장음표시 사용
131쪽
tecta materia dividitur in plures. Nam cum prudens circa humana bona versari ducatur ; & bona vel circa se ipsum vel circa alios sint ; propterςa prudens non mialius aliis, quam sibi providere studebit. . Ex his itaque prudentiam dividimus in eam, quae est ad alios, & eam, quae est ad seipsum. Ea vero quae est ad alios, vel in secietate politica, vel ceconomica cernitur. In utraque,tam politica,quam oeconomia
ca, Cato Portius , dc alii complures claru runt; ut & optimi Senatores, & patres familias sint habiti. Et sane Politica prudentia vel est in universalibus legibus condendis ς α dicitur Prudentia architectonica ; haec est in optumo Principe ; & fuit in Solone, Lycurgo, Pompilio: vel est in particularibus casibus, dictis, factisque explicandis ; & nomine generis Politica dicitur, seu Legalis; haec fuit in Scaevola, Paulo, Ulpiano: vel est in belli administratione; & dicitur militaris ; haec fuit in Fabio, qui sedendo, & cunctando omnem hostibus conserendae manus opportunitatem adimebat; . in Caesare,qui succeptis negotiis adhibebat celeritatem ; in 'nnibale, qui intentus ad singula, no munimas quidem occasiones frustra labi patiebatur. Et quidem legalis, dc militaris, si, cum prima
132쪽
r18 INsTI Tu T. MORA L. prima conseratur , se ad illam habebunt perinde atque praxis ad theoricam. Illa vero, quete erga semet ipsum est, non est prudentia, ut vulgus existimat, praestantillima ; atque habitu differt a prudentia erga alios; & non tantum respectu personarum. Neque obstat, quod si quis ab hostibus captus vitam si iam prudenter conservet, & inimicorum manus effugiat, is vitae suae consuluisse videbitur; & tamen una e demque opera, & domui suae patrem familias , & Reipublicae suae prudentem civem conservabit. Nam fines diversi , licet unus ordinetur ad alium, tamen diversificant speciem habitus. Dividitur etiam prudentia non tantum ratione si1biectae materiae , sed ratione actus diversi ; Nam prudens de rebus agendis conssiliabit . quod quidem pestinet ad habitum bene consiliendi. ' - . At vero examinabit, & iudicabit per sagacitatem , atque sententiam. Silgacitas iudicar secundum legem. Sententia est iudicium boni viri, qui iudicat secundum arquitatem. Sed prudentia persecta , non tantum quaerit, & invenit per consilium; non tantum quaesita , & inventa iudicat per sagacitatem , sive sententiam; sed praeterea te ipsa praecipit quaesita , inventa,& iudicata. Est igitur prudentia non selum
133쪽
Dividitur etiam prudentia , ratione triplicis oculi. quem illi veteres non rem re tribuere; memoriam stilicet, intelligentiam, & providentiam ; Ut primo praeterita , secundo praesentia , tertio futura pro
Et quoniam ea quae extenduntur, perfectius videri solent , haec compendiosa prudentia planius hoc anno explicabi
Sed ad tantae molis ossicium faeliciter exequendum , sitnt nobis Aristoteles, eum Scoto, & Caietano , qui fuerunt Ethicae summitas distiplinae, summis precibus invocandi.
Triplex oculus prudentiae ad eam inspieiendam est ab eadem oculatissima prudentia mutuandus; in ea, quae nec cognosti, nec disterni, nec intelligi, penitus possunt, ita livide reseremus ; ut quodammodo ante oculos posita , veluti in speculo vide
134쪽
DEcimus tertius est Annus; cum in Dptima omnium disciplina ; unde faelicitatis cognitio manat libere philoso-
Quid enim philosopho indignius; quam
in .anius magistri verba iurare ; & consecrare se ipium , tanquam mancipium, certis quibusdam , destinatisque 1entem
Quod etiam Basilius admonuit, libro deliberalibus disciplinis ; dicens; non oportere nos veteribus viris ; quantumvis ingenio, &doctrina praestantibus; ita permittere gubernacula mentis nostrae ; ut sequa- .mur quocunque ducunt; sed debere nos falsam contemnere , & ab aliis inchoata perficere. 1 Et quidem ; cum sit omnibus inquirendae veritatis innata cupiditas; illa pro sus inanis esset & otiosa . si absque ullo iudicio quaelibet maiorum dicta probaremus ; & ab iis more pecudum duc
Quare irridenda illorum sententia qui
135쪽
qui non putant posse fieri ; ut si plus
sapiant quia minores voeantur 3 aut illi desipuerint, quia maiores nominan
Fatemur, Chrysippum, Epictetum, Plutarchum , Senecam permulta mandasse litteris , quae non parum conferunt ad bonos mores comparandos. Hi tamen potius sententias, quam artem de moribus confersere.
Nec Plato res Morales via & ratione tradidit ; sed quemadmodum oratores, &Poetae nonnulla dicunt ad vitam utilissima ι sic ille sparsim, nullo ordine, aliqua utiliter dicit . Nunquam tamen ex illis quisquam conflare poterit artem aliquam,& doctrinam. Solus labor Aristotelis totum huius artis pondus , & dignitatem sustinere via
At etiam ipse quaedam principia iecit, tanquam totius artis firmissima fundamemta , quae posIunt facile convelli: & si1mma tantummodo rerum fastigia deliba
Actio secundum virtutem , iuxta primcipia Aristotelis, est hominis finis, & MILeitas ipsius. Sed omnis actio est motus , & omnis motus habet aliquem finem ; ergo actio
136쪽
132z INSTI Turi MORAT. non est finis, sed potius motio.adipstan finem : ergo actio non est talicitas, sed potius via ad talicitatem, de ut ita dicam talicitatio.
omnis actio habet aliquem terminum, ergo actio, non est hominis finis, & talicitas ipsius : Sed ille terminus , ad quem actio tendit, hominis finis, & felicitas est. Quare actio non est finis ipsius hominis. Sed finis est voluptas, aut honestas, ad quam actio tendit. Et merito finis hominis collocari debet, non in actione, sed in voluptate, aut honestate, quae consequitur actionem. Nam voluptas, & honestas sunt quid praestantius ipsa actione; cum sint terminus, & perfectio actionis. Et quidem si talicitas esset in actione, celsante actione, talix desineret esse talis,& ipsam talicitatem, quasi vestem deponeret; in sequenti actione resiampturus. quod dicere est 3bsurdum. Potius igitur ponenda est talicitas in honestate, quae semper manet.
Unde illud , si quid honesti feceris
cum labore , labor praeterit : honestas
Et ita sentiendum esse de talicitate , idem Aristoteles confessiis est , initio Moralium , dicens ι omnis actio bo-
137쪽
num quoddam expetere videtur. Quare Philosopnus ; dum postea asseris, actionem secundum virtutem esse hominis finem ; neque verum asseruit ; ut probavimus ; neque locutus est congruenister ad suam doctrinam . initio tradi
Et si ille iecit hoc fundamentum Moralis aedificii, Omnis inio bonum expetit ; non debebat poste illud sundamem tum convellere, & sibi contradicere , ponendo felicitatem in actione : sed ponere debebat selicitatem in illo bono, quod . expetitur ab actione, & ad quod actio o
Virtutes 'mnes , iuxta principia philosophi, ita sunt connexae, ut qui unam habet, omnes habeat ; qui una caret,omnibus destituatur. Sed virtutes esse connexas, ab ipsa experientia , & a communi hominum opinione rabhorrere videtur.
Nam.non solum in singulis hominibus , erum etiam in populis , aliae virtutes laudari ; aliae desiderari viden- Plato nonnullos homines timidos i liberales tamen esse dixit. Laertius quoque dixisse Platonem assirmat, virtutes se iuvicem minime consequi: posse enim aliquem
138쪽
ε3 INsTI Tu T. MoR4 L. prudentem, iustumque esse , intemperam
Idem Plato Spartanos fortes, ac temperantes vocat; iniustos tamen. Massilienses iusti, ac temperantes habiti simi ; sed non sortes. Romani fortes, ac iusti, sed non temperantes. Aliique populi, virtutibus ullis floruere. In Spartanis deficit Iusticia. In Masiliensibus Fortitudo. In Rompanis Temperantia . Quod etiam rationi consentaneum est . Nam si virtutum habitus ex frequentatis actibus fiunt; & non con stim omnes, quasi divinitus infunduntur: pauper, qui in actibus temperantiae exerceri potest, in iis autem, qui ab liberalitatem' spectant, non potest; temperans quidem; non tamen liberalis eridie . idemque in
Etenim tam multae , & tam diveris in- ter se simi Morales virtutes ; ut dissicillimum sit in omnium & singularum actibus quenquam exerceri: praesertim; cum in plerisque occasio desit, in plerisque materia, inplerisque natura, qua non aequε ad cuncta propensi sumus. obiiciet fortasse aliquis; Prudentia non est sui credit Scotus in 3. dist. 36.) habitus intra limites intellectus; cuiusmodi est scientia , & ars et sed Praerequirit etiam appetu
139쪽
Non enim prudens' ea , i quae sint ad finem, tanto lavore inquireret ; inventa ilia dicaret; iudicata sibi praeciperet ; nisi ab appetitu recti finis excitaretur ad inquirendum , iudicandumi , & praecipien
Sed i hie appetitus recti finis , quem sepponit de praerequirit prudentia ad suos actus 3 gignitur in nobis i beneficio: ora virtutum Messium ι quarum est efficere appetitu mifinu . et E go Prudentia praerequirith omnes Virtutes Mollites vi Quare'virtutes sustuccin
Huic obiectioni respondetur, verum esse, prudentiphi'non esse habitum intra limites ipsius intellectus, sed praerequirere appetitoris ecti finis. os a
Θ Nohest tamen verum, quod talis gre litus recti finis pendeat virtutibus Moralibus : pendet enim a'sela cognitione, &dictamine infellectus practica ψ qui cognoscit &dictat rectum finem; ti& hanc cognitionem & dictamen sequitur voluntas ι, seu appetitus recti finis. a i Q re'; 'seu rectam finem velimus; seu ea ,''quae sant ad illum finem; semper , solius intellectus practici benefi-I cIO.
140쪽
1ις IN set I x. MORA L. cio , & opera , recte volumus Ma Et sicut solus intellectus practicus ductando rectum finem, excitat appetitum illius ; quem prae requirit prudentiae ad suos
i Ita etiam isolus intellectus masticus, dictando circumstantias , dirigit. actiones
ri tune solus, intellectus sabsque prudentia. i dictat: esci a b Et pariter virtutes moralean in fieria non possunt excitare lappetitum aucti finia 4 quia non existunt ι . Ilii Hoz r , h - Et tune ius intellectus excinti sobiiciet uci umi alius I Virtutes. Omnes cum ipsa prudentiat, iquae est, at tan' quamicum communi terminor creulantur : Ergo sunt connexae et i Sicuti -- des lineae ductae a Idemulcente uisunt connexae , quiar in eodem centro uisium