Oberti Giphanii ... Commentarij in decem libros Ethicorum Aristotelis ad Nicomachum, post sat bene longam suppressionem, boni publici gratia, iam primum in lucem editi ..

841쪽

virisque amicorum usum esse ostendit: Pro vulgo iaciunt M. cha &prouerbia,& hoc Ennii. Amaravi eretin aniatncreta ea nitur. 8c Euripidis τους φίλους ia

duximus capite nono, in principio. Cicero in Latio:

Tarquihium vixisse femur, rum, cum exulesset, se intellexi quossi amicossabuisset, quo se insitos, cum ιam neutris gruintiam νοοπε posset. iEt illud apud Aristotelem bb. . Euri, o τον ψιλου φον, &c. Sed rectius Cicero in Lauis se doletis, inquit, quam habere qui cum omnia, θc. dc Marcelis, in epistola ad Ciceronem libro . . Hoc vero eiusmodi esses insine talium τιrorum, amicorum beniMIentia, nepina uersa, ne* in secunda forιuna qui quam viuere posset. Est quinta haec quaestio; An amici vitis magis sit in rebusaauri .ss,an inprosperis. --.οῖν επιζητοῦντα . J Ait in utraque sortunarami taquaeri; in aduersa quidem adiumenti &praesidii ea usi,ui p spera consuetudinis,& ut sit, cui benefici um delut: Nam Miamici proprium, beneficiis amicum prosequi. αναγηνιο τερον di R. J N unc dissoluit adhibita distinctim ὀNam in rebus aduersis esse magis nece arios, in pros tu magis ho testos amieos. Cui rei hoc argumento est, quod quΨrunt utiles, hi bonos & piobos. Nam ab illis est ad . mentum, hos honestius est vi iuuate benefietis.M uti iis c re

tantum amicorum Min aduersis & in secundis rebus ipsam quoque praesentiam utroque tempore expelta' es Et de aduersis quidem prius, eam esse iucundam Meum, quia adserat i euamen dolentibus & ealamitate isis, si amicos una dolere cernant: cietas doloris ealaises recreat tum quia &ipso aspectu, & sermonibus ssilando amicum quis recreare selet usod autem diu secietatedoloris leuari dolorem, etsi per se perspicuum verum,quaeri tamen potest,quid cau siae sit, cur id fiat, an cut in onere serendo, s alter partem serat . alter ex parte lestur. Sic etiam in dolorς fieri dicendum sit, non videtur. in oners: detrahitur aliquid sodali, atque ita leuatur: In iore, capit quidem & sbdalis dolorem, sed am leo nihil do 'hit. An igitur haec erit eausa, cogitatio, quod amicus . .

hiscum doleat, & ipsa praesentia, qqia hae duexeipiaqvanu

842쪽

prtes tin & cogitatio sunt iucundae, eo ipsis minuent aliqua ex parte dolorem. Nam quae iucunda, dolorem temperare aut minuere lent. An alia quae erit causa, forte, quia ha beant , in cuius sinum' effundant dolorem , & quasi se exonerent. Quod quidem adeo expetunt hi, qui sunt in dolore, ut neminem habeant .alium, vel Soli ipsi&Lunae &astiis dolorem suum testari cupiant, ut est apud Ciceronem in Tu-setit. dc apud Victorium an Vanu. Compressus & retentus dolor est grauior; explicatus, & cum alteio communicatus, leuior. Sed enim, quae tandem cunque huius rei sit causa, ipsa tamen res, quin vera sit, nemo dubitat, quod solum huius est loci; De causa,abas. η et ρουσία. J Dictum, praesentiam amicorum esse iucundam: nunc id velut corrigens, ait esse mixtam, id est, partim iucundam. partim molestam.

λοπre οι --J Ait viros sortes & magnanimos

valde cauere, ut ne suis rebus una doleant amici. Rationem

adiicit, quia eum ipsi minime sint ad lachrymas propensi, alios quoque dolentes, cernere non sustineant, nisi serie sint duri ,&pcen e ferrei, ita ut alios licet dolentes maxime, tamen siccis oculis intueri possint, ut, inquam , sua indolentia , aliorum dolorem superent. Sic namqueIntelligenda puto haec verba, Quin etiam magnanimi est, non amicum tantum, sed omnes omnino Vna dolentes, non admittere, & sustinere.. n. τή. Hic depraesentia in rebus proseeris, quam item iucundam esse docet, eum quia amici conssietudo ipsa per se sit iucunda, tum, quia cogitatio amicum rebus nostus una laetari, i iam sit iucunda. ER & altera ratio, quia ipse amici eonspectus sit iucundus, & altera. quia, t omnia tueunda nobis adesse, ita & amicum, quem diximus su p. esse in rebus bonis & iuesivismo biseum esse iucundum est, inquit

Aristot. in Eudem. I b. 7. cap. ra. Est miserrimum caput,sed in . de elleio quaedam huc pertinentia. αν Explicata iam quaestione, adiungit A ristot. praeclara quaedam documenta seu monita, quemadmodum in hae praesentia quisque se gerere debeat, ram in rebus 'aduersis, quam laetis Sc prosperis. Aut enim accersimus ipsi a- mieos, aut ad eos ipsi imus, vel in rebus aduersis, vel in prosperis. In Vtroque genere, quemadmodum nos gereIe debeamus,sitis plane exponitur ab ipso Aristot. λ

843쪽

ουσι IN CAP. XII. ET HIC

J Ait , ainiso non rog iti ferre opem. esse utrique tam serenti, quam accipienti opem, & honesti v

& iueundias: honςstius quident illi thoe est,ferenti J quia iore studio & sponte tulerit, quod honestius; huic accipit,

ii J quiatogare amicum, ne ei sit oneri,etsi opus haberet,iim luerit: Iue dius ero illi, quia sua spontevirtutis amose' edideriuhuie vel o,quia non rogarit, *tque iri pudore, ex amicis rogandis capere solemus,nullo afficiatur. εις ταμ. J Hoe & sapra dictum eo. a. ad agim virtute,aliorum quoque epnsuetudiqe esse opus. Er quit εις φρος cet- ειαν δὲ J Res prosperas diuidit bifarii in se& in απιέ - , id est, i amicos bona fortuna fl--s iuvemus, ac rursus ab iisdem beneficium expuetemus. rum ad illud cupide,ψ hoe cunctanter eundum esse fit, . . non satis sit honestum, ambire beneficia. Cauendum immne quis incurrat sespicionem acerbi ratis, & inhumanitiis: Nam: si amicus urgeat, & plane velit, nos benefietum ore,non erit pr*fracte & praecise repugnand*m: alioqui nitque putaret; nos vel alieno in se esse animo, vel suum brasium esse leuius, & quod a nobis contemnatur, & ipsi M. ehimur homines inhumanitaeerbi & insuaues. 'ο9εν, το 'λλις εμ. J Dilium est Euripidis in or . inquirille,rne esse in calamitare ac dolore: nones,quod. ea sause quos doleat, sec.

'Αρ' ου, --ς ἰρ . J Hie de eonui'u , ramesere mmam omnium maxime charam & iucundam, quaeque R amicis maxime expetatur: in xxtremo capite non Pa uuin eonuictu & consiletudine vim esse posita' ad 'ut αβ vitia. De eonuictu dictum & supra lib. s. cap. r.e, in hoc dura cap. . .. Plutarchus certe in libello de πολυήιλία In ini. . scitia tria maxime spectanda esse, iudicium c de quo eu se Cicero in Labolconiustum seu consuetudinem,&ossicia ha

' ών τοῖς. J supra lib. 8.es. .anitio, quo ψid hicidicitur, dictum ςst: ornantes praeter caeteros sensis : vii endi

844쪽

sensum maxime adamare. Anstitur,inquit Aristoteles, ut , mantibm asseritu , ita se amicis consuetudo seu conuictus eri charissimus. sexta. & vltima est quaestio. Nam particula . non ut Scholiastes Graecus putat νγταφαπι- 'υν est, hoc est, non est hic assirmatio quaedam, sed interro- gatio. -J Docet Aristoteles conuictum amreis esse iucundillimum, maximeque expetendum inbus rationi- '.bus, quarum hic prima est ista, quia amicitia sit quaedam se cietas seu communitas omnium rerum diuinarum & huma- natum,inquit Cic.&supra dictum, tib scap.rr. Si igitur amicitia est eietas,Ergo conuictus merito est expetendus. Nam eietas Omnis in consuetudine & communicando maxime

cernitur. i

a ς- ι τον. J Altera ratio, quia sensus anilei expetitur. Quid ita Z quia sui sen sius ex petitur. Ergo amici, qui est alter ide. Si igitur amici tensius expetitur. Ergo conuictus. Quaditaὶ quia se illus iste conuictu maxime cernitur, conuictu maxime capitur, siue, ut loquitur Aristoteles, Αεργεια maxime est in conuictu , inquam , sensias seu conscientia: σαωροργησα ς, id est, ipsa σιωη ηας. Sed hoc explicatum supra cap. 9. m ia οπροτε ών. J Tertia ratio, quia quae quisque maxime ada-y mat studia, ea conuictus causa cum amicis excolere gaudet

Notum est, varia esse hominum studii, aliis alios delectari., adeo quidem, ut in his vitam omnem suam positam esse exi- stiment, quasi esse euiusque suum his studiis definiatur, non proprie tamen. Nam quibus in rebus vita seu esse cuiusque suum sit positum, iiipta dic tun rapire'. In studiis tamen esse quoddam secundum, ut in quadam, positum dici recte potest, verbi gratia, Philosophi eise in philosophando ; eius qui talis &tesi eris deleetetur, ut Curius olim , in talis ludendo: alius in potando. Hoc praemunito. in studiis cuiusque suis vitam cerni et nunc hoc praeterea ad:iciatur, eadem studia quemque cum amico excolere cupere, quia in iis conuictum positum esse putet . Q uod si verum est, ut est. Ergo conuictus maxime est expetendus. Antecedens verissimum est , id est, quemque studia cum amicis, quia in iis conuictum positum

esse putet, excolere cupexe, per i picuum et lex visa coin uiata

Nam Philosophi quaerunt, quibus cum philosephemur, alii

845쪽

no IN CAP. XII LIB. IX. ET HIC.

alios,quibus eum studia quisque is communieet & excolati

'Venatores cum quibus venentur. Mνεται ἔν ii Hic de conuictu&eonsuetudine,quae eius sit vis ad mores tam bonos, quam malosin adusam ami- citiam. Nam improborum consuetudine amicorum , amicitiam quoque nasci improbam, quia flagitiosa inter se communieent,&racile hue & illuc, ut instabiles nam tmyrobi insta biles,viri boni constantes & stabiles esse selent supra tib. .cta. abduei possint ad quaevis vitia, atque ita ipsi peiores muta

consuetudιne evadunt. Contra fit in bonis & bonorum ami- eitia. Nam cum haec mutuo conuictu incrementum capit, tune illi meliores quoque evadunt, agendo. & dum alter ab altero tanquam exemplum in vita capit. alterum imitando, Nam ut & Cicero elePnter in Latio. amicum quisque siuum tanquam exemplar intuetur fur, quod Aristoteles verbo subindieat. Quo pertinet & Theognidis sententia, de qua Mupra capy. , ουν. J Haec verba non sint inducenda. Manili ,- aiuntur& sunt consentanea instituto Aristotelieo,&α

846쪽

LIBER X.

ARGUMENTUM. PIber hic in tres partes sicaripotest, quarum in . de voluptate; in altera cap. 6. . 98. . vita; in tertia denique conclusio .huiud operis, ctpraemunitio ad libros Politicorum 'adfertur 9 explicatur. De voluptate quidem explicatio item in tres partes diuiditur. Nam primum, cur de ea in his libris explicet; deinde cap. a. quae alij de voluptate senserint crdisseruerint,perpenduistar. Postremo capite quarto ct qui ro , qua poluptatis vera sit vis O natura ex Aristotelis fen- tentia propius explicatur. Caeterum de voluptate ct sivra

copiose est explicatum seu dissutatum libro septimo, capite

pndecimo. Cur autem hoc loco rursus de ea disseratur, rari nem, gram vulgo asserunt, non probo, aliam non reperto,

quam quod Aristoteles in libris, qui hodie extant,saepe solet

COMMENTARII.

Με- As --- QU. J Duae sint huius capitis partes, quarum priore duae afferuntur causae, cur de voluptate explicandumst politico: altera parte sui temporis philo phorum sententiae afferuntur,quid quisque de voluptate existimarit. μετα- --.JPrior ratio, quia voluptas humano generi, sit coguata, id est, quia sit quiddam humanum, ad homines

pertinens. Formula rHumana, a vitam recte degendam pertinentia, hirsunt explicanda omnia.. At voluptaM huius esseneris. Ergo hic explicanda.

De propositione dictum libror. De assumptione lib. . de qua& hie adiungit Aristoteles ex Platone tamen turρ r. a. de

847쪽

. Ivib. tantum. Adeo quidem tractationem domoruptate ad viatam pertinere,vipueri se adouscentes voluptare potissimum dolore regantur. Dumaly munuscuis, pomis, A idgenm aburebus in scio continentur: at vero verberabuε, rebusque albs molossis avitio deterrentur. Certe Plato iis loeri pulcberrime docet de voluptate & dolore tractationem esse bonaetionis seu paediae prineeps caput λκω προς τάδ. J Altera haec est ratio,quia in volum te magnum sit positum mometum ad virtutes morum. di itar duas huius rei causas adiungere mihi videtur Aristoteles. Prior est , quia negotium de voluptate per omnem vitam sit diffusum , longe lateque pateat: Αt vitae moderari est virtutis ossietum. Altera est, quia virtutis est distinguere, quae expetenda, quae fugienda. At illa sunt iucunda, Eae aspera & mo testa. Tertia autem ratio,cur in voIuptate vis aliqua sit ad vir. tutes morum, sit ista, quia virtutum moralium L non virtutum rationis J est moderari perturbationibus sapra Eb. 2. qu rum perturbationum summa genera & sontes Me. voluptatem & dolorem, ibidem est explicatum. De hae autem iptare, cur in his libris de voluptate explieetur,latius diximus supra

υπερ δὲ των πιου-ν. J Hae altera huius rapitis an dia. sententiae de voluptate nune exponutur. Monet autem,quoasul priorem partem pertinet, eo magis de voluptate esse expliundum , quo maiores de illa sint diffeultates. Nam hisvemis tacitae quaestioni oecurrit, quasi non opus sit de voluptate explicare, de qua omnibus sit notum,etiam beluis. Mi- nime vero inquit Aristoteles, id quod ex dissentientibus Phulosophorum sententiis perspicuum erit. Nam aliis qaidem - voluptatem videri summum bonum; aliis ne bonum quidem atque adeo summum malum. Et his quidem partim, quia ita reuera existiment; partim, quia,etsi alter existimant, tamen f melius ita putent spargere ae disputare:ne si sorte vulgo in-i: telligatur, voluptatem esse vel summum bonum, et bonum, maiore quam par sit studio ad eam ferantur, ad quam alioqui isuapte sponte piaerique satis sint proesiues. Itaque melius esse, ut dicatur esse malum, atque ita reuocentur ad v6luptatem . procliuiores, non quidem ad stuporem quendam di immitium iuraram& duritiem,sed ad mediocritatem. Nam iqui asino extremorum ad mediocutatem alios remeare ve-

848쪽

Iit,ei faciendum est, ut prius ad alterum extremum eos reuo- cet. Hae namque ratione fiet, Vt in medio eonsistant, quem modum & rationem a vitiis ad virtutes reuocandi sarra quoque docuit tib. a. extremo.Etsi Aristoteliea haee ratio a Plutas eho grauiter reprehenditur f non eitat Aristotelem, sed eandem similitudinem J in tibeo da disserentia amici ct adulato. Hae igitur ratione freti quidam melius existimabant esse, ut verbis dicerent,voluptatem esse malum, etsi re aliter sentiis mis δι ἡ-J Aristotel. non improbat quidem eam rationem, sed monet, non semper habere loeum. Nam hoc certum est Si notum,& s pius dictum,disputationes Politieas , Ethleas a moribus & vita eommuni abhorrere non debere. Quid ita 3 quia alioqui fidem non mereantur, quia rideantux& contemnantur,ut olim stoicorum praeeepta sapra lib. b. ea. E. & infra- . N on debent igitur hae disputationes 3c pHeepta repugnare vitae & sensui,eum, ne fides plane nulla eis h Peatur, tum, quia etiam hoe alioqui ineommodum secum trahunt,ut etiam alias, si quid veri continuerint,tamen iis n5 credatur,atque ita ipsam veritatem seeum iris eueraui,quod de mendaee diei solet. Quomodo grauiter Hieronymum re prehendit Augustinus. nam eum ille ossiciosum, ut loquuntur Theologi,mendacium probaret,non reuera,sed quia ni-

te esset ad vitam,respondit Augustinus,maximum inὸe sequi ineommodum. Nam si intelligat homines,hoe deeereTheologos, non veritatis,sed utilitatis causa, re, ut omnia quae in saeris libris continentur, tu eontrouersiam reuocentur, quasi. δέ in his, quae adseruntur, non tam sint vera, quam ad homines in ossieto eontinendos utilia. Perperam igitur & Plato δελ s. de legi eum mendaeium sua sponte turpe de nefarium esse dicit, tamen magistratibus interdum utilitates publieae per mittant. Ineommodum autem, quod dixi, una cum false velaum tolli,eonfirmat hune in modum. nam qui voluptate essς exercendam vituperarit, si forte idem voluptatem postea expetere deprehentus suerit bonam ; eontinuo existimabunt vulgo,omnem voluptatem esse expetendam; quia vel aliqu3 saltem ab eo,qui olim voluptatem grauiter vituperarit,expetatur. Ex aliqua omnem expetendam iudieabunt, neque

mm,cuiusuis est distinguere,quet voluptas sit expetenda,Mη

849쪽

ἐι-- ζ, οἱ ἀλη&εις. J Expositis falsae orationis ineonio bdis,adiutigit verae commoda orationis. Nam hanc no adeo-gnitionem tantum, sed ad vitam quoq; esse utilem; quia cum sensui vitae ae motibus consentiant, faeile mereantur fidem: atq; ita vita de moribus exprimatur, ut cotra eui fides abrogatur,eotemni let. Haec igitur duolsunt verae orationis c5moda, ad intelligenda. & ad agendu, id est, ad vitam sit utilis fima. G ui rei argumento sit & istud, quod v ulgo hortari ad

Iescentes soleant,ut vitam ex praeceptis, id est, ex vera oratio. ne instituant& moderentur. Hortationes, inquam, argum

in sint, praecepta haee ad vitam esse utilia, sqvidem verax moribus congruentia. Et hae quidem duo eommoda,in prγceptis politicis maxime spectari debent, ut quae non tam c xnitionis, quam vitae & actionis causa dentur. Qua de re snp. tis a. cap. a. oebb. r.e . q. ubi&de utilitate praeceptorum in sine noumhil dictum,&c.

COMMENTARII. - Eυhξος-ων ἀν ἡν. J Hoc capite & proximo, quae modo sint explicatae&expositae, aliorum de voluptate sententi et perpenduntur,eaque re, educi male sunt scissa, quia eiusdem sint rei Sed hoc cap. Eudoxi sententiam, existimantis, voluptatem summum esse bonum, eiusque rationes. & Platonis earum rationum reprehensiones, suas denique Platonicarum resutationum reprehensiones adfert. . . rhξος ουν. JAit. Eudoxum existimasse, voluptate sum'. num esse bonum, quod idem de Eudoxo comemorat La friatius ex Nieomacho. Nam Laestius horum librorum authois Teni putauit,non Aristotelem, sed ejus filium Nicomaehum, , vi&Cie. qua de re supra inproletomen. Hane Eudoxi senten, tram Io o. post annis arripuit Epicurus, cuius eadem quae Eu- doxi duo argumenta commemorantur a Cic. lib. r de Fin. &. xefelluntur duo. Est & tertium hie Eudoxi argumentum, quo tamen doceatur voluptatem non tam esse summum bonum, quam esse bonum duntaxat.

. Pq, Prius argumentum, quia sensia ipse eo-gnosci ressit ab omnibus, tam ratione utentibus, quam eius expertibus animantibus expeti. pormula:

850쪽

geuodab omnibm expetitur, idssummu es bonum. Nam . merus assummi bona nota ab omnibu4 expeti, sup.

' initio lib. I.

At voluptati ab omnibuε expetitur. THIssint velisset sus, quibu3 ha disputationes si repugnent, fidem rara nomereri,supra dictum. aeuod idemsensivum testimonio

mirifice urget Torquatuε Epicurm libr. de Fin. Ergo voluptas essummum bonum. Confirmat & propositionem Aristotel. Quod expetendum. inquit, est bonum, Ergo quod ma me expetendum,est opti mu . At voluptas maxime est expetenda, quia no secus atq; eiis bus, ita-volupi s quoque ab omibus expetatur, testimonio sensuum.

ἐπι-υοντο δι οἱ-J Interii est de Eudoxi moribus eastis.& vita temperante ac moderata, & ab omnibus voluptatibus turpibps abhorrente His.a. eius moribus magnam fidem di D. putationibus eius accessisse. Notum namque est in moribus , ad fidem faetendam vim maximam sitam esse, πο,ος,inquit, Menander, σω ο πε Θων - λεὐ λόπς,quem tamen versi eulum grauiter reprehendit Pluta chius in lib. delegendis Poetis,& in adtrao,depraceptis Reip. gerenda Videatur tamen Atiis stor. lib. a. Rhet. ct init I Sc Cic. lib. a.de Fin.

--J Alterum argumentum a contrario, quia dolotomnibus maxime sit fugiendus &vitetur. Ergo voluptas maxime est expetenda. Sed de hoc argumento su p. lib. 7. cap.M. . J Si attentius locus hie eonsideretur, videri possit hoc agi potitsimum, ut doceatur, voluptatem rem esse nam omnium maxime expetendam,& proinde summu bonum. De quo connexo sup. tib I. cap. a. idq;,id est,uoluptatem maxime esse expetendam,trifariam eonfirmari, quia vel sensibus testibus,eam expetant tam beluae, quam homines,quia dolor maxime sit fugiendus, quia voluptatis gratia res aliae, ipsa nullius causi expetatur. At hoc maxime expetcdum docuimus supra tib r. cap. I. δὲ οτιουν. J Adhuc doeuit, voluptatem summu esse bonu,quia maxime expetendamunc idem docet, quia rebus aliis addita, eas faciat omnes magis ex netendas. FormuLSi voluptas,quibio accedit rebus,eas facit omnes optabialiores. Ergo summum es bonum Verum primum. Nam

plura bona υno sunt optabiliora lib. 3. Topicorum. Sic