장음표시 사용
501쪽
.s IN CAP. II. LIB. VL ET HIC.
Ergo fhat anima partes genere discrepent necesses. Rectargitur anιmam ιn dum has partes diuisit ratione prati λεμβώθ-J Hic nomina his duabetis animae partibus imponit: dicatur,in litit, altera scientiae, aliora λα- ratiocinationis sicu disputaraonis Posterioris rationem reddit appellationis, quia ratiocinari seu disputare & consiuit Te sint idem, quasi ceret, pars haec plaerunq; dici quidem iblatseu consultatrix: recte tamen & ratiocinatrix a me appellata fuit, quod ratiocinari S consultare idem valeant. Vocat & in se. ct in lib. a de Ani;na. hξαωμὼν De priore haec est ratio appellationis,quia in iis rebus cernatur, quarum propria est scientia. θ-Haec eo pertinent, et ostendat, hanc animi partem recte dici βουλAL I,sa: dictum est enim , eam versari in rebus, quae aliter se habere possint. At de iisdem hic consul- Tatio, non de iis, quae aliter se habere nequeunt. 'Nunc accommodat suam cuique pam' ti virtutem; diiqd quidem ita commode fieri docet, u sua cuiusque partis optima sumatur affectio seu habitus: reperto habitu, & de virtute constabit: nam sua cuiusque rei optima affectio seu habitus nihil est aliud, quam virtus, quae, ut supra b-hro a. dictitari , sua cuiusque rei est persectio. Virtus aurem ad ad suci in quaeque munus & opus, id est, virtus ex siuo quaeque opere & munere si colatui & coonoscitur. uare ad cognOsccndain cuiusq: partis ancinae & optimam affectionem & virtutcm , capciae pretium erit &earunt animi partium opera δἰ nuncra sOgnoicere,&c. - C A P V Τ II. . COMMENTARII. Τυα δ' ob Perperam & hoc caput a priore est distractum: adiungit namque continuo de earum animi partium opere dc munere; cui tamen explicationi admiscetqirae- dam de omnibus actionum & cognitionum principii S, & maxime quae potius ad virtutes morum quam ad Ca S, quae rationis, pertinent. Opus autem & munus harum animi partium cluac tim docet esse veri contemplationem, utran- qt E. II v ro comitia tuando& exquirendo versari, disIimili tamen rationc: nam scientiae partem in vero absolute,al teram iu
502쪽
vero comparate, i. ad actiones humanas accommodaterquod mox rectius intelliget. Ait igitur initio, actionis&vera tria esse principia, i. causas cffcientes, lens una,mente & appetivi. Me- . ministe namq; oportet, q, ex A rist. scribit Cic.in tib de F m. homine ad duo esse natu,ad intelligendu & ad agendu. Vtriusq; i. gitur huius ossicii principia tria esse ait Arist.icl l S ex Ly.deiata nima, cognosci potest, ubi his tribus animates ad quid agenduaut cognoscendu impelli scribic: haec tria mot' animantiu esse principia,& hac quide in re uniuerse cossentiumn disserui tame,
quod tensus ad cognitione quide iuuet lex tensu namq; pigraq;
scientiarum principia mananti seu,ut ait Arist. ad veritatem: ad actionem vero plane sit inutilis, uullius principium seu causast actionas. Cuius arguincto sunt beluae: nam sensu quidebas uti, has qui de sentire, nihil agere tamen QEo pertinet,l S docuimus,uerbu- ut & Dehi Latinu,ratione in se coplecti ' έανοια. JHaec verba νοῦς & ένοια,rursiis
eodem pertinent, idem ibitant hoc loco. Ratio seu mens Latine dici pollunt, alias multum inter se differunt, qua de re inst. Idem,inquam,valent haec tria,2υν, pars animi; in qua est ratio seu mens & ratio ipsa, de qua & de cuius ossiciis diligenter hic explicatur.
εο-ολή e. J Quid sensus a caeteris duobus differat.
iam dustum. Hic reliqua duo inter se comparat: nam quod in mente est assirmatio &negatio, idem in appetitu est consecutio& aspernatio. Notum est mentis duo velut esse ossicia rationustrati seu veri, nempe assirmationem ει negationem: appetitus quoq; este duo ratione strati: nam persequi bonum & apernari malum: Inter quae hic talem cognatione ait este Arist. vi mentis assirmatio sit, velut quaedam persecutio, & negatio sit velut aspernatio & fuga: nam quod in mente veru est & falsiim, id in appetitu bonum est & malum. Qinue & alias etsi improprie, mens etiam bonum sibi proponere dicitur, tanquam verum, cum hoc eius sit proprium,illud appetitus.
Vsum comparationis eius hie affert in virtute morali: nam constat ex lib.2. eam nihil esse aliud, quam habitum proaereticum: 3c ex lib. p. proaeresines le appetitum cum
deliberatione, q cum ita sint,certe haec duo, mens & appetituS, ad virtute moru sunt necessaria, & ad ipsam quoq; αν, adeo, ut si est bona, ut est in virtute morali: cerie &appetit' ut sit rectus,& mens quoq; ut sit bona,necesse erit: Ea-
503쪽
dena utrumq; ut cupiat &spectet,vi quod mens affirmet,appe. ritus id persequatur: ut,inqua, menis affirmatio,appetitus pers utioni conseiulat,non aliud velit appetitus, quam praecipiat mens S ratio,id quod &sv. b. Ae proaeresi est explicatum.Et
haec quidem mens cum appetitu concurres, praetica dici solet, Vt quae rebus agendis moderetur&deseruiat Alia est mentis
species, quς in contemplando ab lute vero spectatur. Est quidem veri contemplatio omni menti propria: mens omnis &ratio in contemplando vero versatur,tam practim,st theorica, haec tamen absolute, illa comparate: nam naec in sola veri consideratione consistit,& intra eam se continet: illa soras spectat,& negotiis hominum se accommodat,eaq;tanquam lumen &dux moderatur, & hoc est, quod ait, τάθ-. , νοηἶ-- - se. αοείου,supple,quae duo verba de una animi tute practica sunt intelligenda, ut quae & apsa est ab νεη2, 1, non tamen theoretica: --ηῖκὼν cst genus, cuius partes sunt 3c
Argyropylus tamen Verbivn, praere misit,quod & ipse mali ,n1si libris omnibus & veteri tralationi repugnaret.
--- ών. J Redit ad mi : eam esse quidem actionis principium & virtutum moralium,non tamen principium, quod alicuius gratia,sed id,unde motus. Duo facitprincipioru genera,alteru quod alicuius rei gracia, cuius generis est bonum M sinis: alterum unde motus, id est, unde rerum ortus & inten-pus, cuius generis est causa efficiens. Et huius quidem generis principiu ait esse προώρεmi , ut quae no sit tanquam finis rerum agendarum,sed causa potius effetens. Ratio autem ab Aristotele pr term ist haec est,quia-est appetitio quaedam,
ut supra dictum tibi. p. 3. Formula: petitus omnis eis motuι prineipium, adagendum im-- pessit, tesse Ars. Bb.3. de Anima. At HI appetitio qua dam. Ergo, Oc. Est igitur προέρεας rerum agendarum principi u. προ ρειπως aute principia sent appetitus &mens ea,quq alio spectat, id est, practica: nam δc initio diximus,ut bona, haec duonquiri, bonam mentem, & huic consentientem appetitum Iectum. Quare cum-absque his duobus esse nequeat, tanquam seis principiis: recte adiungit Aristoteles ρεπιν absq; mente seu potestate & habitu morali esse non posse
504쪽
Qu0d principium ut utilissimum diligenter est retinendum Ratio eius de mente iam est exposita. De morali habitu hareest, quia ex homines sint & dicantur boni aut im probi, ut supra saepe est cxplicatum. Ex enim pro-hus aut improbus capit nomen. J Atqui probitas &impi obitas morali habitu definiuntur: vitia & virtutes sunt habitus. Qugre proaeresi necessaria est asseetio moralis: inserinetur quodammodo-moribus & habitu morali necelle . . est. I ad proaeresin enim neccsiarius est habitus moralis seu Ethicus,id est,ut vere sit -- α ρεας ipsam constituit 'virtutem, & ad virtutem requiritur habitus. J Qya de re infra p.ra. latius. Confirmat hoc praeceptum & ipse Aristoteles,t Res quae reddit bona,quae tendunt ad finem. est habitus mota ratis: proaeresis reddit bonum ipsum finem. Si quis mala 4 --οεσή, malus finis. Sed ut ipsa sit bona quae iuuat actiones, quibus perueniamus ad finem, requiritur inserinatio quaedam moralisl his verbis, quasi dicat,mαὶιαι seu bonae actionis principium est etiam ad asendum impellit, utpote appetituSAtqui actio absq; illis duobus, mente & morali in rmatione seu habitu morali, absq; moribus, inquit Aristoteles, este nequit: qui ex virtute aut vitio quid agit, habitu quodam in r-matus sit necesse est, praelucente ratione seu mente, ut & infra
si otium, . J Redit ad mentem Theoricam&Practicam Legendum autem --ri, non ut in quibusdamaa m. Legendum, inquam, mens autem ipse, Vt recte vetus Interpres: non vero haec, ut alii plaerique. Mens , inquit, ipsa, nempe Theoretica mens per se considerata nihil mouet, ada-sendum non impellit: in veritate sela contemplanda acquiescit. Praefica, eaq; quae alio spectat, illa est, quae mouet, quae molitur aliquid, quae ad agendum impellit: non igitur The retica, sed praetica mens & ratio rerum agendatum est principium. Quod vel ex eo perspicuum esse potest, Uin practica, seu mente adtrice etiam cstectricis mentis qua m vel ex sensit patet esse principium agendi, vel faciendi potius t principatus sit positus, quod haec illi quodammodo dominesnur, suamque Vim communicet: Nanxvi adirix, ita & etaetrir t alio spectat. inrina inq; quid efficit, opus semper aliquod sp ectat, rei seu operis conficiundae causa laborat, sutor calcei ,δ-Et hac qui-F f , .' dein
505쪽
.-,s IN CAP. II. LIB. VI. ET HIC .dem in repractica &ποιηῖκα. de quibus anfra latiust consenti uiat, nempe quod alio referuntur, disci epant tamen,quod id quod essicitur, non est simpliciter finis, est alterius rei gratia: id quod agitur, cli finis limplicitet. Effectricis ipsae fectio non est fin .s, opus praediterea desideratur, & huius rursus alius pr.eterea finis, ut aedificationis domus, & huius inhabit, tio: Adtricis autem ipsa actio ei finis, neq; quidquam pra-terea desideratur: Citharoedus carmine perfecto nihil praetemca ipectat operis. QSare achrix dc effectrix eodem quide velut genere continentur, quod est mens, non ab luta, sed alicuius Isi gratia: fine tamen differunt. Practicae autem vocabulum improprie & menti huic c5muni hic attribuitur, cum ait eam et ecfrici quodammodo dominari. Nam proprie est ea, quae coii tradistinctione ab eflectrice fine discrepat, ut est cxplicarum . &insta explic bitur latius cap a. Prachicae igitur finis apta est actio: huius autem sinis est appetitio, id est, appetitus ad finem tanquam bonum se Iefert: mens practica actionem spectat: appetitio fitie in & bonum, hoc est, quod ait, ἡ
λο η νδ. J Redit adiae Mesων, eiusti; affert quandam definitionem ex prioribus consectam ..Supra namq; dictum ad προιώ mν, mente & appetationem concurrcre. Hinc efficitur,inquit Aristoteles ααρα ρεστ miihil esse aliud,quam vel mentem ore sticam, seu cum appetitu, Vel contra, appetitum mentalem, id est, Appetitum cum mente, quod supra est explicatum bbr. 3. eap. 3 influe . Et haec quidem de , reIum omnium agendarum virtutum & vitiorum
principio, quod quidem principium est homo ipse, inquit Α-
stoteles hoc loco, quia ooey-ρεσεως parteS. men S & appetitus in ipso sunt homille, lipsum& est explicatum 5. g. c.3.ουα επι 3-i Adiungit de strato seu materia, quibus illa in rebus vertiatur, quarum rerum sit e -- ρεας. Affert autem unam duntaxat notam. Nam plures1 iratib. 3. & omnes attulit. Ait igitur προαύesmmo esse rerum praeteritaru, sed futurarum hac ratione, sia nec deliberatio sit rerupteritarum: nulla autem est absq; deliberatione, ut supra est explicatum tib.3. Cur autem deliberatio rerum praetcritarii in in illast, haec est i alio, quia deliberatio rerum sit ea rum , quae fi.2ri possint, ut & supra explicatum: at rerum praeteritaru haec Mnatura, v t dici no pollini fieri posse,utpote iam r . factae:
506쪽
Achae: quod factum ut vulgo dicitur, insectum reddi nequit. Id quod Aristoteles AgathonisTragici testimonio confirmat; adeo id verum elle, ut cum omnia Oh possint, hoc tamen soluin de ipsis negatum sit, quae facta sint reddere instetan idem& tempori omnium parenti negatum ait Pindarus in a. hymno ob torse. Videat &Sophocles in Trachinus. Formula: Garum rerum non ea deliberatio, earum nec eri Ar prateritarum non eri deliberatio.' Ergo nec proarss. Altera Formula: aeua resfera nequeunt, sub deliberationem non cadunt .
ἀμφοτερ- 3 duas diceret, ex prioribus liquet, quod harum animi partium sit munus & opus, quae suitqii aestio princeps, conelusio. Eorum autem omnium haec est summa: Animi partis, quaerationis est particeps, duas esse rursus pamtes seti facultates, quarum una scientia : altera dicitur rata ocinatrix, illa quoq; theoretica, haec practica, sub qua effectrix, dicitur. Vti ius lue idem genere est munus & opus, veritas seu eius acquisitio, pertracthio,sed fine non idem. Nam illius veritas in se vertitur& consistit, huius alio pertinet, hominumq; negotios se accommodat. i. εξεις. J Initio huius capitis dictum est, harum nimi partium virtutes ex opere & munere & optima astretione cognosci: iam igitur cognito earum opere & mun re, reliquum est, ut de optimis astectionibus seu habitibus videamus , in quibus opus illud & munus, quod veri pertiactationem di ximus, reperiatur, seu ut loquitur Aristoteles, quibus habitibus maxime pars utraq; , verum enunciat seu profert. Nam repertis his affectionibus, etiam de virtutibus harum animi partium, quas quaerimus, constabit, &c.
L Duo hic afferuntur, commemora tio & expositio affectionu optimarum partium animi ratione utentium: deinde explicatio unius earum affectionum nimi-
507쪽
IN CAP. III. LIB. VI. ET HIC.ων ω ολν. J Quae adhuc int explicata de me. thodo & partibus animae, earumq; munere & ossicio, deprimo pijs actionis & cognitionis, & de proaeresi: ea prooemi j loco constituimus. N am hic demum orditur disputationem de virtutibus rationis seu mentis, qui scopus est huius libri,& hoe est,quod ait,&c. quomodo Ura libr. r. capv.f.
absbluto prooemio. Ji,, 3 οι J Diximus harum animi partium, ὀe
quibus agitur, opus & munus esse αληΘ Θύειν. iEnnius apud Gellium olim hoc dixit verare . J Hic iam quaeritur de affectionibus seu habitibus, in quibus cernatur: seu quoru habituum ope Sc opera partes illae animae verum enun- cient, munusque suum fungantur. Aristoteles igitur quinque esse huius generis habitus. Sint, inquit, quinque, quasi diceret, non affero rationes, cur quinque duiuaxat sint , sed sumo
ut certu ex Analyticis: adiungit tamen rationem, cur opinione
ab hoc numero excludat,qa opinio etiam sit sess,etia mentiri,' & falsum dicere opinione accipit animo quaerimus autem hos
habitus, quibus animus ἀληθε θει. De opinione, eam Sc Veram esse,& falsam, eaque animum ut Aristoteles libr. r. cap. vlt. ex Platonis Theoeteto sumpto
vocabulo loquitur, id est, ambigasanimum, nunc hoc, nuntillud sentire & loqui, nemo unquam dubitarit. Quare & pulchre Plato opinionem vel ut Androgynum medium quiddam esse ait inter id quod est, & id quod non est. Eam vocat hoc loco duobus nominibus Aristoteles, quod posterius tamen verbum est multiplex, & quidem triplex eius inotio. N am interdum est omnis animi co rehensio, & genus omnium harum affectionum, scientiae, sapientiae, &c. ut est apud Alexandrum in rc Top. & ipsum Aristotelem libr. . Tvis. Interdum idem valet, quod opinio seu Quare dein mare , hocselum nomine est usus. Interdum est quiddam anξη dissimile, non quidem genus ut perperam Plato, sed quasi stratum & materiam, inquit Aristoteles tib. .
Tv. videatur &doctissimus Schcgkius in r. Anabi. cap.3 ρ. in aureis eommentam. Haec igitul est causa, cur hoc loco inter habitus veri, opinionem non numerarit Aristoteles, etsi in l magnis numerauit. Verum in ijs libris multa secus continentur, non tam exquisitis & accuratis quam stat Nicomachici.
Cur ergo dicet aliquis, Prudentiam quoq; & artem non exclusit,
508쪽
clusit, ut quae saepe a vero aberrent. Respondeo, quia pruden- tiae ipsus aulariis, iesiorum inquam habituum non sit peccatum, sed rerum: ipsorum habituum haec est natura,vt verum per persequaniure aberrant tamen interdum rerum cul-
pa instabilium & incertarum. At opinionis ipsus naturahaec est, ut&falsum, & verum persequatur. Natura enim opinionis est quasi ambiguus gladius. Si quis quid falso opinatur, est vere opinio, sed non Vera opinio, sed falsa, ex se, & vera, est 'falsa opinio. J aeri praeterea potest, quae sit natura, cur veri ' , affect iones quinque duntaxat, & quidem hae commemorentur. Solet causa ex rebus&strato clici. Res enim aut sunt necessanae, aut non. Illae partim sunt principia, quoru est mens: parum de principiis conclusia&effecta, quarum est scientia: partim utraq, permixtim, quorum est sapientia. Non necessariae, quas contingentes Vulgo Vocant, partim sub actionem cadunt , quarum prudentia: panim sub effectionem, quarum
est ars. Atque ita saerique: accommodatius tamen ad rem propositam, ex munere & opere harum animi partium causam eliciendam existimo. Opus & munus diximus esse veri pertractationem, partim in se, partim alterius gratia, prout duae quoq; animi sunt paries, altera Theoretica, altera pra- , ehica. Si in se. aut cum mentis quadam agitatione seu discursu, ut vocant: aut absque: aut permixti m. Hinc deinceps, scientia, mens, & sapientia existunt: si alterius gratia,aut agendo. aut eficiendo, & hinc prudentia & ars. Atq; ita ex quinque partito animi munere & opere, habitus quoque quinque existunt genera. Hinc quando quid est absque disputatione mentis,tum talis actio mentis dicitur proprie, graece vocant , Vbi talis contemplatio veri absq; discuisu, existit quidam habitus, qui dicitur νους. Vbi agitatio mentis adest, non possum complecti, nisi me doceas rationibus hilogisticis,tum existit scientia. Nulla vera scientia absque quodam discursu, absq; collectionibus, argumentis. Vbi mens disputat secum, existit scientia. Habitus est etiam , qui partim disputat, partim non, Vtitur utroque munere, &disputatione aliquid con- ,
cludit,&contra absque,&c. est habitus ille, qui vocatur sapientia , copulatus ex mente & scientia, ex duobus prioribus
videt ceti- ών. J Orditur deinceps explicare quinque hos veri habitus, & primum quidem de scientia. Meministe au- '
509쪽
cla IN CAP. III. LIB. VI. ET HIC .
rem oportet, quaesius ra lib. t. initio diximus, scientiae vocabulsi interdum communius, interdu accipi angustius. Nam &piu- deiuia,& ars,&sapientia communi Oic notione etiam scientiae dicuntur, tam latine, quam glaece. Angliscius hoc loco accipitur & proprie. Affert autem treS eius notaS, exquisitius quam Plato, qui in Thea reto scientiae naturam non tam firmis conclusionisvis, quam similitudinibus re & negotio ipsius quoq;
Platonis testimonio, fallace & lubricol naturam scientia Mdefinitionem inuestigat, quem te obscure perstringere mihi videtur hoc loco, his verbis Aristotclcs, ει
-J Prima est nota a communi hominum sensu & opinione sumpta, qua docet Arist. scientiain rem elle firmissima & immutabilem, rerumq; esse stabilium,
a ternarum. non vero caducaIum,ortuiq; dc interitui obnoxiarum. Omnes, inquit,ea se scire aliter haberest,
non possint: id demum scire se existimant,quod plane ita se habeat, neq; aliter ullo modo se habere possit. Id demum vocatiqscire, tuo argumento utitur Aristoteles, δέ in Analyt. tib r. po.. Iter. cap. 2. Sic ea, quae sciuntur, plane ita elle debent, ut aliter se habere nequeant, ut scimus Deum omnipotentem. Ita essectus animo sit, qui scit, ut existime. se nunquam aliter poste cognoscere: qui deducuntura ici cutia sua ; non sunt scientes. m Ea sciri diximus, quae nullo prorsus m do aliter esse nequeant Nam quae aliter se habere possint, eo-riim profecto certitudo eile non potest, quae ad scientiam requiritur, propterea quod simul usurpari sensu desierint, iam ignorari incipiant, sint, necne. Et hoc est, quod ait, o mi ubi verbum non de mente, quasi mente cernere & animo, sed de sensia est accipiendum, teste ipso Aristotele lib. o. Metaph . τε m Summa,rCIaim, quae aliter se habere pollunt, nulla potest esse scientia: efiiceretur enim ut scientia fieret ignorantia. Cur ita λ nam ea est illa Ium rerum natura. Vt quamdiu sensu pcrcipiuntur, cognosci possint: sensu simul atq; desierint usurpari,c5tinuo ignorari incipiunt, ut quarum notitia cx sensu solo pendeat. Neq; vero
id dulitaxat, quod scitur seu το ιπις ηπιν eius est naturae & firmitatis, nulla vi ratione immutata nequeat: seu etiam scien rem ipsum ita astectum esse oportet ut sit , ut G rae ci vocant, immutabilis & impermutabilis. & scien iaciam
510쪽
quidam definiunt comprehensionem animi quae nulla pei sit asione in uerta pollit, teste Aristotele libr.sexto Topicor. Sl, inquit, id quoia scitur, est immutabile. Ergo Sciaecessariuna, Si necessarium. Ergo&sempitCrnum: Si sem- . spitemum. Ergo inget aeratum&rmmortale, seu omis &interitus expers. De duobus res est facilis: mcdb hanc an 'it rationem , quia quae simpliciter necessaria, ea es te omnia semis .ipiterna. Sic enim interpungendum, non ante, ted post verba α πλως. Duplex est enim necessitas: altera simplex & ab luia i
sin. & dilucide Atistoteles tib Σ.- ubi hac utic . ratione. Si neces larium, inquit. Ergo dc sempiternu . In omni enim syllogismo probabili eli necessitas ex hypothesi, in Apo- dictico syllogismo absoluta. Ea igitur quae sciunt, sinit immu- ' '
netis sola sunt diuina, eaq; re ne quidem in naturalibuS pro- 'prie eit scientia, & ex Platonis lib. o. de RepubL 1ententia, nequidem in Mathematicis, sed repugnante Alistotele. Nam ex huius sententia Metaphysicorum & Mathematicorum dapria est scientia, Physicorum impropria: Politi colum, Med corum, i&c. maxime impropria , fCu prudentia poti US&ars. Hmco
sa. Doceri, inquit, scientia, & percipi ducendo potest, res quae sub scientiam cadit τι Nam docere scientis est proprium, teste Aristotele lib. I. Metag hy1.1nyrinc etsi omnibus aetatibus, & hac maxime, saepe qui non didicerint, doceant, quos grauissime reprehendit Plato in Gorgia. Doceri igitur Scdiscendo percipi potest scientia. lam vero Omnis perceptio est ex praenotione aliqua,ut copiose AristoteleSir. ἔ.fusi er ι sic instud ijs, in artib. quas Graeci vocant opus est praenotione. Verum in opificum artibus nulla opus est praeno tione. Praenotionis autem genera a fieri duo, 11llogismum& ' inductionem :& hanc quidem ait esse principium, & uniuersi, illum vero ex uniuersis constare,id est, inducito quide est principiti, quo cognoscans viantersa. Quae cum nobis sunt Obicuriora in sibus tamen,pprie est scientiain rebus singulis & sensul hiicirtinet inductio innotescant uobis necesse est. Itaq; ted e