장음표시 사용
461쪽
i IN CA p. II X. LIB. U. ET HIC.
iniuste, non tamen iniustum propterea aut improbum esse Ratio est haec quia non malitiose aut nocedi madio ea faciano emplo sit ira, &aliae perturbationes necessariae & naturales, natura nobis insitae,amor, libido, cupidita &c. ος quis philtro praestito amoris cauca amantem interficiat,ex his vis- que pertu ibationibus perspicuum fit, quaedam etiam spolite & a sciente peccari, no tamen nocendi studio&malitiose. Et aliae ratione ita qui peccat, improbus aut iniustus diei nequit, ut iratum, qui alteri nocuerit, nemo iniustum aut improbum dixerit, eo quod non de industria, sed animi commotione id secerit. QSare eleganter vetus poeta ira factum ab eo quod consulto, distinxit, hoc senario τα iae λαοῦ, &e. ubi νείας idem valet, quod ut apud Demosth. mMydiam, Leges, morte ct perpetuo exilio puniunt eum. qui homιne occiderιt o προνοί-: qm vero αλιου πως multe,eum civenia dignil iudicant. iam loco quod c, eris νοιας, idem pau- . Ilo post dicit, προωρεσεως,quibus contrarium facit ἁκουmin, quod idem facit Aristo t. lib. . nam subtilis haec Philosephi distinctio inter & προ ρεαν,non obseruatur plaerunque a plebe & oratoribus: nam vocant hi omnia etiam, quae fiunt εκουσσα& contraria ακουοπα. o Ileonfirmatur explanatio illa nostra liaperior, ubi rationem
attulimus, cur uno nomine tam ea uuae consulto, quam quae onon,id est, omnia ἔκύααdscanruria ικη--. . Duo affert argumenta, quibus ostendat iratum non agere consulto. Prius est, quia iratus non incipiat, nbu .
prior laedat, sed is potius, qui irascendi causam illi dedit. Formula reonsulto nocet, is prior vltro nocet, Vim non
At iratus non notet, nisi lacessituε.
. l. J Alterum argumentum, quia fraude ab irato facta, non de facto, sed de iure quaestio esse Elel. Formula: siqua consulto, in his non de iure, sedde facto quaritur. .
Atm his, quaper aram, eontrajores habet, id est, non δε fato, sed de rure quarιtur. Ergo εμ qua per iram, non fiunt consulto.
De iure & de iacto quaerere verba sunt Rhetorum, quibus& Iusi Icons. Guntur, apud quos crebra est mentio quaestiorinum
462쪽
num iuris & saeti. I riss ad Vlpianum. Cie.in Milonianafacti,
inquit, quasio est in eculeo, iuris in iudicio. Facti quaestio est. cum da ipsb facto dubitatur, ut apud Cie .pro Rosito Amerino. an Roseius parentem Oeeiderit. Et pro Caerina, an Caecinnade fundo sto sit deiectus. Iuris est quaestio posterior, nepe ubi de facto iam eonstat, ut in Miloniana, an C lodium Milo iure oeeiderit. Nunc ad rem. Propositio est perspieua. nam qui e orato & malitiose alleui noeet, seit prosecto iniuriam se
eere, seu, ut inquit Arist. ο δὲ ε-ς.λουοιας. Sie enim haee verba aeeipi debent,&accommodanda etiam sunt.nam qui hoc agit, ut insidiose aliquem occidat, ut eogitatam necem alieniosterat, is prosecto exeusare se non poterit. Iuris aut iniuriae
quaestione, si de eius eonsilio & eogitatione constet: itaq; factum Oeeidisse se negare selet. At iratus quae erat assumptio eontra factum quidem non dissimulat, fatetur, inquit Arist. Letum,sed iure testeisse defendit. Rationem adiungit hane. ira namque est ob iniuriam φωνο/φίω, qvie est, quasi definitio irae nam vi ait C te. lib. Tisia. Stoi eos imitatus squo m do & Aristot. fere lib. a. Rhat. ira nihil est aliud, quam libido puniendi eius, qui videatur laesisse iniuria.
ἡ ωοοσερ G. J Nd dictum in iis,quae per iram, quaeri da
ture,non de facto,id a dissimili eontraduum exemplo explanat hoc loco. Nam aliter,inquit, se res habet in contractibus verbum enim angustius hie aeeipitur quam supra seu inter eontrahentes non de iure, sed de facto potis simum quaeri solet, an gestus sit & celebratus contractus, aupeeunia sbluta nee ner ouam sibi solutam negat ereditor,aut debitor, cum inquam te vendidisse equum ait venditor, ne gat emptor, quae quia absque nocendi studio &ab aequitate diseedendi non fiunt lalter enim contrahentium negat,quod alter ait fraudandi eausa) ea re prudenter ait Aristoteles, abesse non posse, quin contrahentium alter sit improbus, nisi si
obliuione id fiat,ut si creditor lutionis sibi a debitore factae
immemor,ut interdum fit, eam plane sibi factam esse neget, hie utique, ut cui non assit nocendi studium, improbus diei nequit. Caeterum quod ait Aristot. in contractibus de facto duntaxat quaeri, id non ita accipiendum est, quasi nullae iv.ris quaestiones de eontractibus existant, quas constat esse in innumerabiles e dc in quibus tanquam in materia sta versetur
iurisconsultus i quaestiones conuactuum materia Iuriscons
463쪽
i 6 IN CAP. II X. LIB. V. ET HIC . sed ita potius, quod inter ipsos contrahentes de facto poti
ambigatur: primum, an sit factu, deinde an hoc vel illo modo, ex quibus noti attributionibus seu varietatibus postea iuris quaestiones ea istunt. l siexριrgu . . in diuo. F. ad Aquialiam. Et Cic. in Topic. quaestio facti est oratorum; iuris Iutis
ο α ει ετ q. J Obscurior est versiculus, cuius tamen hane puto e illa seu te tuta inedixerat modo, eos, quorum alter petitam lae iccit alterum , de facto consentientes omλογουντας,de
iure tantum inter sed illentire, posita interii cit Aristot. quod illi est v litatum ubi est,at enim qui insidiatus id est, insidiose leuconfulto nocet, non ignorat se iniuriam facere alii, quam interiectionem supra explicauimus, ει suo loco accomodauimus. Mox redit ad iratum & ab eo caesum,&ait S. Ο Σ',&c. Itaque, inquit, alter quidem, nempe laesus iniuriam se accepisse ait, alter nempe iratus negat, quia ab illo anteiit laesus: nihil enim aliud hoc loco dicit Aristoteles, quam eos non de facto, sed de iure inter se cruendere. Dominus Muretus hanc clausulam ut thuriam Latine n5 reddidit. quod mihi non probatur, cum quia libris omni b repugnat, tum quia huius clausulae non incommoda sit sentetia, quam expotui, & quo modo lit accommodanda. - QM-αιρεπως. J D. ximus iniuste facta partim fieti consulto,alia non item. De his explicato; nunc de illis; quo. rum hanc vim esse ait Aristot. & proprietatem, ut ex his solis iniustus quis dicatur, & vere iit, nempe si vel a proportione quo pertita et ius in ilibuendo j vel ab aequalitate quo tu, emendationis in discesserit. Ad eundem modum&iustus de. mum isd: citur, qui iuste fecerit consulto. nam iuste Leere ei. iam non consulto quis potest, modo sciens. Ad summam,sactat piatam iusta quammiusta, solo eo quod sponte, seu lascientia cestimantur: autores vero ut iusti vel iniusti sint, hoc amplius praeter scientiam nece ilaria quoque est quod idem in omnibus virtutibus & vitiis ostendimus iupra videamur & quae supra cap o. initio.άκκmων. J Tota fere dilputatio de scientia &co Pet lues, Vs videamus, tuae fraudes aliae aliis magis sintrumendae, qMe ininus. Itaq; Aristot extremo cap. distici ἘO- ne adhibita id explicat. Ait igitur fraudes eas,quae non spon te, paItim mereri venianai partim non icem. nam ex superiO
464쪽
ribus constat iniuste ficta omnia, vel sponte fieri, vel inutiste: de iis quae sponte, certum est ea vix mereri veniam; de iis uae inuite , quae αμαρτήροτα seu peccata diximus incari. ninguit nempe ea demum veniam mereri, quae per imprudentiam fiunt, quae vero non per imprudentiam, licet ab v rudentibus . non item. Furiosias facit per imprudentiam, Grius imprudens, qua de re diximus; ira lib. .cap. t. Aliis id verbis expressit Aristot. in Mun. Imprudentia, inquit, cuivii sino simus autores, excusatoveniam meretur: Hia no irem,
ut fit in ebrio. Recte autem hanc distinctionem ab imprudenua petit Aristot. eo quod de peccatis seu inuite factis agit, uae instientia seu imprudentia definiri diximus. Nam inuite acta fiunt, vel per ignorantiam, vel per vim. 9 naturale voeat, inquit sch
liastes Graecus,potus& cibi cupiditatem rhumanum, voluptatem,dolorem, misericordiam . non recte,nam naturalia&
humana Passie sunt eadem : quae enim sirpra paulo pathenecessaria & naturalia, & quae hominibus accidant, eadem hie humana & naturalia vocat. Eadem igitur sunt pathae naturalia, necessaria, humana, homini accidentia, utim,dolor, 'oluptas, amor, &c. sc Cicero pathe perturbationem vorat more stoicorum: varro pathe; scit enim esse eonueniens Laiatinum verbum. De his autem id hoc loco significat Aristor. veniam ea mereri,utpote quae licet a scienti bys, non maliti se tamen & male deliberato animo, ut paulo supra dixit. locus diligenter est notandus, nam & Iurisconsul ti iram &miles animi impetus excusare solent alι quatenus. auli facta. g. depaenu,Lqmcquid F. de res.iuris. Sed hae de re & silpra lib. s.cap. r. N orandum dc hoc, ea quae per pathe fiunt, hie ab A
ristot. numerari inter cum tamen modo supra intu κύαα, & certe a scientibus accidant. incele possumus cum
scholiaste Graeco verbum ἁκύπια latius interdum patere M complecti etiam quod paulo supra nos oratori bus usitatum esse ostendimus. Palbe igitur proprie quidem sunt αMimae, quia cum scientia: improprie tamen latius sunt di ἀκουαοι, quia ἀαγα ρεμ absq; malitia.
COMMENTARII. 'Aet ρ rii A ns 4 Duo huius capitis membra faciamur Dd quorum
465쪽
Euripidis in Bellerophonte dicto a conam uni hominum opunione abhorrente, ubi parricidium excusans seu commento-rans;Aliud matrem, inquis, perenni, verbulo ut ricam, meam, sonte sua'mea, aut sua, se non mear vel volens volo rem,seu volentem non volens. Repugnat enim sensiui communi, est & ιιτο- dicere, seu sponte & voluntate aliquam esse peremptam, nemo mortem appetit, ubi nulla urget necessitas aut calamitas. Frustra igitur hie laborant interpretes, in explicanda Euripidis verborum absurditate.
- ραν si ιώς. J Hie demum quaestionem primam exponit;
an sponte quis accipiat iniuriam, an volenti fiat iniuria, ut Iurisconsulti loquutur,ut si volens quis veneat, & seruus fiat, 1. de iniurias. si cui furtum fiat volenti. Linter omnes ν. pen it. δε furtis. Si volens se inina rapiatur, l. ι. insiC.de raptu virginum. Si consens uni creditorum a debitore, timui etiam non Aluendo,quis aliquid eniat. emo F. Adi--rsis reg. iur. Sic minus si quis accipiat, quam sibi debeatur, idq; aequo animo ferat, & reliquum debitori remittat, acceptum ferat, quaeritur,an iniuriam aeeipiat. Sic apud Theolo sos conuicia, verbera & id genus alias iniurias si quis patienter serat,quaeri potest, an accipiat iniuriam Z Lare igitur patertiaee quaestio, & ad vitam communem est perutilis. Aristot. eam ιn Magnis planius, hic obscure, admixtis aliis quaestiunculis, explicat, rectae tamen rationi S I risc. congruentem. aerit igitur primum,an iniuriam accipere sit ἔκουαον,an ve-IO ακουσμν. Deinde utrumcunque tandem sit, an sit totum,an ex parte, siue εκουστον sive ακουοαον. Idem quaerit de iure ac cipiendo , an ius sirum accipere seu ius suum obtinere pol usi vocant Graeci P sit εκουειον, an ακκαο'Ec utrumcun- 'ue x hoe sit, an totum. an ex parte, de primum quidem in tui iam accipere esse ἀκουαον non explicat statim: totiane sit, an ex patrie, de eo videri esse ait totain, quia eius contrarium
totum, id est, quia iniuriam iacere totum est ἀκουαον ide
466쪽
quo priore capite. nrgo ociniuriam accipere, eu totum, nuci
I ita αρος απαν. Id est, quia ἁλκειν totum est εκουαιν,erit & totum siue sit,sive aliter, siue ἔκύααν sue ἁνύ ν. Ad eundem modum ius obtinere, totum vi letur,sive εκέστοι ,siue ιικήQον, quia eius contrarium seu rela tum, ius reddere seu facere, totum est, nempe Id est, cum eadem sit contrariorum ratio:eer tioni est consem tantum, ut quemadmodum se habetes h.
ita & se habeat oκύβ ιι dc ut seu λημειοῦν, ita & λκωαῖς. απι, πινά- n Ριε. t Adhuc quaestiones duntaxat propo fuit, hie explicat.& prius de deinde de Mid sit A FLuα &-supra explicauimus. nam G isto e 3 is dicitur, qui quod suum est allequitur, quod sita debetur, id est, ius suum obtinet, siue bonu siue malum a thoritate iudieis vel arbiti nam apud hos plaerimque loeum habet δεκα μα Sc λκιως Θα : potest tamen & apud priuatos locum habere, si sua sponte quis alteri suum ius, & quod illi
debetur, tribuit. Ait igitur Aristoteles δὲ κοκῶπι partim esse partim ακουστον, id est, ius obtinere quemque suum, nunc volentem, nune inuitum. Absurdum, inquit, sit, dicere, totum esse ἱκύαι,: nam multos videas λυιιουί minuitos,
qui ius obtineant inviti, ut in malis, qui punitur λη ου nu,sea inuitus ; qui minus accipit quam sibi debeatur, a iudice, A ratione iudieis, non tamen ita volens, ut qui malle amplius & totum. Etsi igitur totum est εκύαον, ut priore capite explicauimus ; tamen totu nou est κουαινοῦ t quia reperiantur, qui ius quide obtineat, sed inuiti. instri Tertiam hic quaestionem interlicit etiam de accipienda iniuria, de qua totum sere est caput, ut priora se ide faciunda: an qui iniuste quid patitur, patiat ut & iniuriam omnis. Qu' verbo postremo haec quaestio prioribus est ae- commodanda, quod neque alii, neque scholiastes Graecus vidi nam ut in prioribus quaesitum fuit de toto seu omni, ita R. hic, an omnis iniuriam accipiat, cuicunque iniustum aliquid fiat. ina aestionem hane Aristoteles disioluit comparatione actionis Sc perpessionis, & quidem accommodate: nam iustiatiae, quae ut minimii inter duos semper est, haeeduolao quam
467쪽
ιio IN CAP. IX. LIB. V. ET HIC .
alter : alter facit iniuriam, aceipit alter, & haee quidem de Methodo. Est autem haec quaestio utilissima & ex qua laptiores duae sunt intelligendae. Etsi de hae, id est, dererbo
αλκει Betia iam supra satis videbatur explicatum cap. S. miris,
eon elusione utitur ista: Quae actionis, eadem & perpessionis est ratio Ergo ut per accidens iusta & iniusta quis facere potest, ita & perpeti. De faciendo dictum est supra initio hie de perpetiendo. Diximus namque supra res iustas & in. iustas per accidens quem facere, qui eas non sua voluntate, sed eoactus faciat: per se vero, quando sua sponte. Et hoe quidem in rebus iniustis illud ιακα Graeci dicunt: Latini illud rem iniustam facere, hoc iniuriam. Qia sere ut in actionibus, aliud est rem iniustam facere,aliud facti re iniuriam: illud per aceidens, hoe perserita&in perpessio. inibus aliud est aliud δεκάβ ιμ, seu Latine, aliud iniustam rem perpeti, aliud iniuriam. Ex quibus perspieuuin est, posse quem iniustam rem perpeti, qui tamen nullam accipiat iniuriam, verbi gratia, adultera, rem iniustam perpetitur,iniuriam non item. Sic laitur dicamus, omnes qui iniuriam, &rem iniustam perpeti, sed non eontra, id est, non
omnes qui rem iniustam, etiam iniuriam perpeti, quae fuit auaestio. Quod autem de re iniusta&iniuria, idem de re tu. a & iure dici potest, quod de iniuria accipienda, idem de iure obtinendo, nam ut qui rem iustam obtineat, non statim dicendus sit ius obtinere, sed qui hoe,illam dieendus sit obtinere. Aliud est igitur ut δίκαια κατ ειν rem iustam facere αδπιμομαγεῖν seu AMMin ius facere seu reddere,quae duo sunt astionum propria: ita & aliud πιλειν, rem obtine. Ie iustam,&δημουβ in ius suum obtinere. Coniungenda sunt stilicet ac uine diseipuli non aeeipiebant iniuriam, quia trium-rsequsti. Iniusta quidem in actio persecutio. phariant eum persequerentur a Saulo; iniuria enim fit nolen-Praeelara est haec clausula,qua prioris de actione & perpessione comparationis, tanquam conclusio de confirmatio continetur. Nam, inquit, quod dix, mus , t agere ita & perpeti, esse accipiendum, id verissimum est. neque enim unquam iniuriae potest esse perpessio, nisi αsit illatio, & tanquam actio: & sie nisi sit actio, non erit perpessio. Fieri,inquirinoo potest, xt iniuriam quis a piat, bi
468쪽
nemo est qui faciat: & rursus, ius obtinere nemo lnisi si constituatur qui velut faciat oc reddat. ver ignorans quis alium percutiat , percussus non aeeipit iniuriam, eo quod percussor non faciat, utpote ignorans r iniustum tamen quid hic facit, & ille perpetitur. Itaque ut iniuria proprie accipi dieatur, inprimis spectandus est is qui nectit, qui ea inserat, ut hoc loeo dieitur, & iam explicauimus. Spectandus tamen & is erit, qui perserat,ut mox explicabimus enam ut quis sciens prudensque alii noceat, etsi a sua parte ad faciendam vere iniuriam , omnia persecit, si tamen non nolenti noceat, proprie iniuria accepta dici nequit, quod volenti non fiat iniuria, de quo mox. Hinc quaerunt Iuriscon. salti, an furtum faciat, qui rem alienam domino volenti s stramen ipse cum ausinet, ignorabat in auferat. Linter omnes. .
. penuis.1 defviri. Hinc iniuria tanquam norma sita definitue scilicet voluntatio. Fieri non potest, ut accipiatur iniuria, ubi nemo est, qui eam secerit, ut si furiosus oecidat aliquem. non facit iniuriam, proinde interfectus hon aecipit iniuriam, sed aecipit rem iniustam. Sic & is qui secit, fecit rem iniustam. aeri potest, an Christus eruet fixus aeteperit iniuriam 'Duo termini hic considerandi, agens & patiens, si alterutrum
desit,non erit iniuria: iniuria ut fiat nolenti necesse est. Iudaei ne volentes seeerunt voluntas in sciente est, qui ignorantia quid faciunt,in iis non vere potest dici voluntas, eum non se- cerint voluntate & ignoranter, non secerunt inluciam. Aliter
tamen de hae re disputari potest, negatur, quod Qerit in Iudaeis ignorantia. Non omnis ignorantia tollit voluntatem, sed talis demum, eius ipsi non simus autores. ἀ- --Consecta hae quaestione de distrimine iniuriae,&rei iniustae, consecta ερ altera de iure obtinendo eredit ad primani; an volenti fiat iniuria quam uno hoc amgumento ditatuit, non fieri inquam, quia omnis iniuria sit malum quiddam & turpe ad quod si ras M. 3. est explieatum, xbi ostendimus voluntatem esse extremi seu finis, id est. boni aut veri in viro bono, aut opinari in improbo & in incontinente. Haec igitur una est ratio, quam in Magnis apertius expressit, cur nemo sponte iniuriam aceipiat. Hoe autem loco non tam aperie e nam contradictiones potius resiliit, ex quibus tamen eadem illa ratio eliei optime potest. . D d a Con-
469쪽
Ex qua quidem eones usione non hoc tantum sumatur; sponte sua quem iniuriam accipere, sed istud praeterea, sibi ipsi quena facere posse iniuriam, quod ipsum non minus est controuersum ; an sibi ipse quis iniuriam facere possit. Sed de hac quaestione infra vlt. Redit igitur ad rem propos tam ,& assumptionem etiam amplificat hoc eis, incontinen- tem non tantum sibi ipsum nocere sua sponte, sed alios quoque ipsi libenti nocere libenter. od quidem est perspicuum . incontinentem & sibi ipsi multa mala patere sua sponte. & non coactum, scientem Sc prudentem ,-ab aliis quoque multa ipsi afferri mala & incommoda. Incontinensam potu sibi ipsi multum nocet: in Venere, ab aliis inulta accipit incommoda. Atque haec quidem est contradictionis formula& expositio. Verum Aristoteles propolitionem fabsam esse ostendit, qua dicitur is iniuriam facere, qui sponte
nocet alii. quidem propositionem confirmarunt ad- iuersarii hac ratione, q, iniuriam facere nihil sit aliud, quam sponte alii nocere. Hane igitur iniuriae faciendae definitio- nem vitiosam esse ostendit Aristoteles, neque fati plenam: in addendum illi praeterea, contra eius, cui nocetur, voluntatem. Haec, inquit, plena est definitio του iniuriae faciendae, sponte sua nocere alii contra eius voluntatem. nam ut actio. ita & perpessio voluntate definitur. ire is demum iniuriam accipere dicetur, cui repugnanti. nolenti & recusantiquid fiat iniuste, di hoc est, quod ait Aristoteles,&c. cuius haec sit formula: modonte iniuriam accipit.
Nemo e m vult. Ergo nec incontinens.
Cur autem nemo velit iniuriam accipere, rationem diximus initio, quam hie tandem expressit Aristoteles , quia. nemo
470쪽
nemo velit, nisi id quod sit bonum. Atiniuriam aeel perci upuniri, M. est malum. inrare&de incontinente, ita est sta tuendum, ut ne eum. ipsum quidem, velle mala ea, in quae tamen sita ipse sponte se praecipitat: sponte quidem mala istipit inconti nens, i. e. sciens prudensque, sed tamen contra voluntatem, id est, contra rectam rationem cuius propria est voluntas parens δc victus propriis cupiditatibus: nam quae ipse mala esse arbitratur & iudicat, secit tamen, id est, voluntati rectae & iudicio,victus eupiditatibus repugnat Quare incontaneus dicendus erit, rem quidem iniustam pati, sed nota
iniuriam. Obseruandum autem hoc loco, incontinentem e iam aduersus voluntatem peccare, utpote aduersus rectam rationem,tieque tamen ea re excusendus est, quod licet eo n-etra voluntatem, sponte tamen peccet, id est, sciens prudenΩque, neq; ab alio coactus. Nam voluntas semper id spectat. quod bonum, vel verum, vel opinate, . A Via αυτοῦ. J Hie de altero, qui sponte iniuriam aeeipe re videatur, nempe si quis sua sponte alii rem suam largiatur. Hie namque iniuriam sua sponte accipere videtur, eo quod damnum sentiat, & alteri tribuat lucrum. Q madmodum apud Homerum Glaucus Diomedi hospiti veteri agnito arma sua aurea dedit, receptis a Diomede aereis tantummodo. Respondet Aristoteles, nec hunc quidem accipere iniuriam, quia iniuriam accipere in aliena sie .pot state positum, ab alio nempe a faciente pendeat; dare
autem seu largiri rem suam aliis iρ no is ipsis sit positum.
Formula: Iniuriam ate perenone I in accipiente sied infatiente,
. in quos osseu actionu eri initium O causa.
Atqui dare eri in accipiente. . - Ergo dare non eIt accipere iniuriam. i i
Ergo qui alii largitur,non accipit ea re iniuriam. ii A I Ad alteram huius capitis insignio rem quaestionem accedit. Ait autem duo sibi explieann s pereste, de iis quae proposuerat, nempe de facienda &aceipienda iniuria. Prius est, an plus tribuens,an vero capiens faciat iniuriam. Alterum, an sibi ipse iniuriam quis facere possit. De priore si verum sit tribuentem iniuriam facere,