장음표시 사용
151쪽
tionis initio copuletur. Nam In genere demta strativo, ut Aristoteles docet, exordia solent esse maxime liberaeis . Huius generis exordia Iunt illa Sallustij in couiuratione Catilinae, &Isocrat. in encomto Helenae , quae nihil penitus commune habent cum oratione demostrativarnam Isocrates Helenam laudaturus, orationis initio contra Sophistas copiose disputat, quid illis cum Helena commune. Et quamuis demonstrativi generis exordia sint libera, tamen ab Aristotele tria duntur praecepta,unde facile duci possunt: Tria autem in uniuersum sunt, llaude, aut vituperatione, vel a consilio, vel a persona . A laude, vel vituperatione ducitur
exordium,cum eos laudamus, aut vituperamus
qui aliquid boni,vel mali instituerunt,ut si eos summis extollamus laudibus, qui virtute pra ditis aliquem honoris , ac dignitatis gradum
constituerunt: & e contra si eos vituperemus qui Bacchanalia instituerunt, quod nobis qua- plurima incommoda pariant. A consilio ducuntur exordia,quando prudentissimum alique& sortissimum virum, oratione nobis commendandum suscepimus,lta inchoamus. Quoniam aequissimum est,auditores praestantissimi,ut ijs, qui sortitudinis & prudentiae laudat excellunt , summum honoris genus tribuatur, idcirco non est cur miremini, si hodierna die Ioannerit Baptistam Cotam Lanceanum, cuius singularem in rebus agendis prudentiam, & iustitiam non satis homines admirari possunt, oratione cele-
152쪽
ruhrandum sustepi. Ab auditoris persona sumitur
exordium, quando auditorum animos nobis conciliantes, & ad audiendum praeparantes,dere incredibili, vel ardua, vel peruulgata, nos verba facturos esse pollicemur . Deprooemi s generis iudicialis,ddeliberat tui. Eliberativum genus prooemium non desim
derat, cu natura siua deliberationes exoro
dijs non indigeant, quandoquidem deliberatinri,eoru quq in det beratione veniunt,non debee
esse inscij, & si qua adhibentur,quam breuissima esse debent, & hanc tantum ob causam , Ut vel oratorem ad amice & intelligenter audie- dum disponamus, vel ad repudiandam adue sariorum sententiam , vel ad rei de qua agitur magnitudinem augendam, vel imminuendam. In iudiciali genere,ut Cicero a. de Oratore ex. preste docuit, ex ipsis causarum visceribus suin menda sunt, ut Iudices , & auditores , qua de re sit futurum iudicium intelligant, danis daq. est opera, ut Iudex concilieturi si eum laudabimus , laudemq. eius cum utilitate coniunctam iri dixerimus, quod si res,de qua est futurum iudicium, fuerit breuis,poterit exordium commode praetermitti,& ab ipsa re statim ora tionis principium sumi.
153쪽
De narratione is genere demonstrativo.
NArratio est rerum gestarum, dc perinde
vigestarum explicatio, di quaedam quasi sedes ac fundamentum fidei constituendς . Triplex est .autem narratio, poetica , historic , &ciuilis.Poetica fictam continet oratione; histori ea vetera rerum gesta narrat; ciuilis ea est, qua oratores in controuersiis utuntur. Ita narrati ne multa sunt consideranda, persona faciens, res gesta, tempus circa quod, locus in quo, modus quo pacto, & cauta propter qua 'a Oratio debet tribus exornari virtutibus,cia ritate, breui tare, probatalitate, & lectoru vero horim proprietate. Clara siue aperta di lucida erit oratio, si verbis proprijs, &non ab usu re. motis fuerit exposita;si rebuS, personis, tempoetribus, locis, & causis erit distincta; tandem si Ordo in rebus exponendis seruabitur, di quod primum gestum erit, primo exponatur loco, rein postremum non traijciatun. i l. hreuis erit oratio: si rebus omnibus superua .raneis,& inutilibus resectis,res ipsa exponetur, cum sermonis dignitate, &.lepor .i Probabilis erit, si nihil, quod nobis ipsis aduersum videatur, dixerimus t tandem proprie talem verborum electorum habebit, si nihil ambigue , nihil contorte , nihil nove dicamus, sed ijs utamur verbis, quae in optimorum a ctorum consuetudine posita sunt.
154쪽
In demonstrativo genere res Ipsa est expo
nenda, ut gesta est, & narratio perpetua esse non solet,sed in plures partes distinguitur,quo niam, ubi res ipsas exposuimus. necesse est, ut easdem amplificemus, & ideo tota exornandi ratio, ut Cicero in partitionibus dixit, narra. tione, & amplificatione consumitur. Conficiatur autem genus hoc dictionis, narrandis exponendisq. factis, sine ullis argumentationibus. Quoniam nonnulli fuerunt,qui orationis breuia talem commendarunt, quod si orationis breuitas in hoc consistitio non minus dicatur qua oporteat, non sunt improbandi. Caeterum, si existimant orationem ita breuem esse debere , ut re ipsa exigente non possit esse mediocris re Ionga, planE irridendi sunt; quoniam oratio potest esse breuis, mediocris, & longa, prout res ipsa postulat. In demonstrativa oratione hoc maxime obseruandum est, ut confirmatio, &lificatio narrationem ipsam sequatur,quO4niam narratio, in qua confirmatio, S: amplitiacatio interponuntur, solst esse magnifica, subli. mis, & maiestate plena. Deinde obseruandum est,ut qui celebrem aliquem principem,aut he
mem laudaturus est, ea tantum in memoriam reduca eloquentiaeq. viribus extollat, quae ab
eo gesta lunt,ijsque abstineat,quq omnibus sunt
apertissima In narratione ea dicenda sunt,quae & narrantis probitatem, & aduersariorum improbitatε ostendant, di interdum ea ponenda, quae ipsiε
155쪽
Iudicibus sint iucunda,plurimumq. prodest,e xum, quos desendimus,uitae probitatem, & asuerariorum stetera effingereb. In deliberativo genere narratione non est opus , cum deliberatio de suturis sit, narratio vero de praeteritis: verum si in Heliberatione csortasse aliqua praeteritorum narratio esset adhibenda,eo tantum consilio adhibebitur,ut molius consultari possit de futuria, si praeterita inmemoriam reducentur.
ii De Probatione siue Confirmatione .
Confirmatio, quae uniuersam persuadendi
rationem, & vincendi spem continet, pars est orationis Rhetoricae argumenta con inens, quibus causae nostrae fidem quaerimus ..haec mul. ea sestitur nomina,dicitur enim interdum pr halio, interdum astructio, interdum demonstratio, & structura appellatur . Confirmatio autem fit, si diligenter ea demonstrentur&concludantur, de quibus cst c5trouersia,& quae cum aduerar ijs nullo modo conueniunt': sunt autem quatuor praecipue quaestiones,de quibus est controuersia, & de quibus in iudicio conte ditur, quas alij status appellant. quare CulnOrator argumenta confirmare haud commode
possit, nisi cognitis huiusmodi qu stionibus siue statibus, de illis non erit molinum aliqua di
. Status est summa causae constitutio, ad quam totius
156쪽
totius orationis argumenta reseruntur, hoc est id, quod nascitur ex coflictione petitionis actoris, & defensionis rei; ut exempli gratia,Anto- nius Petin mortem est minatus,haec siit intentio actoris, siue accusatoris; depulsio vero dese foris sit, haec non minatus est,ex hac conflictione oritur constitutio siue status,videlicet,min tus ne suerit mortem Antonius Petro: dicitur autem status,quod in eo tota causa consistat.Et quoniam in omni disceptatione queritur,an sit, uid sit, vel quale sit,idcirco tres inde oriunturatuum disserentiae, videlicet coniecturaliGle- gitima, & finitionis. Coniecturalis status est ille, in quo quaeritur,an res sit nec ne,facta sit an non, vi,sit ne Antonius minatus mortem Petro nec ne et dicitur autem coniecturalis, quoniam coniecturis probadum est id,quod negatur, aut iresellendum quod asseritur,& hic status est Oratoris proprius,qui de facto inquirere debet;cς- teri aute status non omnino Oratoris proprii essevidentur,cuius munus tantum est inquirere, an res sit facta nec ne: nam ubi rem esse factam probauit, nihil est opus ut Iudicem docere conetur,eam esse iustam, ut iniustam, magna, aut Paruam,quoniam haec Iudicis intersunt,qui hec
vel a legibus doceri , aut per seipsum intellige'
re debet. Vt istoteles censuit,debet orator in iudicijs in id quamdiligentissime incumbere , ut ostendat rem esse factam, aut non factam, quod etiam is caeteris quaestionibus obseruanis
dum est,ut scilicet ea diligentissime probentur, quae
157쪽
,3 - . quae ventui in controuersiam. status IesItisus est ille, in quo factum admittimus, sed inqui mtur,an iuste, & honeste factum sit nec ne,ut exe-pli gratia, accusatur Petrus, quod fratri mortε intulerit,admittitur factum; caeterum Petrus' in eo vehementer occupatur, ut ostendat se recte, S iuste fecisse . Huius autem status duce sum partes, quarum altera absbluta, altera assum ptiua nominatur. Absoluta ea est, cum factum recte factum esse dicimus, nihil Qris assumen ut institutor pueros verberibus afficit,ij in. iuriarum cum institutore agunt, institutor nihil aliud defendit nisi licere puestos a praecept re verberari. Assumptiua est, cum ad probandum factum aliquid seris necessario assumitur , ut octauius qui mortem Petro intulit, necessario damnabitur, nisi seris assumat Petrum sibi insidias struxisse. Status nominis siue finitionis est,cum, quid sit aliquid, inuestigarnus, visue.
ritiae Iulius Cesar Rex, an Tyrannus, an Dict tor. & omnes hi status in quouisaeausarum genere reperiuntur. In demonstrativo genere debet orator in eo plurimum occupari, ut ostendat facta,& honesta, & utilia fuisse, quod in criteris est seruandu duo.
Ex scripti etiam interpretatione solefit quinsiones existere : nam aut defenditur id, quod aduersiarius velit scriptum non dicere,sed aliud quod fieri selet;quando scriptum in plures sen sus potest deduci, aut propter discrepantiam
.scripti, &. voluntatis, aut propter contrariam script
158쪽
r 39stripturam , aut propter ratiocinationem . Ex ambiguitate scripti existit qiuestio hoc modo,
ut, quidam testamento iussit, poni statuam auream hastam tenentem: quaeritur, an statua hastam tenens, rea esse debeat,an hasta aurea in alterius statua materiar.Ex discrepantia scripti & voluntatis existit quantio hoc modo ; lex est, quicumque nocte cum ferro incesserat, capiatur, & captiuus ducatur, quidam rusticus a fotellitibus cum vomere deprehenditur, hic captiuatur, ille autem voluntate scrietoris allogat. Ex contrarijs scripturis existit quaestio , quando una lex aliquid iuben, altera vero idem prohibet.Ex ratiocinatione existit quςstio, qua
do, ubi propria lex non est , quaeritur an simili
et Peroratio,siue conclusio,vel Epilogus est e trema pars orationis, in qua Orator solet ea repetere, quae in oratione dicta sint; verum si ea parua fuerint, atque ita, ut memoria facile comprehendi possint, non opus erit ut reP
De quadruplici Reip. Ratu .REipub. genera quatuor efficit Aristoteles
Rhetoricorum I. cap. 29. tex. 3 3 . scilicet, Democratiam, Oligarchiam, Aristocratiam ,& Monarchiam a Democratia est Rei p. status, in quo, non unitantum,auz optimatibus,aut potentioribus, sed
159쪽
I o omnibus, nulla nobilitatis, aut ignobilitatis,dia uitiarur , aut pauperiei habita ratione, imperandi facultas contingit,quandoquidem populi interest, Magistratus, aut per sortes , aut per suffragia eligere, ut,Romanorum tepore,Cor sules, Praetores, Aediles suffragiis, Quaestores vero sorte eligebantur. Oligarchia est Reip. status,in quo potenti res tantum imperant: legibus' namq. cautum erat, ut ne quiS caeteris pneesset, nisi cui ingentes , & immanes suppeterent diuitiae, idcirco Magistratus ex censu creabantur. hac Laceda
mota ij post Ly curgum usi sunt. Aristocratia est, Reip. status,in quo probatis
tantum viris,qui Ciuitatis suae perceperunt di. sciplinam,eaq. diligentissime custodiunt,imperandi potestas decernitur . Qua hoc temporis
decursu Veneti utuntur, qui eos tantummodo imperare volunt,qui sese in recta vivendi ratione exerceant, & vitae integritate Caeteris prae
Monarchia vero est Reip. status,in quo unus tantum omnium est dominus, ut nomen ipsum per se declarat. Monarchia Romani ab initio usi sunt; deinde, Regibus exactis a Bruto, Aristo tralia uti ceperunt. Plebe vero insolescente, subsequuta est Democratia; Populo deinde late longe q. regnante, ad Oligarchiam delapsa est. Tandem ad Monarchiam a Caesare reducta est. Monarchia duplest est, aut legistina,& ordine instituta, ut illςgitima,& contra ordinem dc , lege
160쪽
r Ileges. Prior Regnum vocatur, posterior vero
Tyrannis, quando Princeps ex libidine domi
Regnum & Tyrannis in aliquo conueniunt,& in aliquo differunt.in eo conueniunt, quod in utroque unus tantum est qui' imperat & gubernat ; differunt autem, quod Princeps, silc Rex subditorum utilitatem, & commodum spectat; Tyrannus vero, nulla utilitatis eorti, quibus ex libidine dominatur, habita ratione, proprijs commodis consulit, & inseruit. Praeterea Rex,& Princeps legitime imperant, & aequabiliter iustitiam omnibus distribuunt, sapientum consilio utuntur. Tyrannus vero leges aspernatur,
iustitiam irridet, a septentu consilijs abhorret. . Inter has Reip. species, Monarchia, in qua unus tantum legitime & secundum legum praescripta dominatur, quod multo perfectius est multoq. iustius,veluti etiam hςc uniuersia orbis terrarum moles, unius Dei admirabili prouidentia gubernatur, primum locum obtinet; Aristocratia, quippe quae ab optimatibus regitur,secundum; deterrima vero ea est,in qua ex censu Magistratus creantur,propter innumera
incommoda,quibus subditi populi quotidie af
ficiuntur. Quare Isocratis de Regno,sive Monarchia persecte administranda sententias pinstremo loco ad ij cere volui, quo Priticipes et . de regni recte administrandi rationem quana breuissime distant.