장음표시 사용
551쪽
seu comitib' hic explicatur, quae graece Giarem, cui tantλ cunprudentia est cognatio, ut in populari usu*apud oratores pro prudentia sere ponatur. Quemadmodum Demost h. in ora-
non unebri, virtutum omnium principium essc --mν dicit: finem, sortitudinem. Latius etiam patet. cuiuslibeta ei cognitio dicitur etiam in incoreticis. Sed hic angu-sissime accipum, de quadam prudentiae velut parte. Latinexedditur sagacitas, perspicacitas, &intelligentia: hoc malim, βc si ambiguum Nam &-& ι λεο ic eo nomine exprimi solet I intelligentia interdum νῶς latine, i sed hoc tamen malim. Nam & Cic. prudentiae coniunxit intelligentiam, bbr. a, o . Fiaes autem ut habeatur, Hinc& ξαυι ι intelligentes, quos puto olim Romae dictos Catos. EnniuS : Egregre cor-scat homo Gatus , AElius Sextus, Iurisponsultus praestantissimus apud Ciceronem in o. Diuinat. Contra οἰμώγεαα, qu latine sebetudo&tarditas , etiam insipitia S. stultitia, ut Te-
Ientius: Sititio intelligens quid interere. Stulto,id est. α μιτω.
dicitur 6c ξαυε τοs liber, verbi gratia, cognitu facilis, non obsturus. Atque ixa ξαυε ἔς & tant-xur, de quo G ellius libro vigesimo, capite quarto. ubi παλ2μως cognobilis latine dici posse existimat, ex Catone sumpto Focabulo, Cognobiliorem coamtasmem nunguam mur, sed non ita dicimus latine J
η μανεας. J primum quid non sit, deinde quid sit
intelligentia , explicat. Non esse igitur scientiam aut opinio. nem, iamve omnino, neque ex parte, bstendit, neque etiam platae ide esse,quod prudentiam. Omnino seu scientitan. voco scientiam gen raliter accepram r.ex parte, certum scien-uae genus, ut Medicinam , Geometriam, Physicam , &cι Cili. non sit omnino scientia aut opinio, id est, plane idem quod entia, ratio haec offertur, quia sequeretur, omnes esse intelligentes seu ri ιlους. Cur ita nam omnes vel stientiam ali, quam & artem norunt, vel saltem opinari quid solent. C pon ex parte i Ratioest a strato. Nam . .
552쪽
verum naturalium , esset denis viarerion Humarum, - valetiam rerumfacundarum, ut architectura,vtis' roria, sec.. At nullarum ei modi reri ea. 6 Ergo nec certa es scientia.
Non est, inquam, rerum aeternarum & immutabilium, quatum est Theologia : non est etiam rerum caducarum , ortumaci a natura , quarum est Physica, yel ab homine, quarummunt artes opificum, habentium: sed earum potius est rerum, quae sub deliberationem cadunt, rerum puta agendarum , - ν non confirmat id Aristoteles ut certum: nam & vulgus verbum σ-έίεως nouit ad res agendas , 3c sub deliberationem cadentes , pertinere, non ad naturales, diuinas, dcc. In his autem Iebus sub taliberationem eadentibus, quia & prudentiam Vrisari supra diximus, eaque ratione eadem cum priadentia Videri poterat Moscμ οῦ adiungit differentiam, eademque opera, quid sit intelligentia, explicat: nam prudentiam esse praeceptricem, seu intelligentiam vero disceptatricem seu κ κίω. Prudentiae
namque ossicium t quod hic τελ improprie pro ερπν, ut&finis Rhetoricae improprie Quintiliano pro ossieto & munus est agenda praecipere & imperare : intestigentia vero eadem quidem a prudentia praecepta & iussa agi, diiudicare, an recta de honesta sint. Est, inquam, intelligentia vis quaedam iudί- candi &recte intelligendi, quod prudentia agendum censue.
io δὶ το ἔχειν. J Diligentius hic explicat, quod di
ctum , intelligentiam estὸ eriticam , exemplo scientiarum & vi verbio μν ανειν, &Ferbi αμιενιι . In scientiis haec stultitia, eas acquirere, habere, b Nti: quod uti Graece dici ini
dum valet. Ait igitur non esse acquirere prudentiam, aut habere, sed potius vii , H est , in rebus, quarum, est prudentia rectae opinionis iudicio uti, id est , xus, qua irum prudentia , recte iudicare. QSemadmodum in sciemus is
553쪽
dicitur m ιέναι , non qui acquirit scientiam,aut eam habet,
λεπιδιν. J Sic legendum, non ut in quibusdam, ἁκΣαύquibus verbis magis aperit materiam ξιμε εο ς: nam etsi earum est rerum iudex,quarit m prudentia, id est, agendarum : non omnium tamen, sed earum duntaxat, quae ab aliis proseruiatur. namque aliorum dicta 3c facta examinat: suorum alia quaedam cst vis & facultas,ipsa prudentia & cubulia, coniunt' a Dinotiti,de qua inna. κείνειν, μλως. J Duae σαωεύεως sunt paries, materia, S agendae, de qua iam dictum,& forma leuoffcium L actio enim est formaJ nempe iudicium,de quo & hic rursus, id rectuna eL se debere monet: nam idem inquit bene &-, seu honeste& recte, quasi diceret, udicium honestum esse debet, quia verbum Amos moμ id postulat,d.; namq; idem quod, quo
Origo verbi - εῖς ex scientiis manare hicitur. σιαγε ις namque est bipartita, altera theoretica, altera practica: nam, Ve&initio diximus, ad omnem cognitionem pertinet. Practica igitur a theoretica manat, id
est, liaee, do qua hoc loco, urim; dicitur ex ea, quae in distendis scientiis: nam & ibi pro discendi verbo, seu misIoco σαωιεν 1 G raeci dicunt, id est, ad scientias discendas verbum quoque πι-ενοη pertinet. Summa igitur huius disputarionis est; oria ac , seu intelligentiam vim ei te quandam, qua Morum di ha & sententias diiudicemus. C AP UT XI. :
H a G λου δη-J Hic de tertia prudentiae comite Aparte, hic Aristoteli in Magnis libro a. capite dicitur: ut enim ita & hic illa duo idem valent. Ipsa igitur vis & facultas ita dicitur; ea praediti autem Graece dicuntur Eugnomones, & γνομίαν habere, Latine γνώμη sententia reddi potest.Eugnomosynes non com- modu extat nomen, nisi dicas bonam sζententia,ut nccEugno monis, neq; eius quod dicunt,gnomen habere, nisi dicas bene sentientem,&bene sentire. Verum perspicuitatis gratia G raecis verbis 'uri stat. Est igitur iniectum iudicium aequitatem
554쪽
arriantis,facilisq;viti τοῦ επι κους:nam a definitione orditur. Ve- Ium, quia gnomes seu sententiae Vocabulum est multiplex, his verbis, μὲν Θο σύρου,-,interiectis, monere mihi videtur, de quo gnomes genere agatur, de ea, inquam, ex qua dicantur, id est,de ea,quae & αγνωρ. 01: nam sic eam duntaxat Arist. vocat in Magn. quod verbum non est homonymon, nccgnomen habete, quod valet attendere animu, & ut Terent. animum habere sic. in patinis. J Sic aeschin. in Demosth: 'de Iudicib. quos conqueritur tanquam incantatione quadamauer s liliam gnomen Gnomae autem, Ut&sententiae
multiplex est vocabulum: nam&prodicto quolibet sumitur, M pro decreto. Hoc autem loco non pro quolibet decreto, sed viri boni aequum bonum amantis duntaxat: alioqui omnium iudicum decisiones, sententiq,omesu senatoria decreta omnia, item sententiae &gnomae, ψηφοι quoq; Graece dc dogmata dicuntur: sed hic,ut dixi, angustius. Gnome est viri aequum bonum amantis iudicium rinam : cuius definitionis tres partes . AEqui '& facilis viri, Iudicium & rectum, deinceps exponere videtur Equum bonum,& aequi boni amans, seu
facilis & benignus vir quis sit, supra dictum biso quinto, ubi &tiui us loci faeta est mentio. Huius igitur viri gnomen elle docet hac ratione, quia &-, i. venia, quae aequi boni est propria,sit eius de viri: atq; adeo dicac syngnomicus. Formula: Syrinomeri oranomic- en aqui boni.
Illud notum ex iis, quae de aequo bono S. Altera erat pars de Iudicio, quae, ut prior gnomes est materia, ita haec est forma &officium. η' κίνυ igitur criticam esse facultatem, rationem afferre non videtur, nisi quis eam subindicatam velit his verbis; et 3 -γγνωμη, &c. quibus quid syng me sit, breuiter exponit, ut haec sit formula:
Sed enim rursus iam idem quaeri potest de syngnome, cur sit critica. Dicamus igitur, verbo gnomes id satis indicari, ut 'quod a γνωσκειν, id est , cognoscendo ,& proinde iudicando latque ita fere ipse Aristoteles in Magnis Morat. -- 2μνώσκων. Accedit, quod Verbum gnomes &sententiae etiam communi nomine ita vulgo intellisetur, ut adiudicium & vim decernendi spectet, non ad Actioncm , ius prudentia. Satis
555쪽
- , Og IN CAP. XI. LIB. VI. ET HIC .
est igitur sententiae,recte existimare, Ut agatur, ncm Vrget, non laborat, quod aequitatis est munus. Duo namque haec paminter se comparantur: nam ut intelligentia seu eshcri lica; prudentia vero praehica: ita & sententia est critica, aequi tas practica, teste Aristotele in Magnis libro a. capita a. Con ueniunt igitur intelligentia & sententia in iudicio seu in for ma, discrepant in strato. Intelligentia namque omnium est rerum agendarum, quoad ab alio consultatur,ut dictum. Sen se tentia vero earum tantum est rerum iudex, in quibus aequum bonum: quae materia tamen latissime patet,& ut inst. ait Arist. --, eaquet ad aequum bonum,communia sunt bonu omnibus,quae ad alium,i. ea in quibus aequum & bonum, sunt omnia, in quibus de aliorum commodo&bono agitur. Nam . ut iustitia de alieno bonis,ita&aequum bonum. Ad tam mam, Intelligentiae est iudicium quodlibet &directum : Sententiae vero iudicium est m te& benignum. Verbi gr. Caesaris de con- . . iuratis sententia mitior, quam Catonis & Syllani, fuit gnome, seu sententia, de qua hic quaeritur, apud Salustium in Catilia nariG. Reliqua definitionis particula, qua dicta est sententia rectum iudicium, ita explicatur, α ληρῶς, quod rectum in vero consistat, id est, id censeatur rectum iudicium, quod verum, non quod bonum. Actionis laus est bonitas, iudieii & cognitionis est veritas.
- εἰσἰ -- . J Explicatis iam separatim prudentiae principiis, & partibus tribus inam de quarta, quae , in μυ-piterox. hic de iisdem agit communiter: nominatim tamen de his quatuor , Prudentia, Intelligentia, Sententia, & Meate. Sub Prudentia intelligatur& Eubulia. Primum igitur ostendit, has quatuot ad eundem scopum omnes contendere, ita res humanas N - prudenter dirigendar hoc, inquam , agunt omnes, & ad communem huius vitae recte de
genis rationem spectant. Hoc igitur primum , eodem Omnes spectare. Cui rei hoc assert argumenti, quod & vulgo , querit prudentem , eundem & intelligentem & cordatum sic voco & bene sentientem , ut ita dicam , quod Graece γνώμ in , dirimus , uni omnia alta,
τωσα -α. δαυκαεις. t Altero ostendit argumento quatuorsas sicultates concurrere,& eode contenderernam om nes esse
556쪽
geritem & eugnomona esse eoiu, in quibus prudes. S. eit explicatum,ut & hoc, - ψ ισπ κῆ, quod est de iis,in quibus eqQum bonu . His igitur interiectis remotis, redit ad alterum amramentum, quatuor eas eme facultates extremorum & sin gulaTium,&accurate explicat. Cuius ratio communis haec eΩse Potest,quod quatuorallae sint in rebus agendis: at hae t res se. agendae, seu sis omnia sent extrema in deliberando, Deliberatio enim desnit, quando ad aetionem perueniturIN singularia, ut notum: Verum Aristoteles singulatim de pruderitia primum, quia prudentis est, illa, id est, extrema & singularia cognoscere, ut1upra dictum capite septimo: Ουε επιι ηDe intelligentia & scientia rationem illam affert, quam nos communem diximus, quia in agendo. Postremo' de mente copiosius explicat,ψ. i M. Notum est ex eapite siexto, principiorum habitum elle mentem , non. rationem aut conclusionem I seu argumentationem J quod & hic ait Α-xistoteles, νους to Principia autem esse vel theoretica vel praetica. Ea hic vocat ορους, quia syllogisticarum enuntiationum partes ex his 'conficiantur. Hanc nominis rationem Aristoteles ipse subindicat sesta ἐώροι ua de re dubitat Philoponus in pro omenis explanationum,n obro primo de Amma. Duorum igitur generum sani οροι, ut principia. Illos Aristoteles Vocat primos & immutabiles, eosqtae in apodixi ac scientia locum habere, quod seientia o-mciis & apodixis ex primis notitiis, iisque fixis & stabilibus conuiciatur, de quo lupra; hos in practicis conclusionibus M.
actionibus locum habere ait,eosq; Vocat εκάτου, extremi, ia- alterius enuntiatio
nis. Extremi quidem, quod actionis principia , etsi in agendo scint prima, in deliberando tamen, ut dictum, sitnt extrema, . vi Gipra libro tertio, capita tertio, ubi de Analysi. Large quidem utrique οροι seu termini J sunt-: nam & quod priamum, & quod ultimum, ratione medii est in quadam extremitate. Qua ratione & hic initio mens extremorum dicitur in utramque partem: Vere tamen & proprie practici οριι diae unitu extremi & l α ι: deinde, id est, quae mutabiles: nam ut priores immutabiles, ita hi termini sunt mutabdes. Postremo sunt hi alterius enuntiationis, quo verba
allusit ad syllogismi partitionem , de qua supra. Est igitur alis ter syllogismus, qui alterius propositionis nomine intelligitur.
557쪽
praetricus, inquam, horum terminorum. Ad hune modum igitur intelligendum, quod hic initio dicitur; mentem esse eati emotum: nam de twc agitur: cuius confirmatio de extremis illis improprie hic nulla affertur. De proprie extremiῖ asscitur his verbis, ττό Ου-nam , inquit, hi Ooι seu enuntiationes ex terminis conflatae principia sunt ου ἴνAκια, huius rei gratia, id est, vitiini seu finis. At finis est rerum singularium. are cum mens sit terminorum practicorum, qui finis sunt principia, relinquitur, ut ea sit extremorum & singularium. Cur autem terminos seu enun- stationes istas finis principia esse dicat, quae potius sint viri tria:
rationem adiungere mihi videtur his verbis, o, -ν κοι9' ε. αα ι, quia ex rebus singulis uniuersum seu τὸ καθ ' o λου, cola ligitur. το καy' ολου Vocat , quod modo το σιτ ε Hκα- , id est,
ad finem. Hic enim ex illis enuntiationibus essicitur, quarum vis omnis & confirmatio, quia in rebus singulis est polita : recte dicit finem ex iis, tanquam σου κα9' .λου quoddam, seu generale ex singularibus colligi; quod exemplo inductionis Dialecticae planillime antelligi potest, ubi complexio, cui hic iespondet finis, tanquam quoddam ex enuntiationibus prioribus suis singularibus conficitur, quo modo Omnes ratiocinationes practicae concludi selent. Atque ita intelligendum puto hunc locum alioqui obscurissimum. Iam vero, quia termini illi vim suam habent in rebus singulis, iecte adiungit Aristoteles, eorum sensum hal re oponere, id est, sensu cognoscendos. Hic autem sensus mens hoc loco dicitur, alioquisbi repugnaret, si cum supra mentem eorum terminorum habitum dixerit, nunc alium sensum quam mentis intelligeret. Sensus autem iste est , qui vulgo communis , de quo supra caprie octauo , in fine . qui proprie qui dem & vere a mente differt, sed actione consentu , caque xe meas dicitur. Communis enim sensus considerat retracta a sensibus etiam, propter effectum est idem, strato &substantia
non item. xλ, κα φυζιώ. J De his quatuor duas iam notas attulit, idem eas lectare, &eile rerum singularium & extremarum , hic tertia affertur, cas natura nobis tribui. huius rei ar guinentiam hoc asteta, mi κειον 5, &c. quod aetatem comitari videantur, quae/iaturae est,id est,quae aetatem costulantur, sunt ita ruralia. Formula:
558쪽
oua a talem comitantu , naturalia sunt:. at s namg non opera hominu aequiritu'sed natura es munud se opus.
At haequatuor naturam comitantur. Ergosunt naturalia.
Assumptionis ratio, quia prudentiam, Ut & eius partes,intelli gentiam & sentcntia in senibus attribuere lemus, non adolescentibus, & cum aetate crescere solent, ut & men'psa, teste A ristotele. Hac igitur re cluatuor haec differunt a sapientia, quae no natura, sed studio & diligentia instar caeterarum scien
τε λ . J Interiecta haec clausula, qua mens di citui principium & finis, ad secundam notam pertinet, principium quidem, ut & infra dicitur obro septimo, quia est prin cipioiram habitus: finis quoque , quia extremorum , ut dictum: & hoc est quod ait, quia ex his apodixes, & de his; de
qua phrasi dictum supra ιιr. r. inrtio, - του-ν- στών. Mens est principioruim, ex quibus conclusiones, & extremorum de quibus. ω δῶ J Quia stipra dictum, quatuor haec rerum
esse singularium & extremarum : hinc incitur, experientiam seu usum in iis plurimum habere momenti: res enim siligulae usu cognoscuntur. Adiungit igitur Arist.praeclarii praeceptum: In his rebus,quarum prudentia, pe tantum tribuendum esse hominum ulla peritoxum solis di his, etsi nulla apodixi confirmatis , quantum apodicticis scientiyrum conci sionibus & rationibus. Habent namque illi, inquit, ex viii oculum, quo principia rerum agendarum, hoc quid, quomodo sit agendum, quid iustum, quid rectum, cernant. Siceleganter oculum vocat mentem practicam , seu ipsam prudentiam , &-, quomodo &Inh a Vocat'proximoc pite, ex Platone mutuatus, qui saepe mentem seu animum oculum vocat. Sic in Symposio vocat uri
Cicero alicubi aciem mentis. Obseruandus igitur hic locus insignis de Fide , senibis & cxpertis hominibus habenda, de quo praeclare Cicero libro secundo inficiorum, Fides autem ut habeatur. Obseruandum &senilis aetatis propriam esse prudCntiam , & usu maxime comparari , de quo versus Arphranii supra adduximus, Vocat enim parentes memoriam Sc usiain, J & Cicero in Latio Catonem ob multarum rebrum usum sapientem ysulatum Romae memorat. Vsur-
559쪽
ux IN GAp. XII. LIB. VI. EΤHIC. 'pare enim significat appellare apud veteres. Obseruandus geoniq; hic locus aduersus eos, qui tam sint oportuni, ut reIvin o. mnium rationes postulent, nulli quantumuis perito acquiescant, quos & Iulianus I Ctus grauiter reprehendit m l. non omnium.F. de Mib. philosopho tidem non habere absq; ratione . quid asserenti ratio est. At earum rerum, quae non tam rationis& doctnnae, quam usus & exercitationis, quarum est prudemtia,rationem 1emper flagitare,ratio non est. Dicet aliquis; si usu comparatur scientia, cur modo ducta est naturalis8 Kespondeo: Naturales esse quatuor eas facultates, maxime tres priores, quod a natura quit habeant adiumenti: nascimur enim alii ad iustitiam , alii aὀtemperantiam, alii denique ad prudentiam aptiores, quas Virtutes naturae insta cap. vlt. vocat Arist.& earum facultatum prudentiae, intelligentiae & sententiae acumen: & vis quaedam nObis innascitur,etsi usu postea perficiuntur.
Διαπορη s αδ. J Duo haec ultima huius libri rapita im. perite distracta nos uno contextu explanabimus, in quibus cum alia multa praeclara, tum haec duo potissimum explicantur, de sapientiae & prudentiae usu, & de principatu: nam vir queres in controuersiam reuocari potest. Et de usu quidem prius ; quae copiosissima est disputatio: de principatu extremo capite breuiter. inraestionis autem rationes exponit primum,
postea eas dissoluit& refellit. - Hie de Sapientia; esus nullum in vita v-- sum videri, liuod de iis, quibus beata vita incitur, non agat.
Formula: De iis,ex quibm beata vita non agit sapientia. Ergo ad vitam non ea uti . . Ratio connexi est perspicua. Antecedentis ratio, quia est de rebus aeternis, non Vero de iis, quarum est ortus seu de quo verbo supra,id est,de rebus instabilibus&mutabilibus in quibus tamen virtutes & vita beata hominum vertitur. η θ φραν στς. J Hic de Prudentia,quam ait habere quidem ili. liud, id est, esse quidem rerum, quarum est ortus,nihilo tamen magis ad vitam videri utilein. Confirmatur hunc in modum:
560쪽
. Si enim est utilis, necessa ess, ut vel ad virtutum ostia vel ad ipsas υιrtutes, in quιb- .eata visa, aceturre
das conducat. Atqui ad neutrum.
Quog ad officia seu ad agendum, I hoe est, actiones, oruia
Cicero vocat. J prudentia non esse opus, docet: quia, quorum est prudentia i quae vocat hic de qua phraii dictum supra libro primo, capite tertio, j ea ipsa viri
boni suapte siponte & natura, quia viri boni, agunt: non opus .eit igitur prudentia. Attaltem holmines reddet . ρουή prudentia sessicietque, ut ea praediti, meliuS tamen agant cognoscendis prudentia iis, quae quo modo sint agenda. Cuius generis contiadictio supra bbro primo, capite texto de Ideis defendengis afferebatur. Verum & hoc negari potest: nam ne quidem adiumenti quidquam ad melius ageniadum ex prudentia afferri viro bono , quod confirmat exempis 'bonae valetudinis. Nam vere sano ad sane agendum , nolitam confert medicina aut sanitatis cognitio, sed ἱpsa sanitas,
ipse sanitatis habitus , unde fame acriones Omnes manant: ita nec prudentiae cognitio virtutibus praedito, ex quibus actiones virtutum m inant, ad melius CX Virtute agendum. Meminit autem hic sanitatis ex habitu: nam apud Graecos tria valet M sanitatis estici enS & tuens, seu conse
uans, ut medicamenta & diaeta sunt , & ipsum deuioue sanitatatis habitum, scilicet sanum, & proprie & vere, quod est per se &habitu sanum. J Ad habitum igitur sanitatis nihil conducit cognitio, ad inicientiam plurimum : nam ad medicamenta praebenda utilissima est medicinae cognitio. Iam virtutes quoaque sunt habitus; optime igitur conuerat similitudo ae habitu . sanitatis ad virtutum habitus. ωρμή του τι ν. J Non igitur ag usum & officia virtutiniri . prudentia videtur utilis. Hoc loco ne ad ipsas quiddm virtutes aequirendas utilem esse aut videri docet. Primum namque hoc certum est, virum bonuin hac parte non que utilem, , ut qui virtutes iam teneam seu habeant. Reliqui igitur sv lii, qui virtute nondum sunt praediti, &ne his quidem utilem eam esse docet eadem similitudine. Nam ut corpus aegrotum conuales cere potest, si modo aegrotus medico obtempetet,etiamsi ipse medicus non sit: ita&aeger animus, id 'st, is qui vini re