장음표시 사용
401쪽
opere naturae, cur id erit abnuendum in operibus artis 3 qum non solum superat imperfectiorem artem, Verum etiam & . ope ministerioque naturae, natura quandoque ipsam aemulando superat, ut ante diximus, & habitinus compertum in coloribus, saporibus, alijsq; permultis. Sane scriptum est in sacra Genesi in terra Chauilah;sed apud LXX. & vulgata editionem iacet Euilat, quam esse in India veteres produnt, nasci asirum de terrae illius auru esse optimum, si latinae stamuς
translationi κοιλον LXX. interprete. verter ut ex Hebraeo contextu, Q, &si bonum mavis interpretari vel pulchru, certe coparationem non effugies , nisi malueris confiteri non esse bonu pulchrum ue aurit, quod alijs in prouinciJs gigneretur. Quid . n. est causς ut auru per excellentia ibi esse diceretur,& bonu auruὶ nisi alicubi no esset bonu aurit, aut ea no esset pditu bonita te, qua polleret auru Euilat i coparatione vero . dici optimumdubitari nequit, & bonii pariter coparatione dici non abnues, dum in sui generis substatia referatur ad id, o, eadem non sit praeditum bonit tς; ergo diserimen auri coruligere nos in natura opus, discrimon inquam vel specie, vel gradu, quod sane discrimen nec in arte ipsa, si ars arti cons
ratur , nec in arte, quae cum natura contendit, est abnegandum. Adest & Pliiiij tostimo pium vocantis aurum excellens, sid quod ex uripigmento Caius Caesar confecisset, de qua re t
suo loco, latius eodem auctore mandatum est memoriar,
omni auro inesso argentum vario podore, alibi dena, alibi non , alibi octaua parte, alibi quinta, quae portio consti tuit electrum repugnans veneno: Quiibus ex rebus multa produntur auri discrimina Addeo alijs metallis aurum inest alibi purius, impurius alibi. Quid quod de rebus non motallicis inest auru sic, ut magni Alberti testimonio in s tui γε humnni Cranei. capistis'
coemculis tepestate mea, siue id illς du in terrae superficie co-spiceretur instar granoru des uti erunt,isine generatu sit ex e- duliora occulta potestate, quibus exerra sint auri exordia jc5 municata, pcipue in Masoru montibus herbaru potestate nobilitatis, quandoquide Don loge a Fucino lacu parte qu' dam Albani campi perdices illas diuersari, dum eis: In locis adhuc pene puer militarem non sine demiratione percepi.
usam inoc ignorabam ; nec satis perquirebam ad hanc i
402쪽
diem, fortassis indeprehensam, quamquam eam de princi-phs auri pendere coijcio, tum quod nihil prohibet id, quod in terrae cauernis occulitur, etiam in superficie reperiri qua-doque posse, tum quod herbis ipsis atque radicibus vim in esse posse, ut sic loquar, aurificam negari, nisi pro ter uenon potest, tum quod similia sunt visa etiam in quadrupedibus animantibus: referunt enim digni fide viri Cretaeis in montibus ibices vidisse, quorum dentes aurigineo colore suffusi essent, praecipue qua parte prodeunt e gingiuis, a
que herbas tangunt,quarum est in Ida Cretae decantata celebritas. Mitto eius naturam auri, quod obrigon vocavit Graecia,
tametsi placuit Isidoro & sectatoribus Latinum esse vocabulum , quod obradiet splendore. Nec abest a veri similia
xviij ne de Plinio tractum id esse, qui scripsit aurum, quod
ignis simili colore rubet, atque ipsurn obrigum vocant, sed qui Graecas percalluere literas, inter quos Hermolaus vir nostrae aetatis, malunt Graece vocabulum effetu quasi hoc est, tenerum, molle, delicatumve, siue ut mihi venit in mentem fortassis ευρι ορ quod ex optimo prodeat germine, quasique legitima radice subolescat, siue id malueris esse na
tura comparatum, siue arte saperante naturam.
Harbrei habent pro obrigo, quod septuaginta reposta runt interpretes, aliquando loci nomen, aliquando verbii, quod purissimum queas in Latinum couertere, & quandΟ-que etiam ab eo nomine quod proprie purissimo respodeat non abhorruerunt, atque fortassis id ipsum est, quod apyron appellauit antiquitas, auctore Diodoro . est Tum e cuniculis Arabiae, nullo i ne liquefactum, colore ita lucido, ut ipsi inclusos auro precioses lapides reddat splendidiores, ut Obiter inde subnotem monstratum antea locum Psalmi, &dabitur ei de auro Arabi iNam praeter alias significationes ad metalli eius praecellentiam pertinere potest ut ex ea conscenditur animo adsupremum apice sapientiae, quam sub auri vocabulo mystico nomine constat inclicatam.Itaque promit natura varijs mo- , dis aurum, ars item interdum naturae ministra, interdum manula, eiusque ipsius auxilio victrix, varie quoque promere solet, falluntur enim plurimi aestimantes artis potestatem
non sicuti par est, quippe qui rentur ita subesse illam naturali
403쪽
rali facultati, ut non censeant naturae dignam nomine,quo tamen in primis pollet, est enim natura quadam cognitione praedita, cum sit habitus animi ratione vigentis, & intelligentis, quo munere naturam mutam & ratione intranea destitutam regit, atque disponit, & inter regendum & moderandum , cum imitatur eam, tum aemulatur, tum superat.
Adde quod inter naturae laudes illa etiam quandoque numerata sit, quod artem simulet: sic in figuris suapte natura delineatis in marmore: sic in gemma Polycratis, alijsque permultis plane compertum est, sic etiam ingeniosus Poeta
retulit, naturam duxisse natiuum arcti artis imitatione, per illa carmina, cuius in extremo est, Antrumne morale recessu arte laboratum, nulla simulauerat artem ingenio natura suo. Nam pumice vivo, & leuibus tophis natiuum duxera: arcum. Sed de artis potestate paulo post: tantum id hoc loco deductum sit, ut compescantur tanto magiS qu1 pergunt inficiari artem, ad faciendum aurum aspirare, nisi frustra, quanto magis nulla id ratione contendunt, & contra fiat, tantumque absit ut id nequeat, quod etiam valeat naturae adiumento &accessione diligentiet mutam superg ebaturam-
mo generatim aurum posse fieri per artem hac etia in in re in alijs plurimis naturam artis indulseria destitutamsuteret.
SVperat ars in Chry poeta paranda, si1perat adiumento
naturae naturam ipsam , artis beneficio destitutam.Non in splendore solum uti diximus, sed & in celeritate conficiendi , quod fiet inter narrandum experimenta manifestu. Superat etiam sic ut methodis pluribus id consequatur: nam quinque modis generatim aurum per artem fieri potest. Primum dum metallum extrahitur a metallo, ut cum ex aere argentum excernitur, quod me vidisse memini. Delitescunt enim in alterutris metalla saepe numero, pr cipueque argentum in auro. Contraque sit, ut & aurum in argento reperiatur Occultu, obnubitur etiam plumbo & aeri nonihil anetalli perfectioris. Deinde compositione rerum metallicarum paratur au-
404쪽
xum, quibus rebus mineralia nome factum est a vulgo, Ba baram appellationem secuto: sunt enim eis in rebus metalolicis auri principia, praecipueque vivo in argento &1nsultaphure, quod non sensit ignem, quod etiam me vidisse non
Tertio fit aurum ex auri semine, semen appello vim pro-lificam : est enim indita cuicunque rei naturali virtus quaedam, ut se propaget, Quarto ex re, quae persectior auro sit, aurum paratur, non tamen sinς auri semine conflatur ea res, nec sine princi-phs alijs,quae sint apta generationi. Summum fuit hac in re- philosophorum ingenium, praecellens industria, demirandum artificium, quandoquidem partes rei quas deligunt ad conficiendum aurum , argentumve, diueparant i alias in naturas, qproportione quada respondent & elementis, &caelo, siue illud velut quintam essentiam constituant more Peripatetico, siue tanquam pluilinum ignem ritu Platonicorum : iunguntque & auri & hydra xij semina, ut que- admodum sublunaria iuncta caelo , & elementis tanquam uniuersalibus causis, & particularibu etiam rerum 1eminibus propaganinr, sic ipsi utuntur suis illis naturis, metallorumque & rerum metallicarum seminibus, ad auri a
que argenti numerosissimam foecunditatem. Hic Auzem mo-α- o gener est, ν magnarum rerum essector, tres, ruor
ante narrauimuσραηti ulares appellantur.
Qisntus vocatur is, qui priore ignobilioreque metalli forma disiecta, posteriorem &potiorem formam in materiam metallica inducit; Pra-- moi lucri est, m/mmisec duae , mediocris tertim ta quintud magni, re quartus maxim . Nec admirandum quod ante diximus, artem naturae beneficio superare naturam,cu in alijs etiam reb' quae auro faciendo condu unt, praestare naturae artem usam naturae b
neficio videamus: siquidem in aqua, in oleo, in sale confectis per artem ipsam mirabiles inesse a Deo potestates, notum est, ut eis ipsis, &aquae, & salis, & olei quae pepe rit natura vires aequare non fietur: proinde longissime fusiun-
ut propterea quod natiuum est, &suapte ingenio fretum, semper sublimius, habendum sit, at que perfectius, si coi sotiatur ei quod ars molitur. Neque
405쪽
Neque enim collatas volumus per sese atque seorsum
vires naturae viribus artis , sed artem naturae fretarn muneribus componi posse dicimus naturae ut ita dixerim lnudae & inerti, atque ita componi, ut ars interdum prae- 'stantior esse, & videatur & sit. Quid autem mirum ; cum etiam naturae priuilegio non fraudetur ars, quae quidem uti diximus,& ipsa naturae est appellatione censenda: naturae inquam non surdae, sed intelligentis, digerentis, atque pio oficientis. Hoc in domibus, investimentis, in omni vitae munere perspicimuς, quod rude prorsus &impolitu esset, ni ars humanae mentis, hoc est ii turae melioris, tanquam nobilissimum animatumque instrumentum accessisset, cuius industria factum, ut qui in cauernis cryptisque montium delituissent homines exesis, videlicet excavatisq; in fornices domunculis multorum de cursiti sedulorum paucis hebdomadibus, non in casis modo
sed in palaths degat qui frodibus arborum; qui pellibus ani
malium inconditis operiretur laneis, laneisq; panis no nisi arte cosectis vestiantur, qui crudis oleribus, ferino lacte, sanguinolenta carne vescerentur, paratis ad salubritate & pG indecoram voluptatem cibis eius artis beneficio nutriantur.
Denique si percenseas uniuersa, reperies,arte perfecta hoc est sapiente naturam hominis, mutς naturae quae illi subste nitur antecellere: Quibus rebus colligitur no esse dignu stupore, ut quod haec centu molitur annis, illa paucis diebus de paucis etia horis eius ipsius ministerio copleat sic medicina, pictura, militaris aucta atque firmata est: sic philosophia vires
adepta est,& theologiae plurimu famulata, cum natur contemplatio hominis ingenio freta &experimeto firmata vi, res potestate qae sublunarium rerum, herbarum, fruticum, lapidum, animalium indagaverit, quarum notitia in admia rationem exciverit genus humanum, & perduxerit ad prouidentiae diuinae consideranda secreta: multa quoq; proce dentibus seculis experiuntur arte, quae quoniam antiquitus non vivebantur ab his, qui rem oculis no percepere, vix credi queant. Mirabatur olim vetustas inesse fontibus nonnullis vim faxificam, cum spectar r dςcurrentes rivulos aquarum
longo post tempore herbis Sc cespitibus, i pideam continua irrigatione communicasse naturam. Mirabar & ego
dum id non solum tape legissem, sed etiam semςl vidisserin in
406쪽
Italiae finibus, cum per Telinam vallem a ripa La lacus ad Alpes Rhetias iter facerem: sed des*t admiratio postquam spectaui non iam maniplos filicum , aut ulmi frondes an- nua madefactione versas in tophum, sed ictu pene oculi se
t rum , argentum, aurum verses in humorem. Adde miras ip- sarum, quae paucis ante seculis compositae sunt, peculiarest que dotes aquarum, cum alia ferrum; aes alia voret, aurumi alia, argentum alia: Mittam vulgarem illam & notistimam, i qua secernitur argentino ab auro,uti de eis quas natura prO- fudit , quasque & in quinto decimo libro Poeta, & in XXI volumine naturalis historiae collector ducit in medium, nati Ialam subire mentem possit demiratio proderem, nisi non paradoxon id modo, sed adynaton lector existimaret; meia vidisse aruam , bibisne sego , noci mento posii set, cui super hydrargyro solo, quod in sublime sit elat0m,
vis insit, quietion inest acerrimis, & consumptricibus aquis: super sale vero quem fluviatilis & putealis aqua dissoluit, nulla omnino potestas sit, & hqc quidem artis munera Chemistarum ingenio vestigata, cuius etiam artis ad insigne quod&inspexit, & tetigit theologicum illud, quod muta
natura, vel de longinquo, cum &per transennarn allucinata dicitur, id est admirabilem palingenesiam paruo temporc posse fieri naturalliam rerum sine miraculo nouo si1premae potestatis, quae cum accederit, dubium csse non queat, etiam pervicacibus ingenijs e ficieiidam, quam inde tenemus
aeternam , in ictu oculi palingenesiam vidit, & aliud id est, corpora cratisiora per subtiliora, atque haec per spiritus regi subtiliores, sicut maior omnino vis subtilissimo insit ten issimoque spiritui quam vastar molis corpori, exemploque potest hoc omnibus in promptu esse. Ponat quis si adsit c5moditas& aluminis & eius salis , quod e laterculis exsudat coctilibus decem millia pondo super una argenti lamina
parui ponderis,ut soluatur in aquam, nunquam soluetur e iam si decem annis pressa tantis ponderibus fuerit. Ponat unciolam vaporum subtiliora, eisdem reb M Up-xerint ac tantum argentum, quod erat forma solida fluidi naturam humoris induet, hoc non naturae sed artis opus Maturam pertractantis, nec id quidem vario desultorioque ingenio, sed stato, firmoque tenore sic, ut nequeat, &ab imperitis varietas effectus in medium duci, queadmodum peri-
407쪽
petitis olim doctis liue scriptoribus, Plinio, Senecae, Vitruvio contigit, cum de Styge aqua dissererent, opere si non AG tis, sed natur: e,quam aquam alius perrodere dixit, alius conjgelascere, alius distilire: contraria plane sunt haec, nec cohae tentia munia, subde oleuns, quo intime penetrantur ipsa me- ltalla, quo fatiscunt, quo tabefiunt, quo liquatur, quo & in- tus & in cute colorantur. Nec sileam multiplicem salis confectione, quo superatur
ita marinus, montanus, arenariuS sal apud vetustatem cogniti , ut ipso sale per artem confecto saliri eorurn ut sic dixerimi quodcumq; posset id autem fit ex rebus, quς nullo modo videtur ardere, ex rebus etiam ta calidis & obnoxijs igni, quam quod maxime,ut me de sulptaure vidisse no abnuo tr ictum salem contemptorem flammae, & eximio splendore siclfulgidum,& cadidum, ut ei conferri nequeat ille, quem pro- dunt Graeci scriptores rerum gestarum AlexandriMacedonis in AEgyptum, dono mittere solitos antistites Hammonis o- γtaculi: filii 3cante paucos dies ut nosti iussu meo confectus fal tam visu pulcher, quam suauis gustu ex herba, cuius mea Ipascua Ditionis Ferrariae, & Mantuanae ditioni contermina, lyraecipue referta sunt. Nam cum penderent mihi pastores externi vectigal ex ea, utpote cuius esu pecudibus aegris afferretur auxilium, cogitaui salem, quem gustatu referebat herba in causa esse sanit ii, atque ida dum Padus consuetis ripis coercetur, ne vicinos campos inundet, non spernenda copia sese nobis exhibet, montano & maritimo sale ut pulchrior, suaviorque, ita rebus quoque metallicis, ni coniectura me fallit, accommodatior, omissium faciam penetrantem, exiccantem , & adurentem potestatem, paruo temporis mometo arte compertamicuius impetu prioris dis citur metalli forma, qua disiecta, facile potest immitti generarique alia eiusdem artis ministe-xio, & ope naturae. Quam etsi regi quamquam mutam ab intelligentia non errante dixerit quispiam ex aduerso tamen non poterit afferri plus adiumenti rei constituendae, cum
mens etiam hominis alte instruct a,& usu confirmata,suppetias tulerit, multo certe maiora visuntur, ne dum scripta leguntur, quam quod metalla promiscue fiant, humano actificio pauciS diebus, quamuis ea natura non generet, nisi post annorum multa curricula.
408쪽
D3 IO AN . FR. MIRAND. proinde Michael psellus paucis schedulis artem scribens
ouam sub trutina philosophiae prius examinandam sus cepe rat, recipi miratur praeditam a Strabone naturale vim Q uanis dam fontis trasmutantem, non recepi metallorum versas in; alterutrum artis beneficio formas, quarum multas ille com- memorat. Negotium alioqui vi Idem censet nisi honesta quadam vi, qui praeceperat coegisset. CAP. IX. Necessarium non esse, auri per artem conficiendiperitu. seubtiliorisphilosophiaeprofundam S abstrusis cognitionem sit sequutur. NEc audiendi, qui dicunt esse necessariana uti elementatorum primarumque ab eis disinitantium qualitatum proportionem ad aurum faciendum pernoscamus in uenti enim sunt, qui sic sint fabulati, nihil enim corum quod naturaFmit, cognitum nobis esset, si primordia ipso- ram nece ise eis et antea pernovi te illuc enim nec siensius per tingit, nec ratio penetrat, nisi coniecturis quibusdam incc ' iis, plurimum, & in utramque partem vacillantibus. Sed nec abstrussis etiam causis indagandis vocavisse necesso est peritum artificem auri conficiendi, satis est, si suopte ingenio naturae ministrum se praebeat semper gignentis, &promentis quicquam pro ut ei stiperne mandatum est. Sic obstetrix foetus naturam quam prorsus igAOrat, non perquirit, sed egerenti foetum mulieri dat operam : sic agriculator tritici, & hordei qualitatibus pernoscendis nuntium re . mittens, ubi earum segetum semina terrae commiserit, ubi occauerit & fouerit, non frustra sui laboris praemium eae pectat, scilicet numerosae,& omnem foetum exuberantis solbolis, idem cum incumbit insitioni, non qualis sit utrius que arboris, qua ipse committit, natura, non qualis habea tur forma glutinis, non quo modo liber mollescat libi 'o ci riose sciscitatur, at cuneis adactis, at insertis oculis sobo lescentem prole inspectat, qua flores fructasq; promuntur. Quid Z quod homo, quem cum sole hominem gignere scripsit Aristoteles, prolem educit semine, no semper tamen, nam eX centum, ex mille etiam congressibus vix unus quandoque non irritus, sed ut sit ratus, ut etiam sit numerosus , nihilo tamen minus sibi seminis ignorat ipse naturam , quae
409쪽
nec plane philosophis cognita, nec meάicis rixantih- iamdudum inter sese an sit quod supersultabmento. an e cereis bro, an e toto corpore, an aliunde fluat. Proh ciaturnea solo mare num & femin quicquam seminis,pfundatur: Qvqcum incerta, cum prorsus etiam ignorata illi sit, no frustratur propterea sobole, sed si prolificum semen eius fuerit, idque proprijs locis receperit 115 sterilis mulier, concurrantiaque reliqua muni λ, tam agentis viri, qua patientis seminae ad eunde effectu necessaria, c5cipitur infans ipso natur et o dine, & suo tempore prodit in lucem.
Non secus in arte conficiendi auri omnium, qua instrumenoris operantur longe praepantissima, considerandum est eueni re: neque ςnim fuerit necesse uti pernoscant artifices omnia , genera, speciesque rerum metallicarum, quibus mineralia , fecit nomen vulgus: ea enim vix peria o uit parens ipsa, quae fila terrae cauernis occulitur nativa rerum, tot scilicet sunt tanta diuersitate, ta amplo & penitus inscrutabili numero: sed satis est percalluisse cognatiores naturas experimento cognitas, sat pernovisse mutationis instituta: uo tame per negamus sapientiores habendos artifices eos, qui naturam o causaru efiicientium hab lent explorata, ut percallerent in comuni elementorii materia propria indere formam auri :aut etiam postquam ipsa materia communis occupata esset
a forma ignobilioris metalli, fauere illi, & tanqua mederi didicisset, sic ut pellere possent priore& ab arrepta deturbare sede, atque inter pellendii viam percalleret, qua subinde nou biliorem ipsa in sede quiret collocare, quales pauci illi prioreS, qu noAerunt quaedam esse abstrusa in meta ad eamulti
plica 'dumseminu, quod & scripsisse Aristotelem in secundo de animaliti generatione libro manifestu est, dum causam iudicat prolifici seminis reru naturalium eamque fert acceaptam, no igni, aut tali potestati, sed ei calido qui continetullin semine, & re spumosia, quem spiritus vocabulo exprimit, in quo sit natura elementorum stellarum proportioni re spondens. Placuit Aristotelis verba Graeca subscribere, quae
varie in latinum translata, πάντων μεν is τῶ απερματι Λυ- j
410쪽
Propterea sapientes artifices omni studio diligentiaque
curarunt hanc naturam eX metallis tractam possidere. Currim ulti ex Peripateticis etIam qu/n fecere nomen essentia, ut generalem causam tenerent. Quemadmodum caelum generalis est causa. Perducere quoq; moliti sunt, terrosam matriariam in puluerem calcis instar excoctae, diuersaque subinde salis & olei, parauere genera validae potestatis , & fluxiorem materiam cogere in aquam sunt adnixi: subtiliorem vero tenuissimos in vapores, & aeris, & ignis aemulantes potestatem. At hoc, ut diximus, artificibus omnibus non esse neces.sarium, ut perno uerint, proinde carmine sumus inter initia nostrorum aenigmatum, quae si ulli tibi certe crurit sine aenu gmate id sic exequuti Princi io causas abstrusecquegermina rerun tenet, iste quidemsupremi re optimuis esto Artifices inter,s nec nouisse necessee se
Tot, nec tanta tibi, primum per culmina cali Perque altos se otites tracti praegrandibus alis. Mox inde ad matris descendens se cera magna Teptes, pectasum thalamos prolem atque nepotes Sulphuris, Qiti, argenti in caligine caca.
Te mihi credest est ψιres tenuisse propinquas, fictin senumgemino, quod pend2t ab ortu. Et quς sequutur illic visenda. Sed quantum ad proposituni praesentis disputationis pertinet, at sit artificibus non ignorare quae narrauimus, sat probe tenere secreta quaepiam &vulgo ignota pondera rerum, &vasorum varietates, quibus paratur & quorum magister esst experientia ope naturae perdocta, de quibus quandoque diserat: lberrus, cum verba saceret de locis Vbi met ita generantur, Quanquam juniores Ionge plurina a inuenerunt atque ila Iauerunt vase eade quoque natura duce, & industria, oppido perquam niXa experimenti S, tepores etiani nouerunt oc acres fiammas, ta idon uni tempus ignis adhibendi de remouendi: Nec non recipiacula ψess. t ea ψ.ἱ terreis parando operi congrua, quibus admodum suffragatur noua materies in terrae cauernis ii irenta, quae latuit vetustatem.