장음표시 사용
611쪽
3M IN CAP. VI. LIB. VII. ET HIC .
. delitate,aut crudeli&siuiguinolenta appetitione, aut Tyberius & Caligula a netaria ibidineέeu elinopali: contra vero. qui eas & habeant & eedant, ac superentur, hos impotentes, illos eontinentes dicere licebit.' ἔν μαθηεία. J Explicationem de vitiositate Uiuersi generis beluina & morbosa, hic tandem ad rem accommodat, ut altera ratio intelligatur propius ab uniuerso gene te ad speciem ducta, qua doceatur, impotentiam beluinata aut morbosis, non esse veram seu absolute impotentiam, sed similitudine quadam & eum adiunctione, hunc in mo. dum. Vt igitur vitiositas omnis est, illa quidem partim M. mana , partim extra hominem, vel beluina, vel morbosa; &haee est extrastitieet hominem l cum adiunctione, illa pro- prie & vere : ita & impotentia omnis est illa quidem patitim humana, partim extra hominem , &haec quidem eum
adiunctione seu similitudine quadam , illa absolute & proprie, &c
COMMENTARII.' χχ ητῖον --. J Duae sunt paries huius ccipitis, quarum priore impotentiam cupiditatum & libidin'm, ea quam irae, turpiorem: posteriore ωρ 'o &e. immanitatem communi vitiositate pernitiosiorem esse,demonstratur,ubi & quaedam iterantur de cupiditatum seu voluptatum partibus. . Impotentiam irae, quam libidinis de simi. sum cupiditatum, minus esse turpem, docet quaruo argumentis. Primum hoc affert, quia itae impotentia sit eum quadam ratione,altera non item. Formae ' Ea impotemta minm es turpis, qua rationis quid habet,
quam qua nihil. hao enim D qua nihil scilicor J plano, lheluma, illa aliquo modo humana, utpote cum ram- lne videtur, is tu vim es vinci a mera cupiditata
tibiaino,quam aratione. . ilinqui ira inpotentia rationu quid habet, cupiditatum
Ergo hac illa as turpior. Asilaoptionem copiose explicat Aristotcles, δc quidem de ira
612쪽
,ri us.de qua eleganter, eam rationem ἀκουειν quidem,sed ο-: Sic eleganter dieunt , iram namque audire quidem illam rationem, sed tanquam praetexeuntem. f Sic Cicero lib. r.de Orat. Spectat quirim sundet,Ρ frimm tanquam prateriens ι vulgo tanquam per tras,cennam legunt. Apud Plautum transcenna signifieat funem, multi deprauarunt hunc locum, ut apud Salustrum. Transcenna demisit simulachrum, id est, fune, in libris amissis apud Salustium, non qui nunc extant. J Quod duabus similitudinibus elegantissimis explanat Aristoteles. Vt enim seruuli, inquit , veloeiores & paratiores prius cursitant ad perfieienda, quae vix ilum intellexerint, mandata domini, & canes, qui simul pulsantem audierint, priusquam notusire sit an contra, cognorint,latrant: ira&ira, fimul ratio aut phantasia seu im-beeilla ratio i principium rationis est nam in irato non tam est ratio, quam phantasia seu im becilla ratio, ut &bb a. et. Aristoteles j de iniuria seu contemptu ab hac namque exi-.stit ira. ut est libro a. ὶ significarit aut monuerit, continuo eΣ - candescit & eedit, priuiquam mature secum conci userit, esse irascendum huic aut illi , tanquam inquit, iam coneluserit &sit ratiocinatus. Ex quibus perspicuum est, iratum ratione quadam moueri & concitari ad vindictam . nam ratio suadet deprauata quidem J iniuria lacessitum, eam reponere ; At in eupiditate alia est ratio : nam cupidus selae libidinis explendae causa aut cupiditatis mouetur , qua in re nulla est
επι -ς φνακιῆs. J Alterum argumentum,quia irae magis habeatur venia quam cupiditatis. Formula: - , Cui magis venia habetur, id minus est turpe. . . ,
stira nam qui hominem sua sponte& dedita opera
' interfecerit, non tam exeusatur, quam qui necessi-
tate coactus J magis habetur venia , quam cupidia Ergo ira impotentia minin ea turpis , quam evidita
Assumptionis ratio, quia ira magis est naturalis, quam euispiditas , ea inquam, de qua hie agitur, id est, non necessaria, ut exquisiti cibi, M ut potionis. nam eupiditas pecessaria, ut tibi & potionis non exquisiti, sed quatenus natura ipsa ex- pesit, reiam est naturalis, ut ira. Hinc natura expetimus ei-
613쪽
bum & pesum de ea hoe loeo non,verum de ea, quae is tim :aliquid in eupiditate persequitur, qui expetunt vina delica- 4tiora, aut explent se nimiis dapibus. talis cupiditas vel nimia, vel exquisita est, non naturalis. J Hane namque eupiditatem non esse naturalem, sed potius naturae repusnantem , Vrmre ivel nimiam,vel non neeessariam, per se est elarum: Iram vero lnaturalem esse, ex beluis perspicuum est. Ad propositionis 'autem e5firmationem pertineut haec verba, quasi diceret, naturalibus appetitionibus veniam magis ha- Uberi ex eo elarum est, quod ipsis etiam cupiditatibus, quo 'sunt eommuniores, & proinde magis naturales, quasi maior . debeatur venia. Erueo & appetitionibus, qualis es ra. Haec autem verba, εφ' εω pertinent ad hoe quod dictum, cupiditates mereri veniam, easque eommunes, & quatenus I inquit eommunes: cibi &potus cupiditates sunt communes. lexquisiti autem cibi cupiditates aut Veneris beluinae potius, aruam humanae &vsitatae desierunt esse communes,&proin. ee veniam non merentur. Cibi denique exquisita cupiditas fest singularis, non eommunis, & proinde non meretur ve
firmationem pertinent, quibus ostenditur, iram esse natur tem & nobis cognatam: ostenditur & hoc una, veniam mer ri iram. Afferuntur autem duo exempla ex Poeta sortasse aluquo priore, quida verberato patre, exeus asse dicitur se, quod& is parentem suum verberasset. & ille deinceps suum, atque adso, quod & filius quoque suus, ubi adoleverit, te aliquando sit verberaturus, quali diceret, natura nobis hoe esse insi- ς' tum, & proinde veniam quoque niereri, utpote quod velut a parente nobis ahis ascatur. Altero exemplo, quidam commemoratur a filio tractus ad sores usque domus, non curiae, ut puto, etsi c5t a Graecus Scholiastes: quo cum esset pertractus,
desine, inquiunam & ego plim hueusque meum pertraxi. iste indicat, quodammodo innatum homini, quod annascaturi parentibus. Verum ego dixi, afferri ista exempla duabus de
causis. I. v tir, naturalitas, 1. ut venia ostendatur. Ex Lis per-
spieuum est, haec exempla deseruire cum assumptioni ,etum propositioni confirmandae, nempe ea, quae naturalia, veniam i
614쪽
am ἀλκώ προι. J Tertia ratio, quia cupiditas est insidiatrix ixa non item. Forna illa: insidiantur, omnes sunt missiores iis, qui aperte a Atqui iratus aperte eupidinis iue, dolo agis. . Ergo his Huasi iniustiori Assum p;io, de ira quidem. eam esse aperi tu, non Oeeultam,
't perspicua , non confirmatur. Voluptatem autem seu e Piditatem esse insidiatricem, confirmat testimonio Homeri, qui venerem vocat id est, dolos nectentem. & oad. ξ. ait, Venerem cesto seu cingulo sito, etiam prudentissi, nais mentem adimere. Sic. & Virgil. st the=a a nouas arte , no pectora versat -
, Consilia , libro quarto. Irati igitur, simplices sunt & aperti: cupidi, dolis,fraudibus agunt. Erigo iniustiores, Ergo α
ετι-J QDrta ratio, quia eupiditas est eum
lassuria & contumelia. ira non item. Formula: ειαν,&c. Si is, eui irascimur optimo iure, es iniustus es improq. bm: certe impotentia eupiditatis iniustor erit, quam
Antecedans perdisuum Dea enim res, cui omnes magi2 succensent, irascuntur & reprehendunt, est iniuristior & turpior, interdum confirmationes istae ex vita communi petendae ,& proinde inquit Aristo- , ' teles pueros non aptos ad hanc scientiam. J
Connexi ratio, quia eupidi ali magis irascimur, quam irae. Cur ita quia eupiditas est eum iniuria& eontumelia, ita non item dii ira commotus quid Aeli, absque eontumelia id facit, qui eum cupiditate, eum contumelia. Cur ita a. quia ira cum dolore est coniuncta, eontumelia eum volu -' ptate. Nemo, inquit Aristoteles, qui in dolore, eqntume ,lia alium assicere solet. At iratus est in dolore. rigo contumeliam non affert. Est quidem & sua irato voluptas, non tamen ratione irae, quae Iemper est eum dolore', sed ratione
vindictae Γ quando enim iratus inimieum potest uleisci, ga dct J qua nihil duleius esse, ait Iuvenalis. Contumeliam au tem esse cum voluptate perspicuum est ex vi & na ura coR-.
615쪽
1,s IN CAP. VI. LIB, VII. ET HIC
tumeliae, qu 2 teste Aristotele tibro secundo Rhet. nihil est aliud, quam iniuria quaedam alterius quidem eum dedeeore e pudore: sua vero nulla cum utilitate , sed solae voluptatis pe- : ltulantis explendae gratia. Est igitur ira eum dolore coniuneta , & proinde vacat contumelia. Iam vero cupiditas est cum voluptate, ut & contumelia. Quare & cupiditas seu cupiditatis impotentia quaedam visitur esse contumelia. Est lenim in uiria quaedam cum voluptate cupiditas. Ex quibus perspicuum, impotentiam cupiditatis, quia cum voluptate& proinde cum contumelia est coniuncta, irae autem non item . illam hac esse turpiorem. Perspicuum & hoc est ver
bum de , perperam a quibusdam i Lambino J
hie reddi stuprum teu libidinem inferre, eum valeat contu- metrum, & contumelia assieere. Hinc tria apud veteres generaliter interdum signifieat, quam libi et iniuriam, stuprum, contumeliam aliquam quamlibet, iniuriam quandam pe- ltis antem αδ-ν δὲ του-, supple-Tή-ν linta τας horum autem in primis ratione alterius differat υ0M-χμωώα. Idem haec duo signincant. hic libidinem signifieat. -των Ma τουτων. J Altera huius capitis parte comparat feritatem eum vitiositate, ut priore, impotentiam eupidita tis eum ea, qua irae. Primum tamen Sc hoe affert, beluas proprie non solere dici temperantes aut intemperates, quod lipsum ut explicet, iterat cupiditatum & voluptatum parti- tionem supra positam, qua dictum, voluptates partim esse humanas, & intra modum naturae versantes, partim beluinas, partim denique morbosas. De humanis quidem, quod ait, eas esse tam genere, quam magnitudine, ita est intelligendum: genere quidem,id est, ratione rerum ipsarum, quae ea per tura magnitudine vero ratione modi. nam virumque assit oportet ad constituendam humanam & naturae co-1entaneam cupiditatem. Verbi gratia, humana est cupiditas, quae homini ivsitata expetit, cibum & potum, quae vero inusitata, ut carnem humanam aut picem, non item, & haec generis: ut nec ea est humana, quae quantumuis humana expetat , in modo tamen peccet, qualis fuit Tyberii libido, Phalarismus seu Phalaris crudelitas, cibi & potionis delitiae. In his igitur humanis voluptatib. duntaxat versatur tem-
616쪽
perantia & intemperantia, quod supra explicatum . in si Quare nec beluae temperantes aut intemperantes diei sb-lent, nisi forte tralatione quadam/quemadmodum & pr dentes de fortes interdum dicuntur,.&Iusta equa Thessali ea apud Aristotelem in Polit. Et quidem adeo dici non possunt proprie temperantes beluae. aut intemperantes, Ut ne quidem illae, quae caeteris praestent aut libidine, aut ingluvie, proprielyte perantes dicantur lupus enim praestat ingluvie J cur ita nam rationis suiu expertes. Atqui notum est virtutem aut viistium nullum esse absque proaeresi, & hanc esse cum ratione, quod notum est ex pPoribus f lib. a Sp. JDe hoe vel boεξε σηκε supra tib ρ. extremo. dictum, id proprie dici de furioso,quod Latine, exi Ω sede potestate. Vt ig tui, inquit Aristoteles, furios: ita &haebeluae in libidine aut voracitate excellentes, quasi id est,de potestaci exiuerunt,id est, naturae modo se non conistinent caeteris animantibus usitato. Nam beluae sui natura partim sunt feroces, partim libidinosae, partim aliter affectae. Sunt & ali ae interdum contra naturam sui generis esserantur, & sas naturae modum egredi ait hoc loco Aristoteles. Huic autem Aristotelis disputationi consentanea sunt, quae selibum Iurisconsulti de pauperie sub Tit. si quadrupes pauperiemfecisse dicatur. Homo nocens alii, damnum afferre illi dicitur, quadrupes pauperiem; eo quod, inquit Vlpianus Iuriscon C iniuria sine sensu non fiat,id est,sine proςres,dcmente, sensus est homonymon, interdum corporis vigorem, interdiim seu sus animi J ibidem seritatem item faciunt bipati
titam, alteram commotam & contra naturam, alteram inistra naturam, ut si canis mordeat irritatus, facit contra naturam, pecus non facit dis naim iniuria, sed pauperiem. Sie Iurisconsulti eleganter loquuntur. Graecum vocabulum non
A ' νόω,ο. J Hie iam de eomparatione seritatis
eum vitiositates Ait igitur hane illa esse deteriorem, δι perniciosiorem, etsi illam formidabiliorem. Rationem hane affert, quod in hae deprauatum sit principium,id est, iudieium, in illa non item. Formula: Omnis viri tru, cui non ea primipium nocendi, innocentiis eΠ-minm pernitiosa, quam cui ad yprin
617쪽
uero IN CAP. VI. LIB. VII. EΤHIC.
Atqui et ιtioso seu κακία primipiam aderi nocensiferia
Ergossia κακια hae εΠponiciosis.' ' Propositio &c. Sic enim legendum οἰσυνης innocens, qui nemini nocet, apud Platonem reperitur &ve. teres, non recentiores j testibus libris scriptis & veteri tralatione & melioribus editionibus f Floretina & ParisiensiJ non in aliis id est, imbeeillior; agitur de nocendo &pernicie, non de imbeeillitate. Est autem ea verissima &obieruatu dignissima, nam videre licet, etiam inter homines, quo sint callidiores, eo plus nocere posse, id est, quo magis habent principium rerum agEdarum ti nocendi, id est, mea. tem,ut supra dictum tib M .
Minoet, . si &e. per se perspicua, ubi legedum,
ta sevi habent libri veteres, etiam editi meliores,& vetus tralalio, non ut in aliis quibusdam, .ckι iis, quod Perionius expressit, eumque secutus D. Scheg- laus, perperam L pace tanti viri J hunc locum explicauit. Nam his verbis alteram rationem contineri potuit, hanese quia in homine sit habitus, in belua non item: sh Hr eaq;-se vitium hominis feritate beluae esse deterius. Resellitur ille
prioribus verbis, ου μ ἔ j, & infra, ει σύμ-- non potest 'st: de habitu intelligi. J Itaque μιν - id est,non habet scit. τολπισοι; quasi diceret,beluae, id quod optimum,id est, principium seu mentem non habent corruptam, ut bo-ino vitiosus, lino ne habent quidem ullam. Comparationem hane declarat Aristot. duabus aliis comparationibus. Prior est,ei,sισνουν,&c. altera ut sensus quod - expers est seu inanimum si comparetur eum animato, hoe quidem perspieue detersus est, illuc uapte natura, adeo quudem. vlvsrnu. gemma sit praestantiore usus amen ratione, id em, ex eventu f per accidens vulgo,κα--illud soc praestantius est: ita & seritate suapte quidem natura deteriotest vitiositas, ex eventu tamen melior esse potest, nimirum, quia seritas sit terribilior, seu maiorem incutiat terro gem. magis enim ea perhorrescimus, quae immaturate quadam licet minus grauia, mala nobis asseruntur,atq; ita maiora videntur propter terrorem. Rursus notum est ex lib.f. h . minem iniustum, re & facto iniusto esse deteriorem. Iniustus
618쪽
etiam absque ploaeresi, accidere tamen potvi,ut iniustum ia- etiam grauius sit, quam iniuria,id est, iniustum factum ab in
iusto homine perpetratum. verbi gratia, adulteriit sit factum absque pio aeres, furtum cum proaeresi,&ab iniusto homine. Hic certe illud hoc est grauius & deteries, non tam per se dc ratione principii seu proaeresea ς, sed ex eventu potius, quia maius sit damnum in adulserio quam furto. Atque ita haec
explieanda existimo cum D. Scheghio, ut verbo αλπι-intelligatur vel αίσκη .improprie sumpto. vel eius loco plane scribatur. nam proprie dissert ut ab αδκηρω. τύ propria est ι aiae, non ιυὶ κη . vulgo aliter dicunt, hanc de αδκtie comparationem sic intelligendam, acta est habitus iniustitiae, iniustus est praeditus eo. l niustitia ipsie habitus est suapte natura non tam malus, quam habitu praeditus. habitu praeditus suapte natura de tei ior habitu. habitus ipse non habet proaeresin. non est propensus ad mala. & ad malum, quod suapte natura ita semper est. homo iustus plurimum nocere & detrimeti facere potest, qui habet proaeresin, qui mentem habet ipsam, perniciosior ob mentem 3c calliditatem quam habet, nocere
.potest. verum non seris comoda explicatio. Elegantior eomparatio hominis ad factum iniustum, non ad habitum J ὲπό- μεσσον prioribus adiici potest, quod ex iis eliciatur, impotentiam quoque humanam multo esse deteriorem&pernieio sorem beluina, ut dictum est, feritate perniciosiorem& improbiorem esse vitiositatem. Demum facit haec res ad disputationem , quae saepe occurrit in iudiciis, de disputatione de
sumus partiti: prius in tres partes, quarum duabus iam expli eatis, stuperest tertia, de tollerantia, mollitie, Se quibusdam
quaestionibus supra propositis. Hbe igitur capite detollerantia de mollitie potissimum disputatur, qua explieatione dic, soluitur & quaestio tertia, An idem sit eontinentia quod tolle-
619쪽
πα IN CAP. VII. LIB. VII. ET HI Qrantia, idem impotentia, quod mollieies. affertur extremo capite impotentiae quaedam partitio. hoc autem caput meta dosis limum esse videtur. Itaque vix caput in toto opere tot mendis scatet, quam hoc. A νας. J Haec ita censeo vertenda: In voluptatib-aurem moissiis tactin e, gustatin ais in eviditatibus D. IM, in quibud temperantia intemperantiar ita se habereticet, sc. nam haec verba, puto inducenda, tum quia phrasis non sit bona λωρίσθη αH -ς dicendum potius fuerat ἀει τῶν tum quia hoc ου-ς nimis alioqui siu praecisum, atque adeo pendeat 3captum sit Omnino ex primis verbis, δἰ -ς, &c. quod ipuam clarius ex sententia perspicietur. Affert igitum nitio Aristoteles materiam, in qua versentur hae duae affectiones hie explicandae, tonerantia & mollicies, ex qua materia statim cognoscatur, quid inter se differant, quid item ab allis cognatis affectionibus temperantia, & intemperantia & impotentia. Ait
igitur in voluptatibus &molestiis, inq; cupiditatibus seu expetitio ilibus & persecutionibus. f Sie verrimus 'DμLM: sie Cicer. semper vocat J & fugis sin quibus notum est versari temperantiam & intemperantiam ex sine liby. lita sie comparare & gerere quis potest, ita eise affectus, ut sit peretur ab iis, in quibus plaerique x maior pars hominum sit superior: contra vero uti uperet, in quibus plaetique superentur. Et ille quident i scilicet qui superatur J siquidem in voluptatibus, pro--i prie is est . qui impotens dieitur: sin vero in molestiis, is est qui mollis. hic autem in voluptatibus quidem est is, qui continens; in molestiis, is qui tollerans seu patiens. Sunt & nonnulli, qui inter hos medium quodammodo locum obtinent locus difficilis, male explieatus J vergant tamen potius ad deteriorem partem, verbi gratia, impotentem diximus, qui a voluptatibus superatur: mollem, qui a molestiis & laboribus iis, quos maior pars hominum superat, vincit, perfertque.
Quid ergo, si sint voluptates summae,&exquisitissimae,quae etiam constantem hominem permovere possint quid item si grauissimi dolores & labores Certe his qui superantur,vix impotentes dixeris, aut molles, ut insta hoe capite Aristoteles, ῆbi de Philoctete squi grauissimos erueiatus ex morsu aspidis sufferre non potuit, non tamen impotens dieendus habent tamen eum vere impotentibus & mollibus cognati
620쪽
meni, quia non obsistant aut perferant, & hoc est, quod ait, hos medios & interiectos habitus ad deteriores vergere,ad ipsam impotentiam, aut molliςiem spe stare. id est, aliquousque, non supple αψαγη ι ,
legendum Α,id est,si. δἐ ενιι s. J Accuratius hoc loeo orditur disputationem de tollerantia & mollitie , quae disputatio omnis fere in eo
consumitur, ut cognoscatur harum affectionum & his cognatarum, temperantiae & intemperantiae, arq; continentiae
di impotentiae, dissimilitudo. Vulgo namque haec verba, impotentiae, intemperantiae dc mollitiei,& contrariarum his a sectionum saepenumero eonfundi solent. Subtiliter ig: tur Macate eas Aristoteles secernit, partim ratione materrae, partim
formae, id est, Goιωρεαωs atque expetitionis seu persecutionis &fiagae. De mattitia igitur voluptatum c eadem &cupiditatum & molestiarum-ratio diuisionem affert, et suprabb. 3. expositam, vhi dictum voluprates partim esse necessi rias, partim non nectuarias. Necessariae sutit potus, cibi, ν sis, &α non necessariae stat deliciarum exquisitarum potionum & ciborum, etiam beluinae&morbosae huius sint generis, de quibus supra: &hae fere non sunt necessariae. Necessariae igitur sunt, &aliquousque necessariae, id est, ad certum momim,quem si superes vel deserat,existunt nimia & ea ruae parum in voluptatibus. His ita distinctis, & hoe tenenum est diserimen inter persequi & sugere : tenendum est 3choe, eosilio& proaeresi quaedam expeti, quaedam absq; con--silio. Iam igitur is,qui nimia voluptatum seu consilio, & propter se, id est, quia ita existimat faciendum, nulla etiam proposita utilitate, persequitur, is intemperans seu ἀκs- dicis: quia seu ea quae parum persequitur αἰώρθητος seu stupidus priori contrarius,dici potest: medius est temperans. Et haec quidem de iis, qui voluptatum nimia, dc ea quae parum persequuntur proaeresi. Quid de iis,
qui fugiunt molestias 3 & hi quoque si proaeresi fugiant, nota
vero imbecillitate quadam & impotentia, intemperantes di- ,eendi sunt. Et hactenus quidem de iis, qui persequuntur,vel fugiunt voluptates vel molestias, proaeresi dc conullo omnes.
N unc de iis, qui absque proaeresi, qui duorum sint gimerum,