Oberti Giphanii ... Commentarij in decem libros Ethicorum Aristotelis ad Nicomachum, post sat bene longam suppressionem, boni publici gratia, iam primum in lucem editi ..

811쪽

amplius eum imperare vellet eluitas, reeiuauit,quo illusit ristot. his verbis, .--εα τος.-, δὲ - αιΦὸν. J De Pittaco exemplum concordis modo attulit. Nam concordiam tum esse, ubi uno ani mo,Munanimi consensu civium alleui magistratus vel imperium tribuitur: ves etiam inter duos, si uterque alteri tantum consentienter aliquid tribuat, non vero si uterque sibi petat, vemagistratum, vel imperium: eonsentiunt ni qqidem in eo, quod uterque petat, *d quia sibi uterque non concordant, ' xςra non est inter hos concordia,sed diuordia potius, dissen, so&seditio. Exemplum assert Aristoteles ex Phoenissis Euripidi s veteres Euripidi Euripidis dicunt, Jubi Etheoeles& Polyniees uterque regnum petir, ille Elus, hic commune. Itaque eleganter Aristoteles : Concordia, inquiti non in eo, quad uters idem ,se quod in eodem sentiat, id est , non quod uterque eandem rem faetendam sentiat, aut petendam, sed quod in eadem re concurrant, & tertio aut furem alteri ex ipsis uterque attribuant. .

pra λιBκη-φι νε- . J Hoe loeo d et Mitat his, quid sit concordia. Plato in Meibiadepriora vola, amicitiam nihil esse aliud,quam concordiam, a quo longe dissentit Mustoteles, qui concordiam vult esse non o mnem, sed civilem

quandam amicitiam. Notum est autem ex libro S. cap.9.e, sequentib.quin differentia sit inter veram & inter ciuilem anu citiam. Verum quidem est,in yςm arnicitia concordiam quo

que inesse, id est, studiqrum M voluntatium consensionem utrumque dicit ,'si xatum &yolqnt tium, q*Mn supra λximus,esse potam amicitiae & proprietatem quandam J sed de hac animorum ςonsensione hic non agitur : omnes Di, dem,inqqit Aristot.imem. amici uυνομ sunt equcor , idem volunt de nolunt: sed concordia, vocabulu proprie symptum, pon ad priuata , sed ad puhliea pertinet. Quare recte

Aristoteles dieit, eam esse civilem amicitiam,atque ita vulgo quoque diei attineque id absque ratione. Nam 't ciuilis arui . citia,qua de re supra lib. 8.ev. q. ita & conem lath rebus umlibus,&ad vitam bene beateque degendam pertinentibus, cerniturivtriusque eadem est& materia & finis. . σω δὲ ἡ Οι-' ο/όνοιι . J Hoc loco diuisiopem eoneordiae alteram 'iserre videtur Aristoteles, & apertius in Eudem. e dein glutem opera explicat, in quibus seu inter quos re a c . cordia

812쪽

ςordia reperiatur. Itaq; concordia vel est inter bonos,vel in ter.improbos. Nam & hi interdum cospirant & consentiunt. Vera tamen,de qua hic agitur concordia, inter bonos duntaxat reperitur, propterea quod hi soli cum sibi seeum, tum eualiis consentiunt,de quo supra capite .horum stabilis est vo luntas,de quo supra lib. 8 cf. 8. Hi denique iusta seu recta de utilia volunt,& eommunicpnsensu expetunt. In improbis alia omnia,quos ex iisdem locis notum est,neq; sibilosis neq: aliis consentire, eos tanquam Eurypum insta biles fluctuare, nune denique recta , nunc praua expetere, & quod caput est. sibi quemque cupere meliorem partem, in plus petendo esse nimios,in sumptu adiuuaadp& faciendo, d utilitatem communem esse parcos λ auaros. Atq; ita fit in imprpboiu conia sensione, cum quisq; ad se rapit, & alterum detrudit ut eommune bonum seu Respubl. negligatur, in qua tamen tuenda maxime vis concordiae et Reet, fit etiam eadem auaritia, ut b. discordes continuo fiant, neque diu inter i m probos concordia esse possit. Itaque improborum consensio est illa qui geminterdum,sed breuis& eoneordiae nomine indigna, tistpotius,inquit Cie.3n ossicib.3.3c coniuratio dicenda:de qua de in Labo, quamobrem id primum videamin, &e. V bi tandem: euarebinopait,ralis improborum consensio, non mo excusatioris amicitia tegenda non est,sidpotim supplicio ον ni vindicam Quemadmodum igitur inter improbos nulla diuturna est

amicitia, neque adeo vera vlla supra tib. s. cap.3.3c Cicero eqloco,ita nec concordia.

ιιἡ ρένων, το. J Articulas , ut alias, hie valet idem quod δὲ, id est, autem. Ait igitur commune interire & eolia labi, dum suae quisque studet utilitati, neque in commune consulitur . sed ad se, quae potest, quisque rapit, agit ae fert, i AH ti dicunt Graeci, ut in malis Rebu*ublieis fit,

lias, .& Latinum commune apud Ciceronem hic pro Repub. positum videtur, etsi de communi quoque bono accipi no incommode potest,&c.

GOMMENTARII.

οἱ δὲJ Tertia huius libri parte,

813쪽

de sex quaestionibus, una hie explicatur ista; Quid causae siticut bene meriti affectos a se beneficiis agrius ament , quam hi illos. De qua quaestione & in Magnυ.2 cap.ra. Da Eudem tib r.es 8. ad quam pertinent & quae supra libro S. capiare g. O ra. Cur autem huius rei causiam veteres tam diligenter exquisiverint, hanc rationem initio affert Aristotel. quod res ea tu iusta esse. 3c rectae rationi repugnare videatur. AE: a autem priorequidem hubas capitis parte, aliorum ,&reM. Et posteriore suas eius rei causas: dc extremo capite quaedam de matre I

R: L-J Veterum ratio, quia bene affecti sint

debitores, bene meriti tanquam creditores. quod Sc supra dictum de parentibus & liberis lib. S cap. ι a. is hic cap. a Formula: tomnis ereditor in rebin eontrahendis ἔπι -ν increditu,non vi qmdam vertit.in rebus mutus, i ii ος est barbarum, videtur ille sibi bonus latinismus d-dito verbo res, non loquimur latineres mutuas, dres creditas, etsi mutuum di creditum in neutro idem valentJ magis amat debitorem. quam hic ι , magis certe curati quo perPicuum est, eis iura chro. positionem Aristoteles postea refellit. Atqui bene moritvis est creditor, ectus ribitor.

sie igitur argumenta antur illi, quos paulo insta resei leti fi Aristoteles prius veterum sententiam tuetur quodammodo, quam refellat ab Epicharmi onu ratione. Hic enim ea fortasse de causa id accidere diceret, inquit Anstot. quod Epicharmus dixerit aut senserit, quia Iibri eius perierunt, certe scire non possumus ob improbita- . tem hominum,ad hanc eos spectasse, qui dicerent, benefieta

accipientes dantibus Esse chariores quam eontra , nimirum lhoc accidere, quia saerique sint ingrati & improbi. Huc erilo leos spectasIe, putarit fortasse Epicharmus: nou res te. Neque enim hoc tam improbitatis est, quam humanae proprium naturae, humanum Docet hac ratione, quia Plaerique beneficii accepti sint immemores , & ad accpiendum, quam ad dandum proniores supt i tis. S., n. Ilaci; ve

814쪽

a φυ es τρον. J Hoc tandem loco assert Aristot. eras huius rei causas quatuor, quarum princeps est plane Phy sica. Huius generis rationibus in his libris etsi rarius, interdum tamen utitur,vc & infra cap. 9--&c. Hi ne in rebus Politicis non utendum rebus physicis. In lib. de t- dixi hoc praeceptum traditur, ut ne quis panarsceat artes, de politi eas praeceptiones velit physicis rationibus eonfirmarex demonstrare, aut contra. Theologica Deere physieis aue politicis argum et is est periculosau ,ineptam,indocti est,hoetamen interdum facimiis, accommodatione tantum. In Magnis is in Eudem. duas dutaxat rationes, primam oc vlt: mam, quae certe praeter caeteras maximi sunt momenti.

bysios V. J Refellit hoc loco priusquam ad silas rationes accedat, aliorum rationem supra expositam. Nam Ganile in quo vis ratio's eorum est posita, non esse bonum aut commodatum, non esse ereditorem aut debitorem simile sane danti ec accipienti benefici uin , dissimilitudo in eo est, quod ereditor debitorem quidem cupit incolumem, sed sui commodi causa, hoc est, ut saluum ipsis i creditum , A m: quo verbo dc supra hic est usus cap. 2. dator autem aeasipietem cupit saluum d incoimnem nullius commodi cauiasa, sed quia ipsi sit charus. Simila, igitur hi sunt in eo, quod saluos cupiant dissimiles ramen, qu alter sui commodi,aia ter nullius commodi, sed amoris gratia id cupiat Ex his peruspicuum est , hanc veterum rati onem locum habere posse iuamicitia, quae ex utilitate noli in ea, quae ex virtiue, quod i dem nominatim dicit Aristot in Maguis moralibus. ὀὶπῆ ἐπι-τ ινιτών. l Hic accedit ad suas rationes,quaia

tum hae e est prima: A uod opus cuis fumn sit charumo amabile .

Atqui dantisopires ipse accipien1. Ergo hie issis charas . FPropositi9sulus conclusionis seu formulae, in qua tota αprima ratio consistit,confirmatur ab Aristotele bifariam. Priamum exemplo, postea ratione physica, quam supr. intellexit. hi qua vis totius dii putationis est posita. Ue exemplo igitur ait, cum omnes opifices opus quena que suum adamare magis, quam opus ipsum opificem,etiam cum animatum esset,adamaret nam domus vel bi gratia non amat architectum, quod si aruulata edet domus, ncc catu a Naret archite tam, quam a C archi-

815쪽

o IN CAP. VII. LIB. IX. ET HIC .atehitectus domum J tum Poetae suos versus amant tanquamlibetos i tam delieate Poetae omnes versus sitos amant. J De quibus Cie.tib s. Tuscia.In hoc enim, inquit, quo,

pacto agis quam in abis i suppi e opiscibus J suum clog puia obrumas floquitur de Poetis J sed de his ditium supra tiis

in. cap. r. t Aristoteles ex Platonis libro de Repub. a. haec sum psit. JRatio autem pbysica,cur opus cuique suum sit charum. haee est,quia esse το suum cuique charum, φιλητὸν & mabile, id est, quia sua cuique vita & ineolumitas est chara siti eonservatrix est natura. Cicero libro primo ossicior. initio a. o, . de M. DQujsque se cupit vivere,non opus longa confitinatione. J Q d si ita est, ut est. Ergo & ἐνεργεια sua cuique est chara. Quid ita oportet haec αναλυειν diligenterlquia το ειναι seu esse suum cuiusq; in ipsin uiusque sua Osρ- est positum. Verbi gratia ,serra, inquit A risti teles, secando est serra L serra non est serra, nisi quatenus secat J manus tractando & vsit inquit, an Polit. libro primo, eapite secundo. Si e manus abscissa a brachio non est manus, quia non amplius habet usium, inργειαν, homo vivendo est homo i quae νέργεια est hominis 3 viuere, vita & actio: hominis natura&essentia, qua in re cernitur in εργεια est posta. J Iam vero si sua euique est chara. Ergo& opus f opus euique charum, quia esse cuique suum charum. Si esse, & ερ-

γειa, si ενεργεια,&opus este,cbarum sequitur. Opus architecti est domus, Δεργεια est ipsa aedificatio. J Nam Aiεργίμ.

quodammodo quis esse videtur opere effecto, atq; adeo vere tum Asργεια esse videtur,ante,id est, Opere nondum perse- icto,potestate potius. Opus namque est velut index cιεργίας, opere declaratur quis esse ut pictor tabula picta. poeta carmine. Itaque etsi energiae το mus proprie tribui a physicis solet, quia tamen ea opere mari me cernitur in iis artibus, quae praeter seu usum opus quoddam pessi. ciunt, non iniuria οξργεια quoque quis esse dicitur ex ipse opere perfecto. Q re, vi iaεργεια propter esse , ita de opus . Propter εργω , ad quain Iese tur . ut eius index dc testis, i suum cuique charum est δc expetendum. Et haee est veris ima huius loci breuiter ita concludenda.

Si esse buum cuigescharum. Ergo ct ανέργεια.

816쪽

Ergo usi hoc. Ergo accipiens danti, cuius Eze es tanquam opus, eharmes, non dator acciρienti. Itaq; haec verba, ο πιιήσας ad opus pertinent, hoc est, eo, si energia. Ergo & opus, quia per opus tanquam indicem &testem, εὐεργε α quis esse videtur, Sc quidem maxime, antea potestate, ut supra explicauimus. Nam haee verba, ε δε αυαμει pertinent ad illa, μεργ α ia,O. ad eandem rem, ad opus. Haec Vero, ργει το9 3ν, λοπι, parenthesi ineludi debent, perspieuitatis gratia, quae alioqui interrumpunt contextum syllogismi, & continent idem quod initio, id est, propositionem totius disputationis, hane, opus cuique esse cha rum, propterea quod&esse suum cuiq; sit charum. Perperam igitur Graeeus Scholiastes & alii quidam hic ποι--ς verbum ερπν putant esse nominatiuum easum, dc iungedum verbo ilii, quasi quisque sit suum opus, ut Poeta sit nihil aliud

quam earmen: non recte inquam. Nam Aristoteles hoe tantum docet, opus ad e,έργειαμ saeere, atquei a Per opus quem esse videri,ut diximus.

- y J Altera ratio, quia tueundius quid in aeei

piente reperit is, qui dedit, quam in danee is qui accepit, aut certe non peraeque iucundum. Docet seu eonnimat hane rationem bifariam, primum, quia quod dator repent in aeripiente est honestum: quod alter, si quid est, nihil certe est aliud quam utile. Honestum est, dare benefietum, utile acet-pere. Atqui honesta utilibus esse iucundiora, si veritatem,non vulgi opinionem spectes : Veriorem, inquam, rerum honestarum esse voluptatem quam utilium, explicatum est suprabbro septima latissime innne. Deinde,quia usu&actione cerinnitur ea voluptas seu iueunditas,qu m capit is qui dedit. Sei' endum est pro tribus temporibus variare voluptates rerum. Praeterharum autem rerum notum est diei memoriam seu re-eordationem : instantium, viam dc actionem: futurarum, spem & expectationem. Iam vero ex his tribus summam voluptatem afferunt. quae in actione sena via consistunt: fruitio ipla reeordatione & expectitione est tueundior. t Frui aliquare est iucundius, quam speraret propterea quod reliquae duae propter fruitionem sint iucundae: Iam notum est ex s. mitio, propter quod quidque est tale, id magis est tale. Aa a 3 hoc l . .

817쪽

.L IN CAP. VM. IX. ETHIC . hoc recte hic admonet Argyro pylus. Itaque in quo est v lnu fruitio &actio, in eo major est iucunditas. Atqui in dante est fruitio , diuturnior certe quam in accipientc.. Qia lita λ quia in dante est honestum y in accipiente utile r inio. 'rum illud notum est, esse diuturnum Sc st ibile, hoc facile evanescere. Bene facta sunt perpetua, ut ipsa virtus,utilitatinis istatim evanescit memoria. Dans igitur ratione fruition Aseu actionis & usus maiorem capit voluptatem quam accipiens: fruitio in dante magis reperitur, quam in accipiente. Sed denique, quid de reliquis duobus. memoria seu recordatione d spe certe memoriae quoque ratione maior est dantis, quam accipientis voluptas, quia rerum honestarum strauior &i cundior est memoria, quam uilium. Verum de sipe seu e pectatione aliter se res habet, in qua accipiens dantem superat, quia expellatio rerum utilium iucundior est, quam lici nesta ruin. Quid ita ..quia res honestae, nisi notae& cognitae non sunt iucundae. Futurae non sunt notae, Ergo non mcundae. At utiles, quia ad vitam bene beateque degendam. : d. mentuni sint allat irae, propteream agriam voluptatemetiain expectat adserum It que quia is, qui dat beneficium' honeste seu recte facts msuu in in accipie.ite reperit, alter in tum utile, mirum non est, quod dans accipientem plus dilibgar, quam hic illum. Nam in quo rutundora reperiuntur, tamaris chanini

nobis esse solet.

η- φιληιπς. J Tertia rat o. quia amare est actionis, amari perμestionis. Notam est actionem perpessione esse prae stantiorein & meliorem Ergo in quo actio, is anteceli t ei,in quo perpessio. Dans igituri in quo actio, id est, datio, antecellit accipienti, in quo perpessio,id est, acceptio. Atqui notum est ex prioribus ex libro odiauo P inellures & praestantiores ad amanssum esse proniores & procliuiores. Itaque dans , ut agens, ad amandum est procliuior , quam acci- lpiens.

τα ἐπιτλως. J QNrta ratio,quia chariora sunt, quae imagno labore parantur quam quae paruo: dissicilia Deilibus sunt chariora, quod confirmat exemplo eorum , qui suasibi

818쪽

opera diuitias pepereruot. Nam hos magis sere amare diui- tias, quanteos, qui a parentibus aeceperint. Quod idem dc supra commemorauit libro . cap. r. Atqui diffici sius est dare, quam accipere beneficium. Ergo mirum non est, si dans aecipientem magis diligat, quam hic illum.

cap. Id. d. quin eli, matres, quam patres liberorum esse amantiores, cum , quia procreatio matribus est difficilior & labo- imitor tam quia matres sint certi0res,ut inquiunt Iurisconsulti, id est, liberos esse suos magis norint, quam patres, oua de re su p. eo loco. Hoc autem de matribus commemorat hic Aristot. arguinenti loco. in m propositionem, chariora esse, quae sint diffieiliora & magis laboriosa, confirmat, exemplo,& diuitiarum, labore pax rum,& matrum. Cui propositioni mox adiutigit assumptionem, δικειδη, dce. ubi legendum puta Atqui videtur,&e Sie enim solemus concipere assumptiones,non. Ergo vide m non.

ctio; An maxime amare se quis debeat, an alium potius. In qua quaestione ex plicanda & hoe explicatur; Ad vir bonus debeat esse φίλω τις sui amans. Nam & in Magnis, quae hie . coniuncte , ibi separatim explicanturas is r . Itaque in alta hoc capitede φιλαι η praecla edine. runtur, quorum omnium haec est lamma'; Virum botium de maxime se ipsum amare, & sui amantem esse posse ae debere in rebus bonectis, in rebus utilibus &iucundis non item: con-l tra improbum in his duobus rerum generibus posterioribus seipsum & maxime amare &esse φιλαυτον. Ex quibus arreptat occasione Aestoteles praeclaram adiungit exhortationem adi virtutes,&a vitiis dehortationem. Videtur autem occulte &l hic attingi Plato, qui tib stae Mib. omnem prorsus sui amorε, j ut vulgus solet,grauiter xeprchend. t .ia viro bono fugiendum.

monet, tanquam omnium scelerum & peccatorum sontem, vitiosam Aequa Stobatus λογω μ. ar. Et lib. ἐ.Poui cap.

i in prouerbiis. Vetum Arist. duo

819쪽

genera,quarum altera sit recta ,& laudabilis, altera vitiosa delvulgaris. . lἐπιπμῶα β mo. J Docet priore Joco , maxime amare seipsam neminem debere: hae ratione, quia hoe sit φίλαω ν Atqui Phil autum esse, res est reprehensione dignissimae probriloeo philautiae voeribulum usiirpari solet. Cur ita quia id proprium sit improbi, te probri plenum de rei, rebensione ditam. od autem improbi sit propria, ex ipsia hi auti definitione perspici potest, quae est apud Aristotele,

fibro seu nais Mun .e ita duodecimo. Philautin, inquit,est,' qui sui commodi causa omnia agit, nulla alterius. Atqui hoc idem proprium est improbi,inquit hoc loco Aristoteles. Im- lprobus namque sua eauia facit omnia, idque eo magis, quo. improbior de nequior: ut contra vir bonus, sui eommodi negligens alterius omnia commodi causa facit, idque eo magis quo melior, ut qui nihil praeter honestum &virtutem curis, emolumenta negligat. Itaque quia Philautum esse vitiosum est Ergo&seipuim maxime amare. Exhae analysi perspicue

cernitur. haec verba omnia, ἔγημλουαδι αὐτή,οiον Onὐδὲν αὐτοῦ spuria & inducenda. Primum, quia non ne- . . cessaria, z. quia sensum dc analysin perturbantia, quae inantithesi improbi & viri boni est posita. 3. Ob phrasin inauditam, α' in του σκάβει. 4. ob scripturae varietatem , quae solet esse nota I hoc est, falsarum interiectionum. Nam in veteri Codice meo manu scripto,abest, οἷον,&. pro ιάτου ,in veteri tralatione est αυνοῦ. τοις λοπις δετMοις J Hoc iam loto docet, maxime amare quem se ipsum posse & debere , duabus rationibus. Prior est a vita communi, a cuius usu&priorem sententiam refellit. Haee, inquit, disputatio & sententia, repugnat τηὶς ερνις. Sie enim loqui solet Aristoteles, λουου , quod latine dicere possumus, verba a rebus dissentire in lib.

Disputatio igitur prior vitae & usui eommuni repugnat, quia cernere lieet omnes mortales sibi melius esse malle, . quam alteri, inquit comoedia , vitae speeimen seu exemplar thoe addueo,quod ista disputatio repugnet vitae eommu- ni. J. Od idem & Euripides in Medea, .ιλω δὲ, eatse ipsum FGHj,inquir,maxime,&e. At in Politicis & Echi eis,quae a comuni vita abhorrent, non sunt admittenda fdisputationes

820쪽

COMMENTARII. 7 s

istae non dispiliandi eausia sunt, sta vitae, vivendi eausaJquales Stoi eorun , de quibus Horatius:

Cum ventum ad verum mores repugnant.

Quo argumento & Platonem reprehendit infra lib.ro. cap. r.& suam de beatitudine Philosi phoru sententiam stabilit eap. g ins. Hoc prius est argumentu. Alterum est, non tam ex vita communi, si ex ratione, istud. quia quisq; sibi maxime sit anticus.Ergo & maxime se quisq; amare debet. Antecedes etsi accurate explicatu est supra os. . tamen & hie eonfirmatur bifariam. Primum, hae ratione, quia notae amiei seu amicitia . quib' ea definitur,omnes in unoquoq; aduersus se ipsiim maxime reperiantur supra cap. 4. quarum una hie esi memoratur, velle amixo optima quaeque, etiamsi ad se nihil inde redeat. nulla sui utilitate tantum amoris eausa. J Atq; ita sine dubio legendum puto ἀ-οἰ isu, id est,etsi nihil feret, scilicet commodi vicisssim ab amico, & hoe est, quod Ci-eero de hac nota lib. a. de . Cuid autem ess amare fl&elae quibus supra cap. 4. nihil aliud a mare quam velle amicum omnibus bonis affet,etiamsi nihil ad se redeat J Atque ita N: recte Perionius ad libri S. caput a. f Dionysius Lambinus, qui vertit post illum, grauissime reprehendit illum, sed non viderat illud caput a. libri S. J Quem loeum quia Dionysius Lambinus non vidit, Perionium hic grauiter ἔciniuste reprehendit seu accusat. Ita etiam Giuecsium clarum illum virum Miti signem. legendum A,non thi non enim hie est quaedam conclusio,aut eomplexio. . o- σαροιμια A. J Alterum est argumentum a vulgi dictis seu prouerbiis semptum, quo doeet sibi quemque maxime

esse amicum, non, ut vulgo accipiunt, se quemque maxime amare. quod perspicuum est ex his vrabis, -- ωτα,&e. Perspicuum est & ex ipsis prouerbiis, quorum vis eo maxime pertinere videatur, ut amicus

quisque sibi sit maxime, non se amet, etsi hoc ex illo sequitur. Adsert quatuor, de quibus Erasmus. De tribus prioribus & supra aliquoties dictum, quae plane sunt Pythagori ea. de quarto copiose Erassitus. Quibus adiungatur & hoe Plauti, Tu NI CL PALLIO PROPIOR. Ex his perspicuum est,a-' mare quenique sς maxime debere,communem esse omnium mortalium ψιλαυά-, qt Cicero loquitur librorg. Dissol. ad

Articum, avs,inquit,mesadit,communis homini Λ a a ' 3 Latine