장음표시 사용
511쪽
s IN CAP. III. LIB. VI. ET HIC .
bus editionibus, excepta Basiliciali pessima, , non Nam & principium eit inductio,in quidem uniuersi, id est, principium cognitionis uniuersorum per singularia. Syllogi-1mus autem cit&ipse praenotionis genus, ex uniuersis con- 'stans. Nam vi mductio est lingularium, ita syllogismus uniuersorum, & ex generalibus propositionibus conflatus. His igitur duobus notionum generibus ad scientiam utimur: sillogismo quidem ad recte concludendum, inductione ad uniuersa. Vt rebus singulis confirmanda&illustranda:
Elii in Anal t. , id est, stilogi sint scientiam efficientis teu Epi stemonici, alia praenotionum facit genera , quid sit,
Docet inductionis usum &causam. Nain cum principiorum, id est, cognitionum , seu propositionum veneralium,ex quibus conficitur syllogismus,non alius plerea sit syllogismus,alio syllogismo confirmari no possint: necessaria fuit inductio, qua generales illae propositiones confirmentur, iacmpe per sensum & ressingulas. C ur aute syllogismo alio confirmari nequeant, haec est ratio, ne res abeat in infinitum. η μ επισημη. J Definitionem affert scientiae, δήξi conξruentem. Nam quae adhuc de scientia hoc loco, eadem de in Anal t. disseruit. Est igitur sciemia habitus apodicticus: quae plena est definitio scientiae ex genere &di fierentia conssata. Nam quod ait Aristoteles, O acie, , non ita accipienda sunt, quasi haec definitio non sit plena, sed ad verbum γλακῖκη explicandum pertinent, &ad ea quae I ra sunt allata. Nam propositiones non tantum sunt necestariae, & ex praenotionibus confirmatae, sed etiam medij expertes, notiores quam complexio, huiusque ipsius
causa, quae omnia ad sunt necessaria. Qinire & adiungit mox. tertiam notam scientiae, nempe complexione notiores debere esse sumptiones seu principia. Plato scientiam definit comprehesionem rerum .iminarum certa quadam ratione in lib. o. de Re ubi. Nam, ut diximus, rerum duntaxat diuinarum scietitiam esse ille voluit, scd variat saepe; nam sapientiam alias rerum diuinarum ; scientiam naturalium ; pradentiam humanarum esse ai r in Eut demo. Affert & scientiae definitionem in Arithmetica Nicomachiis. Eri, inquit, prehensio siu reisubiectae nunquam fallens immutabilis Et Clemens Alexandrinus se. a. Strama'
512쪽
tum, Phiusiphi, inquit, scientiam definiunt habitum, qui nul- ,
la ratione dimoueri pos . - iοταν β -ς Tertia nota de fide principiorun seu semptionul principia n. syllogismi pmissae sunt & certitudine. Nam hunc demum vere scire,qui sumptionibus seu principijs fidem habeat, ijsq; acquiescat, eiq; ipia complexione sint notiora : sin ininus, vere hunc non scire, nisi ex eventu & per ac- , cidens. Est enim duplex scientia, vera, de qua hoc loco, &ex euentu seu , qualis est fere rerum naturalium& maxime Politicarum. De tertia hac nota, ut& de priori bus earumque rationibus disputat uberius in libr. r. Anal ri
mi ad verum cernendum est unus, & inertia, explicatur, quid sint, & quemadmodum ab alijs differant. Artis autem notio est multiplexa nam interdum habitum ipsiain, interdum viam habitus 1bnat. Ars enim pro via & ratione, quam Graeci interdum μεθοδὶν vocant, poni solet. Hinc Cicero arte aliqiud facere seu pertractare, quod alias via & ratione dicit. Habitus autem, vel omnis veri, vel certus hoc verbo significari solet. Lam communius interdum omnes scientiae & artes Thegreticae,practicae & poeticae artis Verbo comprehenduntur, ut suprβbb. r. -- τεχνη, dcc. quo pertinet usitata artis definitio apud Cic. bb. . Academ . , r. de orat. 3c apud Quintil. & Lucian. Ars est ex multii animi perceptionibus, usu &exercitatione conquisitis, & in unum exitum Vitae utilem spectantibus coaceruatio. Certus autem habitus hoc loco explicatur, quae quidem propria est huius verbi significatio. C uius rei hanc anseri tationem seu signum potius Aristoteles in Magnis. Qu iaapud Graecos Verbum certo genere efferatur: alias fortasse rationes attulit Aristoteles in libris Exotericis, ut hic significat. Artis quoque Verbum interdum pro calliditate & dolo: qua ratione affinitatem habet quandam cum prudentia: interdum pro omnibus rectis & prauis acti nibus,&institutis poni solet, seu studijs, ut apud Salustium: Facile imperaum ijs artib- retinetur, quibu3 est partum. & Liuius,omotum cousensu priuceps belli pacisque artibus. Et apud
513쪽
Plautum & vetustiores Ope bone artes virtutibus,seu adhic nibus virtuti consentaneis, & contra malae artes reperiunt*.Qθbus notationibus obseruatis, erudite responderi potest ad quaestiones Vulgatas: an Iurisprudentia fit ars: an Rhetorica sit ars 3 de qua apud Cic. in lib. iae orat. & intil. 3 AJ θι ου. J Hoc verbo subindicatur disputationis c nexio & contextus huius cap. cum priore. N am explicato h bitu rerum stabilium & immutabilium,conse-- quens erat explicare de habitu, qui sit ν Et hoc est,
quod ait F b reserens se panicula b ad prioris capitis verba, Et prioras quidem unum attulit habitum: huius duo facit genera: quorum alterum sub effectionem, alterum sub actionem cadat, Graeci vocant Ecortακ ἔν. Huius diuisionis causa ex a. pendet, ubi duo animae partis, quae ratione utitur,ossicia esse ostendimus,quorum alterum sit veri in se contemplatio, alterum verisit contemplatio alterius rei caula. Iam vero haec posterior pars rumsus iii duo membra secatur, in actionem, & effectionem, propterea quod alterum post se opus relinquit praeterea, alterum non item. QRod de actione& effectione est perspicuum, ut in actionis generibus saltatione, cantu, &c. In effectionis genexibus, confectione vestis, aedificatione. Haec igitur causa est, cur discrepent inter te actio & eflectio, etsi sub eandem animi partem rediguntur, quam communi nomine appellari ostendimus.. De his libris Exotericis jura diximus Cicero libros popular S Vocat. ε-η u. J Exposuit inodo τὼ μου ἀζου duo esse genera, : eaq; inter se discrepare, quia & adi io &effectio inter seducrepent. Quare, inquit, &utriusque habitus inter se discrepabit, id est, habitus cum ratione disteret ab eo, qui cum ratione quid csticit, adeo quidem ut alterum sub altero non cotineatur, quemadmodum species sub genere: Disteri quidem species a genere, sed haec tantum illo continetur. Alia est horti habituum ratio: neq;. n. actio est effectio,Ves contra. At licet animal non sit homo, homo tame est animal. Et haec quidem primo loco de similitudine dc dissimilitudine,&de materia horum habituum. sue ἡ-J Desipitionem hic affert Aristoteles per inductionem, hunc in modum: aedificatria, sutoria, &
514쪽
mnes praeterea affectiones ratione certa quid escientes, sunt artes: contrKero nulla ars reperiri potest,quin sit affectio, seu, habitus certa quid ratione essiciens. Hinc essiciatur, habitum certa quid ratione essicientem & artem, elle idem. M a πα-. J Tertium est huius capitis membrum, quo de dissimilitudine huius habitus cum reliqnis veri habitibus agitur, & de eius materia: ait aute artem Verciri in genesi, id es , in rebus mutabilibus seu Id namque sonat apud Aristot. verbum innumerabilibus in locis Nam artis & prudentiae stratum facit senesia Aristoteles: Scientiae τε ον. Si crina cap. rao initio , β ἔπι-, & Plato res omnes diuidit in , ουν,:Atq; ad hunenio- dum genesea s vocabulum accipit Eustratius & Turnebus: haud scio tamen, an inon ex aliorum sententia accipi quoquUpossit vulgariter de rei cuiuslibet molitione & esse 'ione quod indicat verbum πιχναζειν,&verbum τηται 2. Id namq; Videtur dicere Aristoteles: Ars omnis e1t in genesi , id est, occupata est is re aliqua molienda, &in re artificiose essicienda, quod Vocat , perperam alii reddunt comminisci, linam ut & machinari, & corporis est, Manimi: hic de corpore, ut de tota artis disputatio in & peripi . ciendo, ut quid sat seu essiciatur oper: s, quod manu fit: Vt inquam aliquid eorum, quae vel esse vel non esse possint, esticiatur. Ad suminam,artis ossicium est opus aliquod eficere, quae
horum verborum est summa sententia. Diximus autem agi de
strato artis, eiusq; ratione artem ab alijs habitibus diuidi, Mrecte. Nam duas assert strati, seu operum arte factorum notas. Prior est in his verbis, εἀ θ -κνη, aut eius generas quid
operis essiciatur & fiat, quod sit , id est, possit esse
et non esse, id est . quod non sit necellario: altera, Ut principium &causa ἔ ανα , seu ortus & originis non sit in opege ipso seu re essicienda, sed in opifice & essiciente his vobis, κω λ ἡ Vtriusque notae ratio adiungitur Nam de
. priore quidem constat, artem non esse rerum nccellariarum, quarum propria est scientia: de altera, constat, artem non esse rerum naturalium. Nam velut ex altera parte ars naturae re spondit seu α-imh- : contraria sunt, arte aliquid fieri dc nuru ra. Atqui rerum naturalium haec vera est nota, ortus & Κένα principium & causam in ipsis este positam , quae ipsacit natura ieu φυας , ut explicatur in Physicis. Itaqυς
515쪽
in rebus artificiosis ortus principium est in voluntate&a ctione opificis, qui nisi velit, & moliatur, nullum cene per se,&s ua vi opus nas etur. Et hac posteriine notam diuidenda M. te & prudentia a theorcticis scienti)s usus est & Aristotelesia Metaph . libr. κ. cap. o. Ex his perspicuum est&hoc, qua in xes iterat ars a veri SicientiJS, Metaphysica &Mathemauca, i. quae rerum lunt necestartarum: & a physica,quae eatum est Ie-Iuna, quarum in ipsis principium S causia ortus est posita. Ha
autem duae n0tae arti & prudentiae sunt communes: de prviat in constat ex initio capit i5; cic alteIa aperi eo loco Metap07. Axistoteles. Hacteirii Sigitur plcidentia& ars conueniunt: dii crepant s.lialen, quod ars sit essed . onis non actionIS, cuiusEpria est prudentia, ut supra dictum, & hoc est,quod ait iterando Aristoteles, ἐαὼ θ Vci pilamaona est artis & sortunae similitudo, & in ijsdem plane rebus versati viderit i)s,inquam , quae instabiles sunt, Se incertae seu
idem ait Aristotcles lib. a Phuica ακροάσεως de principi's communiter tamen cum prudentia. Ait namque sertunam, prudentiam & artem seu & voluntatem in i)sdem versari rebus: Sed enim maior est vietis cum fortuna similitudo quam prudelitiae. Nam maloi iii pi tutenria est deliberatio &consideratio ; artem plui ina um iuuat fortuna, ut cleganter do- aceta potest exemplo pictoris, de quos straal cubi. Cui rei testimonio affert Aristoteles &Agathonis versichium proue - bialem : Plutarchus tamen, non tantum in Prudentia, sed etiam in artibus, paruam vini statunae&potestatem esse, conatur ostendere multis cxemplis. η-ύν-Iterat hic definitionem artis , eo consilio, ut velut contentione quadam planius exponat, quid sit ine tia, seu
Περ- ά9 φρον λως. J Duo priore capite secteus τ
μφου genera, Artem.& PIudentiam. De illa prius: nunc de Piudentia, quid sit, quarum rerum, &quemadmodum ab ali)s veri habitibus disserat. Est autem & Prudentiae vocabulum ambiguum &multiplex: nunc erum communius , nuncis - sumi -
516쪽
iis sana itur angustius, ut&scientiae & artis. Nam commum ussia mptu omplectitur omnes veri cognitiones Sc scientia theoricas&praeticaS tam Graece quam latine, apud Ciceronem, Platonem, Aristotes em, & omnes alios. Nam quod infra capite ultimo. deS0crate scribit Aristoteles eum cxistimasse, virtutes omnes vile s eu prudentias, id idem
scribit libro prima Magn. capite primo, cum Vocare virtures omnes ἰ mσημας 1eu scientiaS. Atque hunc in modum acci-
Pienda est tota Ciceronis disputatio an f e. de Prmdentιa,quod explanatores eius libelli non satis attendisse Videntur, quod tamen est per*icuum, cum ex initio tum ex fine, ubi Dialecticam, Geometatam , Iurisprudentiam, prudentiae . facit partes: et &summatim duo prudentiae facit oicia: alterum quod in rebue expetendis & fugiendis, alterum quod incognitione veri & studiis scientiae sit positum Altera prudentiae notio angulior huc pertinet, &hic explicatur, quae quid . sit , ex ipsa Aristotelis disputatione fiet perspicuum. Ameitur
ει triplex huius verbi seu vocabuli notio initio tib.3. ad Bhren innitim : quarum duae sub angustam, media sub communem est reserenda. Agnouit & Cicero multM in locu ,&perspicue libro primo osc. in eis, hanc prudentiae Vim & notionem an gustiorem, quam selet Vocare Virtutem, quae in rebus persc- quendis& fugiendis cernatur, &rursus: in qua botiorum Sc
malorum sit delectus. φρονησο ς. J Monet initio prudentiae vim & nat ram commode cognosci polle, si videamus, qui proprie prudentes dicantur Nam habitus ipsi plaerumque sitiat obscuriores, quam vel actiones, vel homines habitu praediti , ut qui, magis in oculos incurrant, qua dere nonnihil supra initio libri quinti. Nihil autem interest, virlim habitum ipsum statim Proponamus, an habitu praeditum, Inqqit Ahiltoteles stupra Bbro quarto, capite tertio, initio, quod autem ait id
est, quod vulgo dicimus, indicat, quod in hac tota disputatione politica instituit, id etiam hoc loco se tenerer ut non temere discedat a communi hominum opinione,verbisq; Vtatur& rebus, quomodo vulgus & vita communis. Qua in re Stoi
cos grauiter olim peccatse, jupra monuimus.
517쪽
' o IN CAP. V. LIB. VI. ET HIC .
dilationem. Cuius definitionis tres mihi partes esse videntur, recte consultare, de rebus sibi utilibus, ad uni uertam vitae bene degendae rationem pertinentibus, quarum in prima, Vis sc- re omnis prudentiae est posita, quae est consultatio. Quare & in hac ex plicanda tota fere Aristotelis disputatio conluniitur,& hoc est . quod ait insta cap. p. prudentis reri silinum munuS& opus esse, recte consultare. Altera pars est de utilitate, seu de rebus 4 quarum sit consultatio, de fine ipso consultationis: quo pertInet & Rhetorum disputatio, de causarum genere deliberativo, cui propositam esse dicunt utilitatem. Recte autem de ijs, quae sibi sint utilia: nam qui quamuis multa praelara nOrit, in fi uctuosa tamen ad vitam communem, pruuens non est
existimandus. Recte igitur vulgo Periclem , Themistoclem, .
Niciam, Ciceronem , prudentes vocare coiisuevimuS, Vt qui
quae sibi aliisqtie, quae hominibus deniq; sint utilia, norint, ut paulo ait Aristoteles, τῶν &c. Anaxag roun Vero, Thalem, aliosq; Philo phos doctos quidem & sipienteS,iaon tamen prudentes. Vt qui multa quidem norint praeclara, ad vitam tamen non satis utilia, vocant, ut ait a a Aristot. cap. r. λο αἰαξαπρον, dcc. Eodem pertinet prouerbium, ο ις ω H-, id est, odi sapientem,
qui sibi ipsi non 1apit, quod Cicero ex Ennio silmptum, latine
inculcare Trebatior illud, inquit,semper MemEto,qtiisbi pilis pineus prodesse nequit,neqωcquamsapit. At si hunc in modum &Plato in Alcibiade altero, prudentem describit, qui consultando, quae sibi & ciuitati sint sitis Am , edt, , id est, utilia, perspiciat. N am tametsi Aristoteles hic dicat, prudentem elle, qui, . quae sibi sunt utilia, cernat, non ita elle accipiendum, quasi sibi soli, sed quia vulgo prudente dicamus, qui suis rebus optime consulere possit. Tertia pars est obscurior, qua dicitur
prudens non de re una aut altera, sed de tota bene vivendi ratione consultare. Indicat nam q; prudentem non videri, quia ea quae ad bonam Valetudinem, aut vires faciant, perspiciat: Alterum certe est Medici potius, alterum gymnastae. Summa tamen Aristotelis haec est sententia: Prudentiae vim pertinere ad totam vitam recte degendam : Eam inquam non partem ali iciam vitae, sed uniuersam curare, quaeque ei sint utilia, de- , .ligem, contraria aspernari. Neque vero ita accipienda sunt, iquali prudeus de una aliqua re huerdum non deliberet, Vt, an ' ,. bellum
518쪽
bellum sit gerendum, an euertenda Carthago: ali ve stigaliat noua instituet ada: an ducenda uxor, maxime cum in rebus . singulis inprimis spectetur vis prudentiae, vir ra dicetur ca. . Verum ita se gerere prudens debet , ut etiam de rebus singulis 'consultatio ad supinam totius Vitae pertineat. Cuius generis certe non est deliberatio de Viribus aut bona valetudine, eam re deliberatio haec non tam prudentis, quam medici cile cen-6Ctur. , . .
1μων mori. J Inductione docet, primam partem prudentis propriam esse consultationem , hunc in modum : vutam namque prudens dici solet etiam is, qui hac aut illa in re, id est, qui una inquam in re, consultare norit, ad finem vitae v-tilem. Ergo&generaliter prudens dicitur3 qui , quae ad uni uersam bene vivendi rationem pertinebunt, norit Adhuc interhcit autem Aristoteles haec Verba, ων----ia Vult prudentem non esse in rebus,quarum ars sit propria N am& in his est quaedam conssiliatio, ut cum opifices de operibus mis recte instituendis & perficiendis deliberant: quae tamen deliberatio alia est abea, quae prudentis est propria, propterea quod prudens non in hac aut illa re essicienda, sed poti in , rebus agendis & ad totam vitam pertinent;bus, cernatu cβουλουοιτα -ουθ εἰς. J Docet, quarum rerum sit prudentia, & quemadmodum ab arte &scientia differat. Nemo, inquit, consultat de ijs,quae aliter habere se nequeant,de hs quae
semper uniusmodi, neque de hs, quae ab ipse agi non polunt,
quae in eius non sint potestate, ut sint neccharia, aeterna & naturalia,qua de latius libro tertio. Si earum rerum non est consultatio. Ergo nec prudentia: in hS namque rebus Vtraque Vertatur. Est igitur prudentia in ijs rebus, quae aliter aliterq; euenire possint, quarumq; in ipso a endarum est principium & potestas: quarum cum non sit scientia, essicitur ut idem non sit habitus. Formula: ,
Eeuorum strata sunt dissimilia, ipsa quoque πω sunt
At prudentia se silentiastratasunt dissimilia. Ergo prurintia ,scientia non sunt eadem. i. Assumptionis ratio Nam ut dictum est,prudentia est rerum . mutabilium, scientia non item: Est . n. cum γόνιδει ξω,quae nulla est earum Iciam, quarum principia sint mutabilia, v t quae
519쪽
& ipsae res sint mutabiles: res enim principijs respondent, Plaeterea scientia rerum est necessariarum prudentia non item: nemo enim de rebus necessarijs conssilias' de quo supra libro tertio) quod prudentiae est officium. Strata igitur' 'sunt diis milia, ergo & habitus: Miud igitur scientia, aliud pru-
dentia. Nam quod iterat Aristoteles, praentiae stratum ποαζακsν est mutabile, scientiae επιση griton item. Disten
quoque ab arte: nam actionis aliud est genus, quam effectio, l. , is , id est, aliud est actio, aliud effectio. Sic enim legendum
. ex Veteribus libris & tralatione , & etiam editionibus melioris notae: perperam igitur in alijseditionibus prodi V cst τε . Aliam autem effectionem este ab actione, docet hoc assiumento , quia effectionis praeter operam & ipsam efficientiam alius est praeterea finis, opus inquam 3c operis usus: actionis Ver non item, ut in qua ipsa actiost finis Utimus in plaerisque certe actioitibus: nam hi arte militari etiam victoria spectatur , id est, finis alius praeter actionem & officia artis, &hoc est, quod ait, non semper. Atque ad hunc modum
oΠ-το , &c. transpositis verbis, aut re ipsa, aut sen-Iu. Prioris enim versiculi ratio posteriore continetur, quam re mire hallucinantur Interpretes. Hac igitur re differt prudentia ab arte, quod haec inesteistione, illa cernatur in actione, quod ipsu natam Jupra suerat explicatum. Differt dc alios modis, quos infra hoc capite duos exponiti ι , M'πετα --τίου. J Ex prioribus perspicuum est, prudendentiam elle habitum veri r elle cum consideratione, & proinde in rebus homini utilibus, vi constat ex prudentis definitione: esse denique practicum habitum. inare concluditu tandem Aristoteles , P1udentiam esse habitum cum recta rarione in agendo stuira, eorum quae homini sint bona,quod &paulo infra iterat. Huius defcri ptionis tres mihi partes esse videntur, habitus cum recta ratione, in agendo situs,id est, practicus, & eorum quae homini sint bona & utilia. De qui b duabus duntaxat partibus posterioribus confirmationes N explana isones quasdam adiungit, & primum quidem de ea parte, de qua dicimus prudentiam esse eorum, quae ad vitam recte agendam , & hominibus sint bona & utilia, his verbis, , τλ
γ Qet κλεα,quo signoqam confirmat Pericles n.inquit,ei seneris viros politicos, Nycaeam, Theramenem, Ciceronem,
520쪽
Catonem , &c. prudentes appellare Videatur ex eo, quod perspicere pollini, quae sibi aliisque sim bona & utilia. Prudentes, inquit, improprie dicuntur, qui sibi & aliis constitere pollini, quivere sunt vel boni patresfamilias,Vel olitici, ut inquit hoc loco Aristoteles; sed de prudentiae generibus infra latius. Satis sit ex prudentis descriptione intelligere, prudentiae vim cerni in rebus ad vitam reci e degendam utilibus, quod supra copiosius
φρο- . J Putant Vulgo, alterum esse argu- mctitum, quo confirmetur pars ea definitionis de bonis & uti-- libus,non recte. Est enim argumentum,quo altera definitionis pars, qua prudentiam dicimus in agendo positam, pertinet. Affert igitur hanc rationem Aristoteles eius partis, quia prudentiae Temperauitast custos & conservatrix. Vis omnis argumenti est in verbi Graeci notatione: - φροιαίη namque dicitur quasi , conseruans prudentiam, omnium enim Etymologiarum argumenta infirma J ut hoc loco ait Aristoteles, Platonem imitatus, qui in Craidiis em φρο - νί , dictam esse ait, quasi σωτηe sis, custodiam πις quae tamen huius verbi notatio subsctior mihi videtur, quam
hoc assirmant, disputat Celsius , & ait, cur purgamentum non dicitur quoque purgatio mentis, & omnia, quae sic finiunt Vocabula. Ga ex re peripicuum est, quod leue & infirmum sit hoc Aristotelis argumentum ,ei us tamen formula sit ista:
Ratio connexi iam est exposta, ex notatione Verbi σωφρa--υης. Antecedentis ratio explicatur ab Aristotele ista, quod Oluptates & dolores, quibus moderatur temperantia,' princi- p a corrumpant, non ilicoretica, sed practica. Neque enim voluptate quis impeditur intelligere Geometriae hoc principium,quo licitur: triangulum tres habere angulos duobus rectis aequales. Cui rei argumento est,quod saepe acutissimi Philosophi homines sint improbissimi, quique in omnibus volutentur voluptatibus, ut ait Cornel. Nepos ad Ciceνonem