistat in commistione eorum , quae certo fine fieri debent 9. 7s i.); eo utique diligentior est agens, quo magis sollicitus, ne quid praetermittatur eorum , quae certo fine fieri debent.
Nimirum ista animi sollicitudo stimulus est agenti, ut, quantum ipsi datur, in ea inquirat, quae certo fine fieri debent, . Diqiligod by Coos e
587쪽
De Imputatione morali, Dolo es Culpa.
bent, aliorum usus consiliis, ubi sim etipsi non susseit. Ubi vero ista sollicitudo animum agentis minime tenet, in iis acquiescit, quae eodem fine ab aliis fieri videt, vel quae occaso aut praeteritorum memoria ips offert. Omittit adeo , quae vel ex aliis percontando addiscere, vel quae accuratiori discuo fione ipsemet animadvertere poterat. Diligentior itaque est agens, si ista animi sollicitudine tenetur, quam si ab eadem vacuum habet animum. Enimvero nemo non Videt, gradus diligentiae hic spectari in eodem subjecto, quatenus scilicet ea, quam agens adhibet, consertur cum ea, quam adhibere poterat non vero inter se conferri diligentiam diversorum agentium, ut intelligatur, quaenam major, quaenam minor sit.
Si agens nihil eorum omittit, quae certo sine feri de Summa di-bent; eius Hlgentia iumma es. Quoniam enim diligentia i gentia consistit in commissione eorum , quae certo fine fieri debent q-uam Q. s. et si . . si agens nihil horum omittit, fieri non potest, ut sit diligentior. Quamobrem cum summa sit diligentia, qua major dari nequit, quod per se patet, nec a quoquam in dubium revocari potest; si agens nihil eorum omittit, quae certo fine fieri debent, ejus diligentia lamma est.
Nemo non videt, sermonem hic esse de diligentia absolute summa, qua majorem dari repugnat; non vero de diligentia, qua agens majorem adhibere non potuit, aut qua major ab ullo hominum adhiberi solet, vel etiam potest. Neque enim quisquam est, qui nesciat, plurimum haec tria inter se disserte. Etsi homines omnes non majorem adhibeant duligentiam ea, qua utitur agens s nondum tamen hinc sequitur. quod illorum nemo majore uti possit. Et quamvis nemini mortalium detur majore diligentia uti ; non tamen ideo major diligentia innumerum impossibilium reserenda.
g. T sq. Si agens omnia ista omittit, quae certo sne seri debent; Summa negligentia ejus summa est. Negligentia est omissio eorum, negligentia
quae cert ne fieri debent s 7 s o. . Major adeo negligentia fuseam sit. Bbbb a concipi
588쪽
concipi nequit, nisi quando agens omnia ista omittit, quae certo fine fieri debent. Quamobrem cum negligentia maxima seu summa sit qua major concipi nequit , id quod per se manifestum sine probatione sumi potest; summa utique agentis negligentia est, si agens nihil eorum facit, quae certo fine fieri debent.
iae ad propositionem praecedentem de diligentia summa modo annotavimus t 3.73 30, ea de summa quoque negli
- 7s s. 'suando Si quis nihil eorum , quae certo sne sieri debent, omit- quis fum tit, nisi cusus ignorantia us inruincibilis veι de quo in vincimam, quam bilem fodex errorem, aut quod uim ejus excessit, seu omnium porest, adhι acultatum usum supιrat; rs summam, quam adhibere potes, beat doli. diligentiam adbibet. Etenim cum ignorantia invincibilis ab genνιam. agente eVitari nequeat 3. 28. , nec minus error invincibilis
ipsi inevitabilis sit 3 o. , immo in eundem censium inevitabilium referri debeat, quod omnium facultatum a latis usum excedit s. 73 3. ; ea, quorum ignorantia invincibilis agenti, vel de quibus is errorem in vincibilem fovet, vel quae omnium facultatum usum eidem concessum superant, ut ab eodem fiant, impossibile est. Quamobrem si nihil eorum, quae certo fine fieri debent, omittit, nisi cujus ignorantia ipsi invincibilis, vel de quo errorem invincibilem fovet, aut quod omnium facultatum usum eidem concessum superat; cum diligentia consistat in commissione eorum, quae certo fine fieri debent s. 73 id, ut is majorem ea, quam
adhibet, diligentiam adhibeat, fieri haud quaqua in potest. Quoniam itaque summam, quam adhibere potest, diligentiam adhibet, qui majorem adhibere nequit ; quin sium inam adhibeat diligentiam, quam adhibere potest, qui nihil eorum, quae certo fine fieri debent, omittit, nisi cujus ignorantia ipsi invincibilis, vel de quo errorem fove invincibi
589쪽
De Imputatione morali, Dolo re Culpa. 363
lem, aut quod omnium facultatum usum ipsi scilicet concessum superat, dubitari nequit.
Atque hinc patet, diligentiam, qua majorem agens adhibere nequit, ab absolute summa plurimum disserre posse. Immo patet etiam , fi duo summam, quam adhibere possunt,
diligentiam adhibeant, diligentiam tamen unius majorem esse posse diligentia alterius. Satis haec consormia sunt notionibus communibus, modo ad judicia obvia animum attendere velis. Etenim iis profundiora haud raro insunt, quam vulgo existimatur. Unde non satis inculcari potest, ut, qui acumine alios vincunt, in scrutandis notionibus communibus sint solertes. q. TI 6.
Iuo quis plura eorum efficit , quae falcustarum sua Funae eniarum usi ab ipso seri certo sne poterant, eo diligenuor. EX ad tumgraduia verso quo quis plura eorum non facit, quae facultarum cogno- um dige
scendi usu ab ipso seri poterant, eo negligentior es. Etenim si tιE O nequis nihil eorum, quae certo fine fieri debent, omittit, nisigligentiae. cujus ignorantia ipsi invincibilis, vel de quo errorem fovet invincibilem. aut quod vires ejus excedit, seu omnium facultatum suarum usum superat; is summam adhibet, quam adhibere potest, diligentiam . 7ss. , consequenter si quae horum omittit, diligentiam summam non adhibet, quam adhibere potest. Quo plura igitur horum facit, eo se prae- , stat diligentiorem. Puod erat unum. υEnimvero negligentia consistit in omissione eorum, quae certo fine fieri debent ob non usum facultatum cognoscendi . 7 s o. . Quamobrem quo quis plura horum non facit, quae ramen facultatum cognoscendi usu facere poterat, eo negligentior est.
Habemus hic fundamentum genuinum graduum diligemtiae & negligentiae, quod ut penitius inspiciatur, praesertim ab iis, qui principiis Iuris Romani non satis perspectis animum
imbutum possident, quaedam adhuc annotanda nobis veniunt. Ad omnia negotia humana quaedam requiruntur, quorum
590쪽
nihil omittendum , squidem recte fieri debent, ut nihil in iis
des derari possit. Atque horum omnium commissio constituit diligentiam absolute sumidiam in abstracto, non attento animo ad conditionem agentis. Enimvero omnium istorum commissio non semper est in potestate agentis, seu non semper a libero facultatum suarum exercitio, in quo horum usus consistit, dependet, adeoque diligentia absolute summa non semper in agentem cadit, consequenter omissio eorum, quae usum facultatum ejusdem superant, ipsi non imputatur, nec hoc nomine dicitur negligens, etsi in abstracto idem negligemtiae tribuendum videatur. Est illa minor gradus diligentiae in abstracto non absolute spectatae. Denique quamvis eorum commissio, quae ad negotium aliquod requiruntur, usum facultatum agentis non superat; non tamen is semper facit
omnia, quae fieri ab ipso poterant, adeoque summa, quam adhibere poterat, diligentia non est, & summam diligentiam in concreto & sub conditione particulari agentis spectatam non adhibet. Atque inde est, quod alius se diligentio. rem, alius se negligentiorem in eodem negotio praestet, pro uti vel ampliorem, vel restrictiorem facit facultatum suarum usum. Vides adeo, si in judicio tuo de gradu diligentiae vel neg5gentiae agentis nihil desiderari, sed ipsum ad amussim cum veritate consentire debeat; i. perspectum tibi esse debere, in quonam summa ad negotium aliquod adhibenda consistat diligentia, quatenus absolute & in abstracto spectatur; a. non minus tibi perspecta esse debet omnis agentis conditio, ut diis
judicare valeas, quorumnam commissio usum omnium faculistatum agentis hujus superat, quorumnam vero commissio eundem non excedit. Ita enim demum cavebis, ne majorem
diligentiam ab agente requisiveris, quam humana patitur eonditio & in specie quam seri conditio agentis; nec ea excuses, quae negligentiae veniunt tribuenda. Quam disseile sit in calia dato hocce judicium, nemo non experiri poterit, si
idem tentare voluerit Summam igitur accurationem, quam urget ratio, leges civiles exigere minime potuerunt ob rationes suo loco exponendas. Quamobrem cum viderent JCti Romani non omnes eandem in eodem negotio adhibere diligentiam, sed alios ma Orem, alios minorem, quam alios;