De praesagienda vita et morte aegrotantium libri septem [...] cum praefatione Hermanni Boerhaave

441쪽

c,p. XVIII. DR PRAESAGIENDA VITA ξT MORTE AEGROT. qa heae, & inflammationes internae, Phlagmonesque, quae absque sudore judicentur, etsi saepe non sillo, sed aut una cum haemo

rhagia, aut in mulieribus mensibus erumpentibus, aut haemo rhoidibus, aut vomitu, aut *Πtis, aut at vi fluxione, aut denique urina. In iis itaque, qui sunt haemorrhagia atque sudore judicandi, utriusque signa praecipua aderunt; cuJusmodi erunt, capitis dolores aut gravantes, aut Pulsantes, aut calidi, lachrymae involuntariae, aut surditas, aut tinnitus aurium, aut

oculi rubri, aut maxillae & nares, hypochondria tensa absque dolore, aliquando respiratio dissicilis repente excitata, & pamlo post quae prorsus tollatur, pulsus quoque alti & magni, a

suppressis tum alvi excrementis, Tum uriniS , aut paucioribus faliis, rigores vehementes, absentia signoriim aliarum evcretionum, quippe mensium, haemorrhoidarum, vomitus, dcalvi fluxus, delirium increscente accessione, partes externae, &praesertim facies , calidiores, coloratiores, molliores seu limmidiqres, & ab ipsis vaporem, seu fumum ualidum non amtea solitum exhalare, atque pulsus mollis & undosus. Et si cum sudore menses erunt erupturi in mulieribus, deerunt signa harmorrhagiae, vomitus, & aliarum excretionum, atque propria mensium aderunt, quae sunt gravitas lumborum effatu digna, dolor atque tensio, totius corporis & praesertim

lumborum lassitudo; hinc Auctor in Garis aesagiis Militudinariashas febres iudicatorias vocavit aderit itidem cardialgia, id est , cordis seu oris stomachi, quod cor antiqui appellarunt, dolor, atque circa spinam tensio, aestus, atque ardoris. si-gda in viris cum sudore etiam haemorrhoidas praenuntiant. Et

Vm sudore, si vomitus erit futurus, signis rudoris signa vomitus quoque conjungentur, qualia esse diximus, dolorem inpitis acutum & mordacem, & pro splendore oculis caligi-Rςm, seu atrum quoddam, obversari, stomachi saltidium, nam sigm, subvetiionem, anxietatem & inquietationem, cardioPR0a, id est cordis seu oris ventriculi morsum, spiritum d -οὶςm, pulsum inaequalem, durum, atque jam jam vomituris spu-Rm tenue ex ore copiosum effluens, atque labii inserioris aguntionem. Et si utina copiosa una futura sit cum sudore, ad Text. 36. Hlili a sunt

442쪽

runt signa urinarum, quae fuerant primo, quod absint aliaruri excretionum signa, alvuS cum ante copiosior sterit, nunc se cis sit, nullus dolor praeter in hypogastrio sentitiar sensus gravitatis, aliquandoque Ponderis , & circa Vesicam inflati si

nis observatur, non vehementes erunt jactationes d inquietu dines, urina plerumque non confertim, sed paulatim incipis atque augetur, quae aliquando infert calorem aut ardorem' aut pruritum, & voluntatem crebram mingendita Et si1 cum sit dore alvus una erit solvenda , tunc simul adegunt signa alvi

fluxurae, nempe praecordia erunt tensia, murmurantia, aut m0

sus in intestinis, flatus, ructus Ventriue, rugitus seu strepitus sentientur, lumborum aderit dolor, & genuum aliquando gravitas, Ventris turbatio, ae pulsius vibrosus & duruso Si vero una cum sudore sphita quoque coptasse eXcernenda erunt, aberunt signa propria , quae in morbis pulmonum , dc pect0ris apparent: maximeque in pleuritide,& peri eumonia, sput0rum exeretiones observari debent, ut in pleuritico fuit ab Hipp. a observatum. Signa vero, quod copiosiora sputa sint excernenda ,. sum tussis ,i dissicilis. res iratio , do sputa, quae coeperunt eXcerni cum tussi copiosa, quae vero magis c0cta evaserint, facilius educuntur. Et haec sunt, quae de cogninscendis crissibus fuerant a nobis dicenda. Nunc de temp0r , quo sint observandae, restat, ut agamuS.CAP. XIX.

De tensiae Crisum, id est, quo notis sint futurae. posteaquam scriptum a nobis fuit , quo pacto Μedici est

beam cognostere , num morbi sint crisi judicandi, absque crisi ; & si crisi, an per abscessus, an per hum0xμφeXcretionem, & quae bonae salutaresque judicentur , α matri, lethales; atque demum, cum etiam ex signis quaslibet ςxhsum species cognoscere studuerimus, restat selum, ux)tempore fiant seu observentur crises, quoque accuratiuS δ ις

443쪽

litiem habebunt, plurimum laudis in Medicina assequentur. s d ad institutum redeamus, qHOd est noscere tempus particu- sitim, in quo crises fiunt. lae cognitio penes multa habe-Tempust, bitur; de quanquam si admodum dissicilis, proptereaque requirat maximam diligentiam, studium, & laborem , tamen 111 curate omnia signa praenarrata ipsorumque Vires intelleXer, modo eo mus, neque multa dimcultate hujus praedictionis rationem aς gnoste. sequemur. Ρerscrutabitur itaque haec cognitio quippe tem- xv poris, in quo crise& filiat futui se, ab his, talicet a 11gnis criticis seu decretoriis Vocati8 ; atque' a tempore in quo haec Observantur, quippe in quo' incipiunt, augentur non enim cribtica signa prius tolluntur, quam crisis erumpat, a morborum idea, natura, magnitudine , motu, temporibuS ipsorum, acdctione & cruditate. A crititis enim signis, quippe quae cri- A Criti sim antecedunt, antequani fiet, ut Hippocr 'docet cis signit, ii 3. n0X molesta apparet. Anteredit enim , ut Galen etiam iu'2. libr. de Crisb. Pop. a. scripsit, non medioeris perturbatio mcorpore aegr0tantis, nam di jeiles tolerantiae, vigiliae, deliri , U Π ei somni sunt , dissolus anhelitus , vertiginita Lenebrico di di cilisfusus, dolores copitis, tolli j stomachi, j mu

torum aliorum membrorum , nonnusses starium sonitus , N im

'culos vani Pseudores apparendi, lae,mmae' involunt ae δ'' Uyt , b urina retinetur, P abrum agitatur, aut aliquod aliudi Eum fit, oblivio, praesentium ignorantia , vehemens rigor, plurumum siccelsio eon ta/ anticipans, multis aestus sitis intolerabilis,

Amovi, W saliunt ji uni nurentes, neque t sunt in eodem

tV recumbere , deinde repense multus thdor erumpit, aut v0mitus,

y β uit copiosius, aue haec omnia simul continguiti: Hae 'Rim alias demonitravimus cum signis coctionis crisin prae' '' 'r're. iniorum principium necesse est: animadverti, ur 'ς ς diem, in quo crisis futura sit, intelligamuS: non enm ind quo haec videri coeperunt, crisis aberit ultra quater Rin 1i enim exempli irre tia 4. die incipient conspectis uri

444쪽

rinis concoctis, morbusqὶle Vehemens si dc celer, ultri , eritis non producetur. Ceterum ubi coeperiat manifesta qui dam coctionis signa, neque morbus admodum vehemen, neque celer , usque ad septimum , id est, in secundo quate,nione , crisis protendetur. Quam rem sasis Perbelle expre liti Hipp. in lib. 3. Progo. Q text. 33. ita secibens. Ex iis vero, ostiprisno die More coeperint , quarto die gravantar mos is quam Gruto, septimo oero die liberantur. Plurimi vero ipse; lim Job imcipiunt tertio die , confictantur autem quinto maxime , libertatis aut nono aut amdecimo dis : quicunque vero quinto dolore eas. rint, b alia secandam rationem priorem ipsas assuerint , detix, qaarto eoadunt. cauare crisis terminus majori ex parte erit septem dierum.ab ea die , in qua coeperunt decretoria ligat conspici: sed ubi apparuerit signum aliquod manifestum, ex

quo morbum in augmentum descendisse cognoscamus, plerumque altero quaternario crisiis fiet, cum non longius c0m

'eoctio sit perficienda, atque illud tempus vigoris morbi sit proprium salutarium crisium, ut Gal. docuit, atque h0e est, quod etiam ita expressit. Cum igitur primo die A m alipi idictionis manifestum apparuerit, reliquis etiam omni bas perico Iam nullum portendentibus, tune pro lsibi ciemus, quod ,

primo quaternario morbi flationem subsequi, sit necessarium s , iis Quis decretortiis apparensibus, smul perfecta coctis θη 'vetur , Juturo primo dis decretorio orsu feri erit nec ρήνη Ex signis itaque decretoriis nedum crisin futuram conjicimpii

Ex natu- at quo non minus tempore sit futura. Ex natura m'se morborum, cum acuta, tum longa, quos morb0s GyW

brachyta ricos appellant, poterimus tempus crisium stere. Quo ad tempus enim seu morborum aetatem , ii ipi

est differentia: namque morborum alii acuti, alii l pἶ' alii medii dicuntur: acutus , ait Hippoci in a. 'boromq

quatuordecim diebus terminatur ; etsi Galen. videatur xψxφίnum morborum acutorum diem vigesimum statu rς 1 mediorum usque ad quadragesimum , quos VOcRi μα delapsu , seu ex conversione , de quibu

445쪽

Meminit, cum is primo' Prognost. H text. a I. ita scripserit. Qui ter autem existimarespiraudi facilitatem magnam habere vim salutem in omvibus acutis morbis; quioamque febres habent ad--jstiis , is quais πω diebus Iudicantur : & ultra hos dies, qui judicanturi, diutinos & longos Vocata Ceterum, ut accur

lius ex naturamorborum temPus crisium pervestigemus, distim uere oportet acutos morbos m acutissimos, sive maxime ac

tos, per utOS, atque simpliciter acutos. Horum ait Hippoc. b longiorem terminum esse, ut Gal. u. 3. de cisi eap. 13. scribit , quatuordecim dierum& illos, quippe acutissimos unico quaternario resolVi ; cujusinodi simi, angina, cholera , tetanos, synochus et atque pera tos septem diebus, cujusta di iunt, pleuritis, phrenitis, peripneumonia, hepatitis, dia-phragmatis, uterique, & stomachi inflammatio , febris ardens , si melius & alii hujus odi multi.. Ceterum acutissimorum ali qui vel etiam uno tantum die, alii duobus alii tribus, atque alii quatuor judicantur ; nunquam vero ultra hos dieS producuntur, sed ante hos plures terminantur ., ut apoploia,

ephemera pestilens, lethalissima phrenitis, de quae tu AEgypto saepius epidemide grassatur, quem affectum Deme uia Egyptii appellant, estque eorum morborum acutissimorum, qui paucis horis homines interimunt. Ideni quoque est pe

acu rum , quorum terminus est dies septima, quando eorum plures antea non raro, propter morborum Vehementiam , hγbestut judicium, uti ex Gal. phreniticis acutistima , qua HiPP. H lib. 3. Epid. como 3 .c lito 1 . quendam quarto die fuisse exsti HRm, meminit; synochi itidem, & phrenitici & peripneumonici, prae inflammationis magnitudine, saepius quarto die vel q*inr0 judicantur.. Eodem modo fit de simpliciter acutis , R d hi aliquando septimo, aut nono, aut undecimo, habent j qi stri0nem. Hoc plerumque observatur in malis crisibus, quae

hyxinra, propter vehementiam morbi, aut propter multitudiu ut pravissimam qualitatem humorum, vehementer irri 'x', ante tempus excernente fiunt, atque hoc Pacto POi sumus i m0rbis cris es, quandosnt futurae, praenoscere. A magni

446쪽

a1 PROSPER ALPINUS.

xkMori tudine Pioque morbonim, necesse erit , medium intelli , hi horum ex viritim una habita cogniti OBe, qu0 tempore fieri debeat digmagnita- ss. Siquidem, ut docet Galen in I. Epid. necessarium est ob morborum magnitudinem ac castum Vehementistin, vel cito vires prosterni, adeo ut homo moriatur, Vel ad n0xioruri humorum exarationem excitatas, si modo, quos invaseriosi liu mores exstiperent, bonam sequi Judicationem , sin aurem ex superentur, malum. Utrumque Vero intra quaternarium fieri solet. Quo ubi in morbo aliquo Vehementiam quarta die cognoverimus, non ultra septimum judicium, Vel mors, prsa ducetur. De qua re Gal. DI I, Diae, dixit : Quare fae meae,neris, ubi quartus , perinde ut tertius, gravia habeat symptomate,

V Ana, in morbo aeuto, brevi exspectandum judiciatu es e, si puri bus diebus potius inuadebat, in paribus, s vero imparibus, in bis,

atque Judicium illis, , mors in morbis exitialibus . De Plut eo a , qui obiit sexta die, ait, quarta die omnia false exmrbata,

ipsiimque maximo morbo conflictari, cum exitialibus urinis nigris , quo naturam exstinctam iri necessarist cognoscebatur, atque id non ultra quaternarium protrahi possse , vires debiles ho- significabunt.jEx morborum quoque motu celeri, aut tardo, rummo' accuratius & distinct e magis cristum futurarum tempus poto auitardo - Π mque ubi morbum judicabimus solutum iri 'R 'M praeter vehementiam ejus etiam celeritas ob sty vetur, Porrit Vel etiam quarto aut quinto resolvi veluti

motus tarditas , ad nonum aut undecimum usque retardari ram Em-A remporibus Vero morborum, atque a cinsoribu, uditate longe clarius & disti iactius praenoscent Me

dici crisium futurarum tempus , quando omnes bonae cri sti aut in itaru fiant, aut in augmento intelligimus vero sistissim atque augmentum , non inquam morbi, sed ipsius quidςφnaturae coquentiS & alrerantis morbum : exitiales vero RRI

in principio , aut in augmento, ut Galen. in libr. 3. ybui cap. Io. tradidit. Quare , morbo salutari, crisint in sectam non nisi in vigore morbi exspectabimus, impeis 'in augmento. Ex quibus signa temporum exacte

Lib. I. Epid. AEgio. p. 966.

447쪽

guantur, quemadmodum alias ex Galeno in primo de GL ibus docuimus. Quare si perfecta ansis erit futura, necesse 'erit , augmentum morbi prius absolvi, cujus sane tempus nobis innotescet principii augmentique notitia ; namque si longum fuerit morbi principium, itidem augmentum, & ubgor proportioni respondebita imperfecta vero trans o primeipio. Principium autem esse illud tempus , in quo morbus

omnino cruduS est, nullumque vel etiam signum concoctionis illuxerit, quod cum cceperit, augmentum esse, & durare, qiio- ad perfecte concoquatur morbus, Galen. in primo de Crimus, eo. 8. b in trimo , de totius morb. temp. cap. 3. scriptum reliquit. In exitialibus vero crisibus, diximus, vel principium vel augmentum esse attendendum: in vehementissimo morbo, cum praelanguidis viribus, ta istis non superabit principium, neque primum quaternarium; cum robustis vero augmentum attingit. Quare in robustis crisis fiet in augmento: natura enim non succumbet morbo, non aliquo pati se ab ipsa alterat . Ceterumhaec erit servanda 1egula, ut distinctius diem, vel etiam in qua crisis fiet, praenoscere queamus. Quippe a comspectis signis vel salutaribus , vel exitialibus, futuro primo quaternario judicium fore exspectandum. Tanto enim temporis spatio in salutaribus morbis utens natura solet morbum abi rare, quoad excernere critice possitn atque toto ipso itidem tempore morbus solet naturam robustam ad pugnam irritare, Ut debilem exstinguem, ex qRo merito Hippoc. in 3 .Prσπω. Mi t. a. dixit.: Simplis sim enim febres, ae mais firmati secu-

4ri is, quarto die aut citius definunt. 8 text.4. Teterrimae vero, ac Assii a stilentes docillimis, quarto die aut citius interimunt. . διῖque prunum impetum hunc in modum iniri eo text. q. Ubi Ve-x natura maximum habuerit irritamentum, maximo morbo in principio siccumbet. Galen. vero inhb. 1 de Diebus decret. cap. 'es etiam horam nos posse cognoscere, eamque eX ac si S temporum accurata observatione, scripsit. Namque si qxim morbo invadente, id est, in principio accessionis, aeger I ii veliγ0 P3g. 43. lin. s . ιθ pas. 46 liii. I. 6 ibid. lla. a.

448쪽

vehementer refrigeretur, exempli gratia, ut vix ad ealbffci lreduci queat, calorque diutissime absit , pulsus sit exiguug aut

nullus, aut malus appareat, motus pigritist, Vel somnus vete, lnosus, aut aliud quippiam observetur i, Vel si principium 1 icet ais fuerit moderatum, & in statu postest deliret, vel eum

impetu exiliat,. vel resolvatur, Vel comato 2S, aut multum inquietus,. aut magnitudinem febri 9 n0n toleret, sed vehe menter inardescat, vertiginosiiS, aut capite doleat, eordisque

morsus; aut si moderate, in principio & in statu habueris

necesse erit ipsem mori in declinatione, quae cognoscetur, si aderit animi deliquium, sudores tinequules, frigidi, vel cir ea caput solumi, Vel cervicem , Vel pectus , pulsus obscuriis exiguus, & his similia, proculdubio mors ac judicium erit in

Ut est. ν accessioniS declinatio. Ex coctione etiam Aa he &-tem S cristam poterimus eo ieere, atque ex sue eruditate gnis indicatoriis; siquidem in salutari morbo nunqusim fiet& signia crisis, nisi signa, in aliquo dierum decretoriorum, comonis stPindyς'N' paruerint, quae plerumque ita conspecta in proximo deeret0xio die judicium ostenderunt: in morbis quidem salutarib iis, magnis, inceptam cestionem tempore unius qNaternarii sidet natura absolvere. Quodsi in die indicante signum cestionis c0m

spectum fuerit, in proximodecretorio erit crisis: Quod Ηj'pocr. in lib. q. Aps ori . I. ita docuit. Quibis in se bHis septimo juiciumst, iis nubeculam obtinet urina quarto dis rPbram, alias udum rationem. Quod praeceptum Gai. si cuius in lib. 3. de Crisibus cap. 4. ait: Cum igitur primo dissegnum aliquod coctionis manifestum apparuerit, reliquis etiρφ0 nibus perieulum nullum portendentibus, time procul δε sciemus, quod in primo quaternario morbi selutionem susis sit ne farium. Ex quo colligimus, ubi manifestum apphruerit coitionis signum in aliquo dierum decretoriorum, Haltero proximo succedet judicium , quod per quaternionem phtura reliquum humoris cruditatis absolvat, quodque non mi' Π tempore facere potest: proinde si, ut ait G in. in eodem sit aegrotus neque secundo die manifestum coctionis signum hybuQrix, neque tamen perniciosum signum adfuerit, ις

449쪽

cip. XIX. Pa PRAESAGISNDA VI A ET MORTE AEGROT. i 43ssest absque periculo, serVabitur sane, sed non in primo quaternario integre, at in secundo, quippe Primo secundi quate nasii die critico, qui erit vel sextus vel septimus. Eodem modo, si septimo appareat manifestum signum coctionis, ad undecimum magis, quam ad decimum quartum , fiet crisis. Quod judiueium perpetuo fiet, siquidem morbus sit salubris, & neque

ejus acumen, neque magnitudo festinet, atque error aliquis circa aegrotum admittatur, status tempus crisis exspectabit, id est perfectam coctionem. Si vero propter morbi magnitudinem, vel motus celeritatem , vel propter aliquod aliud natura irritetur, ante statum, atque inordinato tempore fiet. Ceterum seque tamen verum erit, si in uno dierum decretoriorum, praesertim indicium , vel salutare signum vel exitiale apparuerit, post quaternarium in altero die decretorio juducium fiet. Ceterum, ut dictum est, magnitudo morbi, mothis celer aut IarduS , errores commissi , sunt maxime attemdendi; cum horum causa saepius crisis indicio non re ondeat. Quorum exempla plura posuit Galan. libro nuper citato. APque haec erant in hoc libro scribenda.

450쪽

C A p. I. 'furti luribus Mnorum ex et sonitas ad pHaedictionem. actenus in praecedenti libro Dierum Decre

toriorum: ,. atque Crisium cognoscendarum

rationem tradidimus, ad illustrandam hane praedicendi methodum,. a naturalis facultatis status: observatione depromendam. Cum ex omnibus , ut di istum est,. naturalis hujus p0.tentiae circa quam cognoscendam versamuri quatuor funes ionibus , concoctoria atque e retoria praecipuam ac maximam; ad praedicendum titan aperiat merito , ad harum praesertim notitiam crisium dc dierum criticorum cognitionem PydemsimuS , atque nunc omnium Excrementorum parsiculPxes Excretiones, & Abscessus accurate considerabimus. Tum quod ex ipsis rursum, concoctio cruditas, ac malignitaS m0r'borum nobis innotestat , tum etiam, quod ab ipsorum excre tionis modo, natura quando bene ac saltibriter humines m0 Vear, & tra mittat, atque excernat , & quando male inisu

steque id agat, cognoscimus. Quare primo , ut quo ad Vixς hanc nostram praedicendi rationem illus iremus, de praesagio 'sanguinis Excretione agemus, dc postea, a Sudoribus, Vomiij innibus,, Dductionibus alvi, Urinis, Sputis, atque Abscessitat

C Ap. II.

De predictiom a salubri sanguinis exeritione. l Rod in morbis acutis vehementibusve saepissime obstr

Varum sit, repente aur ex naribus, vir e