Commentarii de rebus in scientia naturali et medicina gestis

501쪽

Tab. VII. varias partes exhibet; figura nimirum p. 3prima internam ceruiciis uteri superficiem, ubi colum-nulae ceruicis, sinus mucosi cum suis orificiis, vesiculae s. Oua NAn OTH 1 in conspectum prodeunt: figura secunda sistit uterum virgineum, cuius vera et accurata delineatio huc usque non prostitit cum Vario modo peccent icones ab auctoribus exhibitae ad naturam, ut aiunt, non depictae, quarum tamen optimae Censentur EIS EN Μ ANNI, GRA A FILS MELLII, quanquam et in his ceruiciS nimia conspicitur tenuitas susum addit uteri eiusmodi et ratione figurae et ratione crassiti ei descriptionem: Figura textia, poserius uteri virginei, figura quarta anterius eiusdem planum exhibet: figura quinta ouarium fui strum feminae partum non enixae: figura sexta vesculas Gran nos: septima perfossum ouarium feminae

parturientis, octaua corpus luteum ex eadauere feminae illico a partu mortuari nona Osarium fuemius'. quae unicum partum edidit: decima in medio perscissum ou rium cum corporibus luteis: undecima dextrum 9uarium perscissum cum extenuatis corporibur luteis: et duodecima tandem duas m ulas satias cum rimis circulariabus exhibet. Addidit tunc Noster tabulas quasdam. in quibus uteri, vaginae. ouariorum, Cunctarumve partium genitalium dimensiones in feminis variae aetatis inueniundas comparat ac determinat, simul,

que quaedam notatu digna, in his partibus detecta. describit.

IO ANNIS CHRISTIANI DANIELIS SCHRMBER i lithographia Halensis exhibens lapides circa Halam Saxonum reperiundos, systematice digestos secundum Clas Ies et ordine genera et species cum synonymis selectis et descriptionibus specierum; praefatus est i O H.

502쪽

IOACH. LANGIVS, Math. P. P. O. Acad. Imp. Nat. Cur. et Reg. Boruss Scient. Collega. Cum figuris aeneis. Halae impressit Iob. lac. Curi. I7S9. 8 'PL7ς, tab. aen. I. Prodiit hocce specimen iam praecedente anno subdissertationis forma, a qua noua haeced, quam indicamus, editio praeter formam in eo differt, ut huic accesserit Cl. L A N G I I praelatio et appendix de creta terrestri testaceorum, cum additis instapluribus describendis figuris aeri incisis tubulorum p. xIx. et Corpus Culorum quorumdam testaceorum. Praemittit vero Cl. Auctor in fronte huius lithographiae positiones quasdam generaliores, in quibus discrimen inter lithographiam et oryllographiam declarat, auctores varios, qui lapidibus Halensibus observandis operam impenderunt, enumerat, regionem ipsam tractus Halensis, quibusve terminetur finibus, exponit, aliaue plura peragit. Neque vero in eo cum Cl. SCHREsERO Consentimus, quod, nimis fere iniurius in celebres germanicos lithologos, G E S

NERVM V. C. AGRICOLAM vario Sque recentio

res contendat, methodicam dispositionem parum in germania consuetam eile, sed potius ibidem barbara, Rrbitraria, exoleta, in determinata, fila, tu dicra aut sesquipedalia plurium praeferri determinatis systematicorum. Linna anum systema, quod. quo iure, viderint alii, pro praestantissimo habet, sequutus est in describendis suis sostilibus, adiecit

tamen et aliorum, WALLERII, et da COSTAE

synonymias. In enumerandis terris breuem se esse propterea dicit, quia Cl. I. A N G I v s eas sub examen voestuerit, et sine dubio sua obseruata aliquando sit publici iuris facturus. Arte formatos lapides, et eos, quos ad Varios usus superstitiose adhibet vulgus, ut faeces lithologiae iure silentio praeteriit.

503쪽

His peractis primam aggreditur classem, quaeppetras continet. Sistit earum ordo primus vitreyscentes, quarum agmen ducunt caer. In ipsa glebarum descripsione ita versatur, ut primo loco nomen cum definitione, tunc synonyma axi forUm, locum deinde charadieres que et externos et chemicos et fandem usum, cui soleati inseruire . declaret. Inter Cotum species, quarum varias recenset, illa prae aliis argilloso glareosa, venis ochracei S, lamelli S lior Lon-

talibus fissilibus, falso marmor Glebichen inense a

LERCHIO appellata, annotari meretur, monet tandem, eam non esse confundendam cum topho, ab

OLEARio Vt holasein disto, quamquam etiam μή hostzschiefer nominari solet. Excipit cutes quammum, quod aqueum, album, tinctum et subco taceum occurrit. Silicum inueuiuntur tam cretaceus Vagus Cum suis speciebus carneola, chalceisinio, achate, istis achate, quam marmoreus m Vtris et margaceus rupesris siue laseis. Ordo secundus exhibet ca careas petras, quarum primo adducit marmor, cuius variae reperiuntUr

species vel solubilar vel 'ae. Sequitur Dathum varie comparatum, quod excipitschfus,cuius prima species nigra scilicet et Diabilis sat frequens in comitatu Mansset dico et circa Mettiu, Lbbrgin, Giebichens inete effoditur, vel cupri diues, vel lithan tracibus superimposita. Tertium ordinem constituunt a yri lapides, qui micam et talium offerunt, in variis agri Halensis regionibus varia sub forma inuenienda. Clastis secunda miseras sistit, quarum tardo primus fasia, natrum, selenitem, nitrum, muriam, alumen et vitriolum exhibet, quorum omnium species quaedam

ex tractu Halens commemorantur, praesertim vero

fontium salinorum longa additur descriptio. Alter ordo su hura continet. Occurrit rarissime quidem Decinum ollaeum, ampulitidi inhaerens, frustulis parvis circa Dolau. Bituminum spegies quoque inueniuntur. Asphalium rarissime, carbones vero fossiles

504쪽

frequensissime in stratis prope Mettin maxima in

copia effodiuntur et diueri residuorum cinerum colore differunt. Pyritarum lamellae lithantracibus Westinensibus inspersae saepe occurrunt, nec desunt pyritae crystallisati diuersae figurae. In ordine tertio, qui mercurialia exhibet, arsenicum ruben cupreum reperitur vulgo Κ fernichel dictum, schis focuprisero prope Goisita immixtum. Ferri minerarint nctabiles in sinu suo fouet regio Mansfeldensis; cuprum et nudum interdum, et minerulfatum, praecipue vero schylus cupri in variis locis magna satis copia effoditur, qui in venis sensim in hori Tontalia strata mutatis occurrit. Lithantraces quoque circa ritin et Hyleben plumbum particulis cubicis fouent; ex stanni mineris vero nonnisi corneus cristollisiatur Schor I) et granatus recensentur, in agris passim obvii. Clastis tertia enumerat fossilia, ordoque primus concreta continet. et longum saxorum s. luridum di milium catalogum adfert. Tophos post saxa describit, ad quos refert sic dictos zingiberiter eosque sub

forma varia occurrere in multis locis assirmat. Subnectit Stalactitem eiusque species et tandem aetitem addit, cuius aliae species embryonem terrestrem fixum, aliae embryonem lapillulosum liberum recondunt et frequenter inueniuntur. Petri scuta ordinem secundum huius classis e mmant. Primo recenset helmintholithor. Μndreporas varias, a limitas, milleporas, tubularias, alcyonia cet. in notabili copia reperiri asserit, monet vero Contra Cl. LERCHIvM ea omnia calcareae non siliceae indolis deprehendi. Testaceor ram, in petrRS muta torum, quoque multa copia effoditur et omne fere cochlearum concharumque genus petrificatum invenitur in agris Halensibus, ex quibus prae ceteris

nominanda erunt nautiliter, c9rnua ammonis, Ortho

ceratili recti, aserinesngulae et columnares, belemniter et quae sunt id genus alia; inter conchitas Vero. astero-

505쪽

hysterosith Idiceus et conchites onymius, ab aliis concha trilaba appellatus, notatu digna videntur, quem posteriorem tamen non ad conchas, sed ad crustacea animalia ignota adhuc pertinere et forsan inferiorem partem animalculi petr alii ab Anglis Dufeysione' nominati esse coniicere nobis liceat. Echinitas quoquo et mammissares et Abulares et fas totos reperiit Cl. Auctor, echinorumque varias in lapideam massam mutatas particulas. Encrinum addit prc po/hausien effossum, rarissime tamen hocce petrefactum in agris Halensibus occurrere monet. Ex

Enthomolitorum genere commemorat combi aurati

thoracem cum rhytris in stat actite contonium, Propo Ruthenburg repertum. Losi ollisios in schisto exhibet copiose comitatus Maias idicus, in marmoro vero expresiae Piscium imagines inueniuntur circa

Ursaedi. G 680petras diuersimode figuratos aliosque piscium dentes circa Opharinen et Quersuri oz-

Currere monet. Refert ad ornithesithos petros i cluni

nidi auium in topho fusco prope Michlitz et Zet eu foedi, quod tamen inerustatis tantum non putrinsectis annumerandum est. Animalium quadrupedum dentes et ossa satis copioso circa werfuri, O ιnhausen, E persiaint in petream massam mutata OCCUPPUndi Putolithorum omne genus lithantracibus vel tophis immixtum offert regio Halensis in vinis locis, et verum sithoxytum prope Mesenitet, Dies su , Oue furi, Haluin inuenitur interdum siliceum interdum cOtaceum. Ex graptolithorum genere dendi ites varii reperiuntur, quorum ea potissimum notari meretur species, quae in lalua prope Sal 5munderinuenta fuit marmorea, coloris pallide fines contis. arbusculis nigris non superficialibus sed secundum omnem lapidis dimensionem percurrentibus ins gai

506쪽

occurrunt. Tertius ordo terras recenset, quarum varias adfert Cl. Auctor ad margas, OchraS, CretaS, argillas , arenaS et humum pertinente S.

In adiecta tandem appendice describit Cl. Auctor

cretae cuiuSdam rariorem speciem. Terra haecce calcarea ex TOophytorum testis comminutis orta in

aggere piscinae prope pagum Niet teben effoditur. Rudior alia, alia subtilior eius deprehenditur varietas. Vtraque constat particulis farinace0 - acer0is non CO- haerentibus, impalpabilibus, albis, inquinantibus, figurae, si obiter spectentur, inordinatae; leuissima est, aquae innatans, cum acidis effervescit et in iis soluitur. Lente vitrea visa sistit haec terra particulas dii formes ex diffractis testaceis ortas, quae tribplicis generis esse videntur, aliae enim cochlearum lacustrium, aliae tubulorum simplicium, dentali- formium aliae exuuias ostendunt '. Adsunt quoque in hac terra corpuscula minima, oui figuram referentia oblique striata, quae in figura addita illu-1trat, et auctoritate b. Ro EsELII aflerit esse peculiarem vermiculorum aquaticorum speciem hucuS-que vero in Ognitam.' Terram huic fere analogam in pago, Lipsiae vicino

Stormenibal dicto, magna satis in copia inuenimus, quae innumeras comminutas testas continet, et ob inde ortam calcaream indolem ad agrorum fertilitatem augendam adhibetur, margaeque nomine ab Oeconomicarum rerum Peritis appellatur.

507쪽

h. e.

Tractatio de similitudine, quae inter Vim ele-etricam et meteora, ab igne et luce pendentia,

deprehenditur auctore IOH. FRID. HARI

rnauit hunc libellum Cl. RA EST NERVS pra fatione, qua docet, quod, quos committere solent physici in eruendis naturae rebus, saepe viam ad veritatem errores aperuerint. Hanc praefationem excipit altera, ab ipso Auctore constructa , ubi et instituti rationem declarat, et res, de quibus in libro suo exponit, generatim indicat. Tractationem quod attinet, tribus potissimum partibus continetur, praemonitiS quibusdam, parte historica de experimentis electricis libero aere institutis, et physica, qua accuratiorem effectuum caussarumque, ad hanc electricitalcm pertinentium, tradit explicationem nouem capitibus, I. de materia electrica, quae nubibus fulmineis inest, a. de fulgure eiusque variis formis atque figuris, 3. de apparitionibus elei tricis, quae turribus nauibusque Obseruantur, . de fulguris effectu, S. de illis fulgurum generibus, quae supra infraque terram incenduntur, 6. de tonitru eiusqUe natura in genere, T. do resonantia tonitruum, S. de resonantium tonitruum effecti. bus, '. de reliquis meteoris ab igne et luce pendentibus , quibus electrica indoles competiti

508쪽

Non dubitamus gratissimum fore, si', quae Cl. Auctor sincero veritatis studio et modesta in sentiendo libertate proposuit, cum iee fore commu

CL BgNIAM IN PRANKLINVs primus suit. qui materiam fulmineam, in terrae atmosphaera natantem, eandem esse reperit cum electrica materia,

ut videre est ex litteris, ab eo Philadelphiae scriptis et ad coLLINSO NivM missis; id, quod experimentis etiam mirifice comprobatum ess Postea eodem successu hoc experimentum repetitum fuit in Gallia an. I7yr cum virga serrea Placentae piceae insistente; deinde ab aliis quoque in

quare non est, ut quis dubitet, utrum electricitatis beneficio explicari debeant meteora ignea, DCC ne p. 39. Inuestigandum modo est, adsitne materia electrica in atmosphaera telluris tanta copia . quanta ad essiciendum fulgur requiratur Deinde, quo pacto fieri possit, ut materia elet trica in aere, velut alia Corpora in materia electricitatem non propagante posita, excitetur Z Denique, qua ratione electricae P. materiae motus perfricando possit elicit Ex phaenomenis fulmineae tempestatis perspicuum est, nubes, et tonitrua et fulgur producentes eadem materia contineri, quam adesse cognoscimus in electricitate arte lam. Sunt vero eiusmodi nubes duplicis generis, aliae per se electricae, aliae non item p. 6. electricae. Nubes per se electricae vapores Complectuntur ad ignem eleffricum producendum idoneos , quique vel e terra vel mari euehuntur. Eiusmodi vapores aeri, tanquam corpori idio . electrico immiscentur, hinc impeditur, quo minus electricitas dispergatur. Ut aliis corporibus non electricis communicari possit haec electrica vis, aqueis

509쪽

vaporibus in aere suspensis opus est. Ignis electricus et vulgaris cum vaporibus aqueis coniunctusessicit, ut aer, per eos distributus, se expandat et in sublime properet. Particulae aquae se inuicem attrahunt, dum aereae se repellunt. Si Vaporum p. set. aqueorum vis attrahens maior est vi repellente particularum aeris, humores confluunt et guttatim in terram delabuntur. Quodsi aer multis humoribus igneque electrico foecundus est, uno ictu ignis e nube prorumpit, essicitque fulmen cum sonitu et strepitu coniunctum. Hinc intelligitur, cur fulgur et tonitru eo loco, ubi plures adsunt monteS, Oriatur, quod ideo fit, quoniam nubes foecundae ad montes appulsae non modo humores suos dimittunt, sed montes quoque ex ea, quae primum accedit, et similiter ex altera, tertia etc. ignem eleefricum YMporum conflictu eliciunt; hinc fulgur, tonitri a e: pluvia. Iam nubes ob pluviam amittit ex parto

corpora non electrica, remanente tamen aere, qui ab alio aere et simul a nubibus aqueis aliisque eo poribus non electricis circumdatus vel cum his vel cum aliis rebus eminentioribus V. C. montibuS, arboribus etc. electricam Vim communicat, quare iterum fulgurat. Sed non ita necessarii sunt montes , ut sine eis nec fulgur neque tonitru existere

possit, nam iis quoque locis, quae ad planitiem

expansa sunt, experientia docente, obseruantur. Electrica enim nubes alteri, quae electrica non est, obuiam veniens ignem tradit, atque ambae aquam

dimittunt et fulgur et tonitru excitant. S epo p. s 3 fulminea tempestate pluribus locis simul fulgurat, quod si contingit, plures nubes electricae ad alias non elei ricas appelluntur. Quae reS quidem iam mini mira esse vix potest, quoniam simile quid experimentis iam cognoscitur, inprimis eo, quod a

Cl. M VS SCHEN BROS RIO nomen habet, cuiusquexationem ut modum instituendi Cl. Wi NKLE Rustertia

510쪽

tertia parte tentaminum electricorum memoriae prodidit. At, cum hoc experimento, ea lege, qua praescriptum est, instituto, facile accidere possit, quo minuS exoptato euentu succedat, aliud mente excogitauit Cl. Auctor quod ita se habet: sumsit quadraginta globos trilibrales ferreos, qui ad tormenta bellica, ut appellant, instruenda, adhibentur, eosque posuit in orificiis calicum vinariorum ex Vitro paratorum. Hos calices in tabula lignea satis eleuata ita statuit, ut unus ab altero eodem, iusto tamen , interuallo distaret. Cum primo globo ex

ferro consecto, ut iam monuimus, connexuS erat globus aeneus intus cauus, cuius dimetiens trium

digit. fuit, huic assixa erat catenula ex filis orichalceis connexa, tum experimenti Muschenbroe-kiani ope nouem lagenis adhibitis et huic sphaerae aeneae et reliquis globis ferreis electricam vim communicauit. Extremum quoque globum se reum copulauit, cum eiusmodi globo aeneo intus cauo, qui in diametro sex digitos habebat, una

Cum catena ad nornam erecta. Quibus rite ordunatis electricam materiam more consueto excitauit,

et non sine admiratione percepit aridum sonum atque fragorem continentem, totque scintillas strudentes vidit, quot globi aderant; luminis vero apparitiones ordinem calicum sequebantur, maxima tamen celeritate. Cum haec omnia ex voto succederent, calices vitreOS una cum globis ferreis admodum sinuosorum et anfractuosorum ductuum statuit in tabula aliqua, quae ope trochleae et elevari et deprimi ad lubitum poterat. Excitata materia electrica, ut ante, vidit eiectas cum crepitu

scintillas sequi eosdem ductus anfractuosos et sinuosos. quae in fulmine incenso apparere solent. Postea loco globorum ferreorum sumsit otia gallinacea satis magna, ubi praeter scintillas fragrantes,

quas emittebant haec ova in uniuersum omnia, tanquam