Paulli Frisii ... Dissertationum variarum tomus primus secundus .. Tomus primus, in quo habentur 1. Problematum praecessionis aequinoctiorum, nutationis terrestris axis, aliarumque vicissitudinum diurni motus geometrica solutio ... 2. De atmosphaera

162쪽

CUM multa sint, in quibus veterum Philosophorum,

recentiorumque sententiae dissident inter se, tum in id maxime consensisse videntur omnes, ut fluidum aliquod subtilissimum, tenuissimumque crassiori acri admisceri vellent, permeare terrestria corpora, & per caelestia spatia latissime distulam es te. Hanc fuisse Thracum, AEgyptiorum, Persarum, hanc veterum Chaldaeorum, qui eXLoroastri schola prodierunt, hanc Serum, Indorumque, quos hodierni Sinenses, & Siamenses secuti sunt, hanc sectae Dialicae, Jonicae, Stoicae, Socraticae, Platonicae Communem fere opinionem, ex Suida, Diodoro, Vossio, Stantrio, Bud-daeo, Laertio, & Platone ipso colligimus. Fluidum ipsum

Boerhavius elementarem ignem, atomorum effusionem GaD

sendus, Cartesius globulosam, subtilemque materiam, Ne tonus aethereum medium, & spiritum subtilissimum appellavit. Newtonus autem quaestione I 8 opticae eo poti 1limum argumento ad suidum agnoscendum perductus est, quod si in duobus vitreis cylindris amplioribus duo thermometra

ita suspensa sint, ut vitrum non contingant, & aer ex altero horum vitrorum eXhauriatur, ac postmodum vitra ex frigido in calidum locum deserantur, inermometrum, quod in vacuo est, neque tardiuS, neque remissius incalescit, quam quod in libero aere relinquitur: exinde enim consequi animadvertit vir maximus exteriorem calorem illum transire in

vacuum non posse nisi medii cujuspiam vibrationibus, quod aere subtilius sit, quod vitra aliquo modo penetret, & quod exhausto aere supersit. Porro ex ejusdem medii tenuissimi

163쪽

i 1 DE NATURA vibrationibus non eflusionem caloris solum, sed etiam lucis in- ilexionem, reneXionemque, ac refractionem, & vices faciliores reflexionis, transmissionisque, & lucem ipsarn, et allicitatem, gravitatemque ortum clucere Newtonus subsequentibus aliis quaestionibus opticis suspicabatur, & in generali, ac postremo scholio principiorum Mathematicorum se plura . excogitasse indicavit circa eam fluidi aesionem, qua pro-Ximae corporum particulae attrahuntur, & contiguae cohaerent, & agunt corpora electrica ad majorcs distantias, S lux emittitur, reflectitur, frangitur , & corpora calciacit. F.t quamvis toto Principiorum opere voces attractionis, impulluS, propensionis cujuscumque in centrum promiscue usurpaverit, monuit tamen def. 8. lib. I. se has voceS non physice, sed mathematice accipere, quatenus estectus, & motuS denotant, non quatenus principia, & caustas: & initio undecimae sectionis addidit centripetas vires corporum rcctius,& castigatius impulsus dici, quam attractioneS. Quae quidem cum ita sint jure merito mirari subit De nillierium, Clai Lium, Gravesandium, aliosque, quos Joannes Ibernoullius de Cartesii systemate edisterens appellabat discipulos Magistro suo animosiores, attractionem cor porum non quidem impulsu physico, sed ingenita quadam vilicri voluille, Κcillium vero theoremata, & leges quasdam ipsius: is exhibuiste, quibus nihil deeste videatur praeter demonstrationem, & Cotesium ulterius progressum in praefatione Newtonianae Philosophiaecattractionem, gravitatemque simplicissimis aliis, atque essentialibus corporum proprietatibus impenetrabilitati, extensioni, mobilitati adjecisse, nec mi- nore ratione inquiri polle censuisse qua de caussa exiguae corporum particulae seiu attrahant, quam cur sint mobiles, &cXtensae. In quo quidem perspicacistimo Geometrae non pol sumus non refragari. Etenim eX eo quod gravitaS, & attra- .ctio sint generales caelestium corporum, & terrestrium proprietates, non nisi pessimo vocabulorum abusu, & confusione inferri potest essse etiam proprietates clientiales. Sine idea impenetrabilitatis, extensiqnisque idea corporis nulla est, &nihil plane corporis concipimus, dum concipimus aliquid aut

164쪽

Ε et MOTU AETHERII 143 penetrabile, aut inextensum. Contra adhuc nitidam Meam corporis habemus dum aliquid impenetrabile, & extensum concipimus, quod gravitet in terram tantum, & non in Lunam , aut in Lunam, & non in terram, aut quod neque in terram , neque in Lunam, neque ullo prorsus modo grave sit. Itaque cum essentialis corpori sit extensio, & impenetrabilitas; attractio, & gravitas non nisi generalis corporum omnium proprietas et se poterit: cumque nulla amplius extensiionis, &impenetrabilitatis quaeratur ratio, quia 1 emel ac corpus est, solidum, extensumque esse debet; jure merito quaeri poterit Cur minimae corporum particulae, & quam ob caussam sese attrahant: neque enim est qui minus di 1tincte intelligat quomodo cohaereant corpora, quam quomodo habeant ingenitam sese attrahendi vim. imo fortasse cohaesionis idea conceptus attractionis ingenitae, & ab impulsu non pendentis obscurior est. Qui enim dicunt omnes materiae particulas A, B, C&.c. sese invicem attrahere natura sua, intelligunt ne quod vis quaedam in corpusculo B resideat, quo ex se tendat versus A, an quod vis quaedam in corpusculo A habeatur , 'uae corpusculum B agitando ad contactum usque perducat 'Si primum dicant, explicent quomodo idem corpesculum ex se possit habere infinitas vires, quibus ad infinita puncta, etiam ex diametro opposita constanter tendat, quarum directiones mutatis punctorum locis mutentur, Vires acceleratrices punctis accedentibus, aut recedentibus crescant, aut imminuantur, & absolutae actiones, licet impediri aliquando corpusculorum oppositione possint, numquam tamen ita erat ingui possint, ut sublata oppossitione amplius non eXerceantur. Si secundum respondeant, explicent quo arcano fit quod corpusculum A alia quaevis corpuscula B, ω, etiam ex diametro opposita, etiam infinita numero, & a se dissita asitet, turbet, rapiat, dcbilius quidem, aut fortius pro in Moribus, minoribusve distantiis. Quid hisce rebus omnibus obscurius' Cum ergo Physici impulsus ideam nitidam maxime,& distinctam habeamus, attractionis illius conceptus arduus

undique, & implicatus est. Accedit corpora electrica subtilissimum fluidum, ex quo

165쪽

profluit clectricitas, exhibere ipsis oculis, cohaesioni explicandae Keillianam attractionem illam vix sufficere, caeteris vero explicandis phaenomenis reflexionis, refractionis, inflexionis lucis, suspensionis fluidorum in tubis capillaribus Rc. prorsus esse imparem. Quod quidem non ita dictum delictintelligi, quatenus succenseamus argumentis iis omnibus, quae advorsus attractionem a recentioribus scriptoribus allata sunt, sed quatenus nonnulla in medium proferri poste arbitremur, quae ostendant attractionem ingenitam cum naturae phaenomenis minime conciliari. Explicemus singillatim singula, ut videant adversarii quam candide rem agamus. Nonnulli primum adversus attractionem argumentum desumunt ab exemplis 2. & 3. prosin. 8 r. lib. I. Princ- Mathem. Newtoni, juxta quae exempla si vis tendens ad singula materiae puncta esset reciproce in triplicata, aut quadruplicata distantiarum ratione, attractiones sphaerarum in contactu ipso augerentur ad infinitum, ut notant Newtoni Interpretes num.

s17., Se s 3r : adeoque si in data aliqua distantia aliquo modo sensibilis esset attractio, se postmodum contingentes sphaerae nulla amplius sensibili vi separari postent a se invicem. Secundum ex eo derivant, quod si laminae planae, & politae sibi invicem superimpositae sola attractionis vi tendente ad puncta singula cohaererent, eadem, aut ferme eadem vi divolii ad invicem deberent, sive perpendiculariter, sive

cx latere divellerentur: cum tamen in perpendiculari divisione maxima vis experiatur, in laterati Vero, quando una lamina supra. alteram gliscit, sit serme nulla. Tertium dcsumunt ex cohaesione hemisphaeriorum diversae diametri, ex metallo, & ex vitro comparatorum, in quibus si, componsantibus sese in stem circumferentiis, latitudinibusque, annularium marginum se contingentium superficies aequales fiant, modica cera interposita, extractoctue acre intus contento, longe diversa cohaesio deprehenditur, ut qui annuli ampliorem peripheriam, minoremque habaent latitudinem , non nisi multo majoribus ponderibus appensis dissolvi possint. At vero fortasse haec tria attractionum patronis nihil negotii pol Iunt facessere. Primum enim debet intelligi de eo cor-

166쪽

Ετ Moru AETHERIS. I spusculo dumtaxat, quod sphaeram tangit, quodque cum in data distantia attraetionem non nisii infinite parvam subire possis, audia in contadtu ad infinitum usque attractione non nisi finita vi sphaerae adhaerebit. Secundum infirmum est: nam

quando lamina LN, A. M., ab alia P aλ. divellitur perpen-

ciculariter, juxta attractionum hypothesin, tota duarum laminarum attrahito mutua superanoa est: at si laterali motu punctum A in a transeat, non attractiones totae punctorum

B, & D ex. gr. superari debent, sed differentia solum attractionis, qua punetum P puncti A motum promovet, &punctum D retardat: atque ita cum disterentia omnis totalibus attractionibus longe sit minor, in laterali laminarum separatione vis longe minor impendi debet. Tertium hypotes es omnes excogitatas hactenus a Philosophis circa cohaerentiam corporum aeque convelleret: omnibus enim opponi posset aequalium superficierum se contingentium aequalem attractionem esse oportere. Fortasse in hypothes attractionum facilior argumenti solutio est. Juxta ipsam enim cum totius annuli attractio in corpusculum quodlibet eXercita non pendeat solum ex annuli amplitudine, sed ex numero, distantia, & loco attrahentium punctorum, quae duo postrema dato etiam aequali punctorum numero, & mutata solum annuli latitudine, atque ambitu diversa sunt; praesto est diversam attractionem corpusculi uniuscujusque, & superficiei annuli alterius esse posse. Nihil autem ex illo experimento concludi potest. Quis enim experimentatorem accuratissimum certum fecit aut eodem modo laevigatos suisse annulos aequalis superficiei, &contactus habuisse aeque amplos, aut eadem ratione distributam fuisse utrobique ceram, aut fluidum aliud interpositum, aut ante aeri S extractionem aequali penitus vi com- prcstbs fuisse annulos ad intermedium aerem excludendum

Patet in hujus generis experimentis disparitates illas, quae cohaesionem longe diversam faciant, declinari nequaquam posse. Jam vero gravioribus argumentis adversus Keillium, Clar-kium, Musschenbrockium agendum css . Si particulae primigeniae jam ex se solidae, & cohaerentes itatuantur, viribus-

T que

167쪽

que attractivis praeditae pro varietate distantiarum variis, compositorum omnium cohaesio aliquo modo explicari poterit. At si cohaesio ex attractivis viribus pendet et omnis, aliam esse oporteret, quam vere sit. Si enim cohaesio com forura ex attractione dumtaxat oritur, sine attractivis virius materies, & materici partes singulae ad infinitum usque

essent fluidae: & attractivis iisdem viribus materici primitus superadditis partes singulae figaram sphaericam inaulilent,

qua sola omnium virium aequilibrium tueri potest. Sele attrahentes partes non nisi aequalibus a communi centro distantiis, & stratis sphaericis dumtaxat intcr se aequilibrari ipse etiam Musichcnbroe ius animadvcrtit in suo Spcciminc Phusicae, num. s38. Primo igitur ex attraetione in solidos globulos abiitici materies omnis. Hujusmodi autem globuli contigui, aut sejundii millent inter se . Si dicant attraelionis patroni sejunctos suiste globulos debent ast ignare caussam cur fuerint, & 'ua ad contactoS mutuos pervenire minime potuerint: deinde ex globulis a se distitis non alia coaluissent corpora nisi fluida Quod si contiguos velint globulos ab ipsis rursus quaerendum erit utrum attractrices globulorum vires insensibiles prorsus fuerint, an potius sensibiles& magnae. Si primum a s irmetur, minima etiam vi adhibita

potuit lent globuli a se invicem disjungi, & corpora ex globulis coalita adhuc millent fluida . Si alterum, simul conjungi, & ex

pluribus unum componi, quin imo unum ex omnibus oportui 1-sci: quippe in sola figura sphaerica, ut dictum est, obtinetur attrahentium virium acquilibrium. Exemplum ex iis ipsis depromi potest, quae ad attractionem stabiliendam in medium

afferuntur: ita enim gutta aquae, aut mercurii, aut alterius cujuscumque fluidi siccae superficiei alicujus coreoris affusa sphaericam formam induit, & duae guttae sibi contiguae uniuntur simul, & tertia, quae admovetur propiuS, itatim adjungitur, atque ita quarta, quinta &c Omnesque simul figuram sphaericam, quantum nativa gravitas permittit, retinent. Quocumque igitur se Vertant attractioni S patroni, cum attra tionis legibus cohaesio corporum minime componi potest.

168쪽

Ε et Moru AET HERIS. I IAd capillares tubos quod pertinet unum dumtaxat, aut alterum argumentum in medium proferamus. Si aquae guttula per superficiem exteriorem deorsum di fluens ad oram

infimam capillaris tubi pervenerit, & magnitudinis illius sit ut per totam basim dimingi, & aperturae internae opponi

ponit, ad eamdem altitudinem elevatur, ad quam aqua in vase subjecto stagnans rapi solet. Attractio autem quaecumque sit, cum debeat agere per radium, ut vocant, activitatis brevissimum, explicando experimento impar est, iuxta quod in distantia etiam linearum plusquam viginti deberet agere, ut in tubo linearum ad altitudinem linearum 18 , aut x9 delata gutta a lateriore vitro adhuc altius contra nativam gravitatem, & interioris vitri attractionem evehatur . Obscrvatum insuper a Sturmio, MulIchcnbrockio, & Fabro est in longioribus tubis fluida altius ascendere, & imminutis tuborum longitudinibus statim deprimi, adeoque supremas etiam vitrorum partes ad fluidorum elevationem aliquid

conducere: quod pariter opponi potest Musichenbrockio , Gravesandio, Welibrechtio, Sigorgnio, Jurino, & Bulstingero, qui demum in Jurini hypothesim concedens pro eX-plicandis tuborum capillarium phaenomenis attraetionem in subsidium advocavit. Denique si oleo terebinthino, aut saebo

interius illiniatur tubus, non amplius ascendere aquam patitur. Hoc adversus attractionis defensores phaenomenon habere locum observavit Gerditius juxta illud maxime Clatrautii theorema, quo statuitur aquam ascCndere debere quamdiu quantitas attractionis capillaris tubi duplo minor non siit quantitate attractionis aquae. In quo quidem acu rem tetigit vir clarisi simus: A qua enim non multum densior Debo est, adeoque numerus attrahentium punctorum, & vis attraetrix capillaris tubi, ac lachi adjesti duplo minor attractione aquae esse non potest, & juxta leges attractionis aqua dehct alcondere. Hei threchtii esstigium, quo radium activitatis vitri longe breviorem statuit radio activitatis aquae, ineptum est . bicnim aqua interius tubi parietibus aflusa ascensus aliorum sui dorum non impeditur, cur ultra minimam aliti si s aebi cras-

169쪽

i 3 DE NATURA Demum lucis phaenomena ab attractionis legibus adeo dissident, ut radii prope quaedam corpora transeuntes, inflexique, ab iisdem corporibus, a quibus deberent attrahi, recedendo, divergentes coloratas iambrias, & julto latiores umbras exhibeant. Cui quidem incomodo ut occurrerent attractionis patroni ad repulsionem confugerunt, & lucem ipsam voluerunt a quibusdam corporibus attrahi, a quibusdam autem repelli . Frustra tamen: cum enim experimento compertum sit in confiniis duorum mediorum reflexionem lucis eo copiosiorem fieri, quo major est densitatis mediorum disterentia, atque ita in transitu lucis ex vitro in vitrum, qua vitra sese contingunt, reflexio nulla sit, in transitu ex vitro in aquam sit fortior, & adhuc fortior in transitu ex vitro in aerem; dici oporteret corpora eo fortius lucem attrahere, quo sunt dentiora, & quo sunt rariora eo fortius lucem repellere. Hoc dato copiosissima reflexio, quae in prima superficie habetur, in transitu lucis ex. gr. CX aere In Vitrum explicari non poterit: aut si ad hanc reflexionem explicandam dicatur lucem ab aere fortius attrahi quam a vitro, altera ea reflexio in transitu ex vitro in acrem non poterit

amplius explicari. Et ne in subsidium afferantur ultimae Iib. r. Prine0. Μιthem. Newtoni propositiones observandum est reflexionis lucis phaenomena aeque haberi quicumque sit angulus incidentiae radiorum, & etiam si radii incidant ad perpendiculum: & juxta Propos. 96. illius libri lumen transeundo per parallella plana alicujus medii, & versus medium ipsum impulsum, reflecti in ea tantum lineae incidentiae obliquitate ad planum primum, in qua sinus incidentiae se habeat ad ragium circuli, cujus est sinus, ut idem sinus incidentiae ad sinum emergentiae a plano ultimo. Disticultatem sensit Newtonus ipse, ut cum reflexionem lucis non ab impactu in partes solidas, sed a vi quadam per superficiem reflectentem aequabiliter dissus a oriri vellet, alicubi lucem a vitro atrahi, alicubi vero repelli dixerit. Confer inter se primam, & octavam propositionem par. 3. lib. 1. Opticae. Igem ex vicibus facilioris reflexionis, transmissionisque, idem ex notissimis aliis lueis, colorum, clasti eitatis, fermentationum

170쪽

Ε et Moxu AE T H E R I S. 1 9 chemicarum phaenomenis adversus attractionem instaurari argumentum potest. Neque enim dum tenditur chorda elastica, & secundum longitudinem distrahitur, secundum diametrum vero arctior fit, ct compactior, si ex particulis sese trahentibus componitur, vim aliquam habere deoet, qua, relictis arctioribus contactibus, secundum eamdem longitudinem, ubi contactus pauciores, & minus arcti sunt, reitituatur. Neque etiam Cnemicarum fermentationum ratio aliqua

reddi potest nisi quibusdam particulis attractionem , quibusdam repulsionem tribuendo, aliis fortiorem, debiliorem aliis: quo plane essiceretur quod bonos illos Lesbios feci Lse dicitur, qui cum aedes ad regulam accommodare non POL sent, regulam ad aedes accommodarunt. Hanc vero repulsionum ideam a Newtono primum exhibitam diligentius excoluerunt nonnulli, ut etiam dixerit Mus- schenbroekius caρ. I 8. Speciminis num. 6 3., aquam, & Cl- lychnium lampadis, aquam, & distillatum oleum, maxime terebinthinum, hoc mutuum odium, aversionemque objicere ipsis oculis: ut arbitror minus recte. Nam oleum terebinthinum ante distillationem , & olea etiam plantarum aquae Cum ad ungantur, & aquae uniatur pariter ellychnium frictum sapone aliquo, aurium cerumine &c. insitam nullam, ac naturalem vim repellendi habere debent. Bola ichius insuper in suis dissertationibus de viribus vivis, de Iumine, de lege continuitatis, de lege virium in natura existentium &c. cum quamdam contradictionem in saltibus naturae singulis,& violatione continuitatis deprehendisse sibi visus esset, cumque rejectis Corporibus perfecte duris, & dumtaxat clasticis admissis saltui, & violationi continuitatis in totis quidem corporibus sibi occurrentibus, non vero in singulis partibus a Johanne Bernoullio provisum mille animadvertisset; statuit singula materiae puncta repellendi vi ei te praedita, qua sibi

Propius accedendo velocitatem Omnem extinguant per gradus singulos, & quae imminutis in infinitum distantiis ad infinitum usque augeatur . Ait enim juxta Aristotelis definitionem quantitates continuas esse, quae partium terminum

communem habent, ut ubi pars una desinit altera incipiat: terminos indivisibiles esse oportere, secus terminarentur linDiuiligod by Corale