Commentarii de rebus in scientia naturali et medicina gestis

471쪽

hkinis. Huius enim praeclarissimi viri memoriam, LINNA FUS, cacasiae genere aliter stabilito, exstinxit, nec hactenus restituit, ideoque plantam, minus apto nomine quisqualis appellatam , klei, sitam dicit, ut nos quoque existimamus optime; insignia enim KLEr Nil sunt in omnem historiam naturalem merita, et hoc studiorum suoruna praemium,s quod est, iure maiori postulare. Ille posset, quam

multi alii, ut antea iam do a unc RHARDo notauit Auctor; iterumque de c*pparis gen*re monuit,bNyniam expunctam, neo restitutam huic, liuot mi, nime definito generi intulisse L IN NAnu M. Nons 'im vero hisiniam restituit sed et R. Ρ. H OCHEN WART, botanicae et historiae naturesis studiosissimo sacram esse ORANT Uus voluit plantam,

quam rhodoram dixerat L INNAEUS. Hoe enim nomen, cum alteri datum fuerit plantae apud P NIUM, huic generi non competere existimauit. Cum nomine autem mutato, mutatam et .mend

tam quoque dedit generis eiusdem definitionem. Est itaque hoc henmaniae sos corymbosus axillaris vel terminalis, calyx pentaphyllus, corolla pentape- tala longa, quorum tria in semicylindrum conuolut flamina decem, stylus unus, stigmate pentagono, capsula quinque locularis, quinque valuis. Tandem , cum patagonia DIL L. et patagonula LINN. mala, Vt s OEHMER Us monuit, sint nomina,

reiectis iisdem , genus Cl. Prosessori, ASCANIO, Dano inscripsit, dixitque ascaniam. In generum constitutione etiam aliquando a LINNAEo recessit, et vel seorsim tradita coniunxit, vel coniuncta sep rauit. Ita pasperinam et lachnaeam, angurium et cucumerem, cenopodium et atriplicem, tuam et parthenium, agmen et aloen, tormentillam, potentillam, et fragariam, pent 4orum et sedum, Utrum et hyperi- eum, artessiam et taurum, dryar et grum, e Murum

472쪽

st eomoluulum, septas et trienta in coniunxit, ultimo ubique seruato nomine. Melathriam quoque ad bryon iam retulit, idque ideo fecit, quia sexus in aliis genera non constituat; huius tamen rei sorto immemor, idem genus et nomen separatim in se Biferarum classe recensuit. Santolinam, caleam, et athanagam L INN. nomine Antosinae combinauit. mittania, in L INN A EI si. Decad. II. rudi ori icono expressa, habitu cum eupatoriis conuenit, et cum antherae solutae, aut coalitae, compositam plantam non iaciant, eandem dixit eupatorinm stylis cla-untis antheris quesolutis. Sub ceruillio comprehendit cerotium, fellariam', hoHyleum, et ni nen mediam L INN. sequenti addita definitio no. Habitus at sines, corolla pentapetata, petatis bipartitis, capsula un, locularis; asine autem habet specialem habitum, calicem tetra- pentaphylium , corollam tri- tetra- et penta petatam, indivisam, capsulam uni- tri- et quadri locularem quo genere coniunctim tradidit fugi nam, elatinem, moehringiam, brinoniam, Polycarpore, arenariam, spergulam, et opinem mucronatam atquctsegetalem LIMN. et sic continet hoc genus 32 sp cies, hinc inde specificis nominibus mutatis insignibias. Alia e contrario a LINNA Eo coniuncta, separata denuo proposuit. Chelidonium a glaucio distinxit , trisin v RowN. ad inulam primo, deinde ad

phalantho LINN. separauit, et sub priori genero

naucisam, quam in speciebus L INNAEus assumserat, dein ad cephalanthum amandauerat, seorsim 'proposuit. Addidit etiam nonnulla, a LINNAEO nondum memorata genera, ut est cladium BRO WN, c0yola, genuS a IA QUINO, conditum, et boliatischia, a Cl. Auctore Fasc. I. stirp. austriaz. propositum.

473쪽

XVII.

i. ea

Historiae naturae uniuersalis et particularis una cum descriptione musti regii To

nius XII. etc. Continuatam adhue a Viris CL aurro N et D A U-s E N T o N deprehendimus quadrupedum historiam, atque in hocce tomo generalem naturae Conmsiderationem praemissam cernimus, in qua, quid natura sit, ostenditur. Natura nimirum, ex seu tentia Cl. suppo N, ve vis viva et immensa se offert, quae omnia comprehendit, omnibus quibuscunquo vitam dat, ac quae potentiae Creatoris subordinata, non nisi iussu Dei agere coepit, et adhue, Deo adiuuante, agit. Potentia haec omnipotentiae pMs est, quao se manifestat, estque caussa simul et effectus, modus et substantia, consilium et opus, et ab arte humana differt, quod huius producta opera mortua sint. Effectus istius potentiae phaenomena, in uniuerso conspicua, offerunt, cuius vires perpetuo vivae sunt, quarum aliae corpora penetrant et transserunt , aliae calefaciunt et vitam excitant. Natura itaque omnia peragere posset, si an- nihilare et creare ei datum esset. Sed annitidatio atque creatio Dei attributa sunt: alterare, mutare, destriaere, euoluere, renouare, producere, naturauviribus concessit Deus. Omnia ergo creata sunt,

nec quidquam adhuc annihil atum est; natura inter

474쪽

duos hosce limites medium tenet, nec unquam vel hoc vel illud attingit. Natura est exterior magniscentiae diuinae thronus: homo, qui naturam eontemplatur, per gradus d internum omnipotemtiae thronum accedit; ad venerandum Creatorem natus, coeli ciues, rex terrae terram colit et pulchriorem reddit; ipse praecipuum terrae ornamem tum est, arte sua in apricum proseri, quicquid rinconditum habet tellus. At vero non nisi iure quodam acquisitionis xegnat, terra potius fruitur, quam possidet eandem; eius cura terra colitur, culta se uatur, inpuria eiusdem haec iura sua rursus obibnet, hominis opera delet, puluero opplet, i ndem destruit. Tempora, ubi dominium suum amittit homo . pex bella praeparantur ac cum deuastationibus ingruunt. Homo, qui per pacem tantum solix est, arma aduersus se ipse apprehendit perquo insatiabilem auri cupiditatem excitatus atque per illumit tam pariter ambitionem excomatus humanitati renuntiat, omnes vires ad xsus se ipse impendit, seque demum destruit: sanguinolentis hisce diebus praei' lapsis vanaeque gloriae sumo dissipato, te xam devastatam, artes sepultas, nationes dispersas, gentes debilitatas, propriam fortunam destructam suamque potentiam annihilatam tristi oculo aspicit. Transeamus ad histoxiam animalium, quae in

hoc tomo describuntur. Primum animal et ra est. Hoc omnium animalium quoad pellem elegantisibmum dicitur. Figura equum, leuitate ceruum a quat, et pelle vestitur, quae lineis transuersis labgris et albis seu flavis, se inuicem accuratissime eracipientibus, notata est. Hae lineae in Demella libyae et albas, in mare nigrae et rusae sunt. Plerumque cum equo vel asino comparatur, nequo

tamen ad hune, neque ad illussi pertinet, sed animal

475쪽

sui generis est. Zebra non confundenda est cum illo animali, quod a veteribus onager dicitur, neque etiam cum asino Arabico et asino siluestri comparanda. Promontorium capitis bonae spei solum eius patrium est, ex quo in alias regiones translatum dicitur. Ferum animal est, nec cicurari potest. Animal hoc, ut equus et asinus et mulus ad se p. r r lidipeda pertinet, eiusque partes internae, inprimis ventriculus et intestina maximam conuenientiam cum partibus equi habent. Partes generationis ut in equo et asino inueniuntur.

a) Hippopotamus animal est, veteribus quidem ri. ar. non ignotum, sed imperfecte et male descriptum:

immo inter recentiores unum tantum Auctorem It tum, nomine in EN GHI, accuratam descriptionem dedisse, Cl. nurvo N notat. Laudatus Vir,

Aegypto tunc temporis vivens, in sesta, hunc in finem facta, hippopotamum marem et Demellam cepit, quae utraque globulis plumbeis maioribus,

ex selopeio explosis, necauit. Cutis, annotante Cl. TER E N G H ι, admodum crassa et dura, rictus

ingens, pedes quatuor unguibus diuisi sunt; magnitudine equum vel etiam busteium maximum superat. Cauda testudinis caudae similis est, sed multo erassior. Rostrum et nasum ut busteius, sed multo maiorem, pilosque breues et paucos tantum habet; vox eius inter mugitum buffeti et hinnitum equi media est; dentes admodum magni sunt, sed non

promi ni, oreque clauso, obteguntur. Quoad figmram animal hoc cum busseto et porco conuenit, e ceptis dentibus incisuis. Colox obscurus et nigrescens est. Pullum unum tantum parit. Piscibus, crocodilis, cadaueribus, adeoque carne, attamen et OryZa granisque vescitur. Dentes inclisivi et inprimis canini maxillae inferioris admodum longi, sortes

et adeo duxi sunt, ut cum chalybe scintillent.

476쪽

Hipp opotamus mas ab extremitate rostri ad ortum caudae usque sedecim pedes Parisinos et nouem pol lices longum est, in peripheria quindecim, altitudine autem sex pedes cum dimidio habet. Crura duos pedes et decem pollices longa sunt caput tres pedes cum dimidio crassum est: rictus, si hiat, duos pedes et quatuor pollices aequat. Dentes myiores vltra pedem longi sunt. Etsi itaque hippopotamus , tantis armis instructus, terribile et crudelo animal esse videtur, a natura tamen mansuetum est. Praeterea adeo lente in terra incedit, ut nullum an, mal cursu attingat: velocius tamen natat pisceS-que venatur. Pedes palmatos non habet, nec nisi ob corporis volumen velociter natandi facultatem habere videtur. Fundum aquae petit, diu ibi commoratur, ibidemque etiam, quasi in aere libero in cedit. Magnos fluuios Africae nec unquam mare inhabitat. Per diem in fluuiis commoratur, sub nocte autem in terram se confert, ibidemque arundine saccharisera et oryo etc. vescitur. Mas et Demella se inuicem soquuntur, nec haec nec ille alterum unquam relinquit.

Anatomica hippopotami deseriptio ex foetu hie

desumta est. Notamus ex ea, canalem intestinorum

tredecim pedes cum dimidio longum fuisse, et ventriculum figuram prorsus singularem habuisse, constitit nimirum ex tribus partibus; praecipua earum, a fundo sacci maioris ad pylorum usque exporrecta, intestini formam habuit. Huic duae appendices sub intestini coeoi quasi serma adhaeserunt. Ventriculo dissecto, in parte maiore septum apparuis. Corbreue et acuminatum fuit. Lingua lata, plana inque extremitate rotunda apparuit. In ventre mammae duas, duos pollices cum dimidio, a vulva di, stantes, Iocum inuenerunt. Caput osseum adulti

bippopotami, in mussio regio asseruatum, a capito equi

477쪽

equi et busTeli multum differt, haecque disserentia

inprimis a crassitio maxillarum dependet, quae abi alveolorum dentium anteriorum prouenit. Demtes in hocce capite numero triginta sex suerunt: inquauis nimirum maxilla quatuor incisivi et utrinquo caninus unus, sexque mola S. Alii auctores quadraginsa quatuor numerant. Substantia dentium. incisitiorum et Caninorum eb0ro durior est, neque fauescere dicitur.3 in Alce seu cenuus cornibus accusibur, Palmatis P. TRLI NN A EI et ceruur rangifer seu tarandus ONNAEI.

Duo haecee animalia non nisi in regionibus borealibus reperiuntur; alce quidem ad circulum pol axem et rangi fer super eundem in Europa et Asia deprehenditur. Reperiuntur etiam in America, et in illis quidem regionibus, ubi frigus maius, quam in Europa saeuit. Intensissimum enim frigus non metuunt, et xangifer in Groentandia et Lapponia inque vingionibus septentrionalibus Asiae communis est. Ab ce autem in Norwegia inprimis, Suecia, Ροlonia, Lithuania, Rustia, inque Sibi ria et Tartaria ad regiones boreales Chinae usque occurrit, et alce sub nomine or nal et rangi ser sub nomine caribos in Canada ut regionibus septontrionalibus Ameri exursus deprehenduntur. Alce ceruo maior et erassior est, cruribus que longioribus insistit: collum breuius, pilos longiores et Oornua multo ampliora et densiora habet. Rangifer ceruo minor, robustior est, et cruribus breuioribus et crassioribus pedibusque amplioribus incedit; pilos copiosiores et co nua longiora pluribusque ramis praedita habet. Duo haec animalia in collo pilis longis, cauda breui et auribus longioribus, quam ceruus, instructa sunt. Nunquam saliendo incedunt, sed cursus eius grauior est, et absque interrupta serio perficitur, tam sebitus tamen, tamque leuis, ut viam eodem tem p 0r

478쪽

P0re, quo ceruus, absoluat, neque tamen corpus adeo defatiget. Per integrum enim aut duos dies currunt, neque gradum sistunt Rangiser montes,

alce sylvas humidas inhabitat. Vtrumque animal gregatim ocςurrit, et cicurari se patitur, ita tamen, ut ransiser domesticum quasi animal euadat. Ex hoc, r n sero nimirum, Lappones multam capiunt utilitatem : iis enim, ceu equis, ad trahendum, utunturi foemellarum lac, vaccino spissius, eundem usum, quem hoc habet, pili eius vestimentis inseruiunt, et ex cute corium molle et admodum durabile parant, Tempore byberno istud animal lichs- De albo, quem sub nive cornubus suis effodit, ubuit , gestat' autem turionibus et foliis arborum linbentius, quam herbis vescitur. Lappones ditissimigr es ex quingentis rangiseris compositos habent, pauperes decem vel duodecim numerant. Si in aliud clim transferuntur, breui tempore moriuntur. Cornug quotannis deponunt. Foemellae octo menset uterum gerunt, et Unum pullum pariunt, cuius color mixtus ex ruso flavus est, qui in adulto in suscum sere nigrum mutatur. Quilibet pullus matrem duos tresue annos sequitur, et quarto tantum incrementum ab luit, quo anno ad labores plus redditur. Vt mollius euadat animal, castratur, quae operatio a Lapponibus dentibus perfieb

xii sunt, qui sub hyemis finem in cute generantur,

versus autumnum rursus euanescentes. Multa cum

cura Lappones rangiferos domesticos pascuntur, et ad paruum gregem plures homineS requiruntur, cum alias facile aufugiant, seque feris rangiseris admisceant. Lapponum diuitiae unice in rangiseris consistunt, omnemque victum et amictum ab iis accipiunt. Si celeriter incedunt, se or ac strepitus Pedum ungularumque tantus est, ac si stangantur

479쪽

ossa, qualis strepitus et in alce obseruatur. Hostes horum animalium lupi et gulones sunt: nunquam tamen unus, sed plures lupi rangiserum aggrediuntur, cum facile vel ungulis vel cornubus interimantur. Rangi seri et alces ruminant, et rangiserorum domesticorum aetas ad tredecim vel quindecim annos non excedit, cum seri trigesimum sorte annum attingant.

Quod ad aleen attinet, Iste ceruo et rangisero p. Ioy. multo maior et sortior est, colorem, ut asinus ob nereum habet, et corium adeo durum, ut globum plumbeum fere eludat. Vngula serit hocee animuet multa milliaria de die percurrit. Venantur int

rim animal hoc ut ceruum, multorum canum et venatorum ope. Persecutum animal neque tamen

vulneratum subito saepe in terram prosternitur, inde epilepsia laborare dicitur. 3 Lbex, rupicapra aliaeque caprae adeo cum p. 13 6. capris domesticis conueniunt, ut animalia haec nequaquam species diuersas, sed varietates tantum coimstituant, quamquam nouem plerumque vel decem ab Auctoribus enumerentur. Sic I) Hex reliquarum caprarum stirps est; χ) capricornur non nisi ibox spurius est, aut potius ibex per clima degeneratus; 3 caper domesticus ab ibice ortum habet, qui in statu naturali non nisi caper serus est; ) rupicapra varietatem tmium caprae sistit, qua cum inexcoire debet; sin capra parua, cornubus rectis inque vice recurulis, de qua LINNAEus loquitur, rup, capra Europaea est, in America minor facta; 6 capra parua cornubur deorsum reflexis, cum capro Africano conuenit, et ex rupicapra Americana producta

ηst capra nanu, quae probabiliter foemina capri. Africani est, varietatem tantum speciei vulgaris sisti 8ὶ idem de capro et eupra Iudaica dicendum est; 9 cs pro AEgytiaca angora) eadem ratione se habet.

480쪽

ro in capra Indica praecedentis varietas est. Ex his itaque colligit Cl. nuppo N decem haec animalia decem tantum varietates unius speciei es e, a diis ventia climatis productas, caprasque in multas similitudines esse transfiguratas. Ibicem, capricorni sceleton, rupicapram, caprum Africanum, capram n nam , Caprum Iudaicum, et capram Iudaicam deibneata hic deprehendimuS. D. r 9. 4'stripli 0ne anatomica nihil notatu dignum reperimus. Omnes enim partes partibus caprarum fere similes sunt, adeo, ut non nisi leuissima diser, mina, in hoc vel illo reperiunda, disserentiam horum animalium constituant. Sic in ibice caput inprimis se offert, quippe quod cornubus praegrandi bus duas pedes et vltra longis instructum est. In xupizapra cornua mox supra orbitas eminent, pili que huius animalis longiores et crassiores, quam in capro domestico sunt. Caeterum in hoc et illo partes quodammodo robustiores censendae sunt. In capro Iudaico partes omnes a capro domestico

parum discedunt, nisi quod animal minus sit. p. 198. S) Migo. Animal hoc in Hungaria, Polonia,

Tartaria et Sibiria meridionali Obulum, a GES NOR O colur dictus , speciem caprae sylvestris sistit, quae vero ob formam cornuum et ob defectum ba hae gaZeliis similis est. Cornua tamen in salua albhicantia et pellucida, in gaχellis vero nigra et opaca sunt. Respectu indolis potius cum gaZellis quam ibice et rupicapra conuenit. Regiones enim momtosas non inhabitat, et animal velocissimi cursus et altissimorum saltuum est. Iconem nullam hic re

p. et o I. 6) Gazellae. Sub hoc nominb tredecim species seu potius varietates animalium intelligunturi quae in uniuersum quoad corporis formam, sun aiones naturales , motus leuitatem Deo non magni

indinem