D. Dionysii Carthusiani In omnes beati Pauli epistolas commentaria. Cui quidem in componendis enarrandisque sacrarum literarum libris, si singula spectes pari ingenio dexteritateque vix alter successit

721쪽

Cap. Id.

ouanto magis putatis deteriora id est,grauiora, . Hereri supplicia,eum,qui filium dei conciacaverit eum inhonorando eiu que mandata spernendo, Et sanguinem testamenti pollutum duxerit id est , sanguinem Christi quo confirmatum est nouum testamentum parui penderit, & quasi insufficientem putaueruad auferenda peccata Ab hoc asserens legalia simul cum eua- gelio obseruauda, In quo sanguine, id est, cuius effusione sansi catus G id est, a vitiis expurgatus de gratia decOratus,primum in baptismo,deinde in poenitentia, Et spiritui gratiae contumeliam fecerit' id est,gratiam spiritus sancti co-tempserit, seu spiritum sanctum , omnis gratiae collatorem a se repulerit,eiusque effectum,videlicet peccatorum remalsionem,non ei sed obseruantiis legis ascripserit Z Talis grauiter punietur. scimus enim qui dixit, id est , veracem esse cognoscimus deum,qui ait, Hibi reseruate, Vindissum id est,mihi vel vicariis meis, puta iudicibus, Et ego retribuam iusta ultionem per me vel meos ministros. Hoc dominus quantum ad sensum loquitur in Deuteronomio, Mea est vitio, & ego retribuam eis in tempore.secudum quosdam habetur in propria sorina apud Ezechielem ecsidum transationem septuaginta interpretum. Et iterum dicit scriptura Quia iudica bit dominus populum suum bonos ab impiis liberando. Horre dum G incidere in manus id est , in iudiciariam potestatem& iustum rigorem, Dei uinentis praesertim post vitam praesentem. men in hac vita melius est incidere in manus dei quam hominum. Propter quod Daniel ait, Melius est mihi incidere in manus domini, Multae enim sunt miserati eseius quam in manus hominum . Melius itaque nobis est ita hac vita a superioribus nostris ac fratribus increpari & corrigi, quam in futuro a deo redargui. EDeindσApostolus instruit eos commemorando praeterita bona eorum, ut sic prouocentur ad meliora. Rememoramini autem pristinos dies id est,ad memoriam reuocate conuersationem vestram quam in

principio conuersionis vestri habuistis, is quibus diebus Illuminati aspiritu sancto, Hagnum certamen susinus, pugionum, id est, validam impugnationem persecutionum. Et in altera quidem id est, in uno genere impugnationis, probriis o tribulationibus id est sonuitia 5. tribulatio-nς Patiendo in Propria persona, spemcid x hominum

722쪽

Facti qui vos cum admiratione inspexerunt propter ma- tgnitudinem calamitatis,afflictionisqite Mestrae. In altero av. ρ tem di est alio genere tribulationis, socii taliter conuersan

tium id est , aduersa patientium estis, E fecti condolendo afflictis, eorum miseriam quasi propriam aestimantes. Idea subditur, Na o vinctis copii essiis, corde & opere eis subuenistis. Et rapina bonora uestrorsi cum gaudio suscepistis, .i .hil animo tolerastis,quod vestra vobis violeter ablata sunt. Infideles nanq; Iudaei rapuerunt bona primitiuae ecclesiae in Hi rusalem & Iudaea collecta . Ideo autem fecistis ista ac sustinuist is,quia eratis cognostentes uos habere meliorem maneristem subsentiam id est,coelestes diuitias,quas nec oculus vidit, B nec auris audiuit. Haec modo habetur in spe, & si propter ea

temporalia contemnantur,acquiretur cito in re. Nolite itaque

amittere confidentium vestium id est, no cessetis in deo confidere, in quo hucusque confisi estis inter tot diuersa te aspera, Quae confidet ia Hagnam habet id est meretur, Remune rationem gratiae & consolationis in praesenti,& gloriae in futuro. unde Esaias testatur,Deus iudicii dominus, Beati om- Esai frunes qui expectant eum. Patientia enim quae est virtus moralis passionem tristiciae reprimens , estque aequanimis tolerantia aduersitatum, Vobis necesseria es Haec virtus praecipue necessaria est Christiano,volent i pacem cordis habere,& deo Ctranquilla mente seruire: Ideo dicit saluator, In patientia vestra possidebitis animas vestras. Et Iudith,Illi qui tentationes Iudith. r. non susceperunt in timore domini & in patientia sua, exterminati sunt.Denique ut Salomon profitetur,Qui impaties est rem. . operatur stulticiam. Et, Melior est patiens viro forti, Ut tis. Prou. IGluntatem dei .i.diuina praecepta, Patientes no cessa odo a nis operibus propter quaecunque aduersa Reportetis id est pro vestro labore recipiatis ac reseratis in futuro,cum dimis- fi fueritis a tribunal i Christi, Promissionem .i.promissam felicitatem,iuxta illud ,Venientes autem veniet cum exultatio- pDI. H Dne, portantes manipulos suos.Vnde dicit Petrus,Videntes Ie- 1. Peta. sum exultabitis laeticia inenarrabili , reportantes finem fidei vestrae salutem animarum vestrarum. Merito autem serua-da est patientia. Adhuc enim moricum aliquantulum . i. valde breue restat spacium, Et qui uenturus δὲ Christus Veniet

vel in die finalis iudicij per localem descensum a coelo super

vallem

723쪽

D valle Iosaphat, vel in morte cuiuslbet,per iud ici j exhibiti

nem. Dicitur enim deus ad aliquem venire , quando visitat Oc.3. eum per pinnam vel gloriam,prout ipse loquitur,si non vigi- Iaueris veniam ad te tanquam fur. Et no tardabit. Vita enim nostra breuissima est. Et quavis tempus praeiens usque ad die ludici j longum videatur, tamen comparatione aeternitatis semul. 89. quentis breuissimum est:sicut ait Psalm. Quoniam mille anni Abacuc.2. ante oculos tuos, tanquam dies hesterna quae praeteriit. Hine riptum est, Patientes estote usque ad aduentum domini, de confirmate corda vestra,quoniam ad uetus domini appropim Roma.L quabit. Ecce iudex ante ianuam assistit. Iustus autem meusF isis. id est, homo iustus mihi acceptus atque electus, Exfide hoe E est, per fidem & meritum eius, tanquam per fundamentu virtutum, Viuit, vita gratiae,loquendo de fide formata de quai.Ioan. s. ait Ioannes, Haec est victoria nostra quae vincit mundum, fi- u.M. des nostra. Qui enim incredulus est, infideliter agit, Quod si subtraeserit se id est,a fide & aequitate recesserit, Non placebitaniniae meae id est, Voluntati meae. Anima enim non conuenit deo secundum diuinitatis naturam, nisi metaphorice. Sine fide putem impossibile est deo placere,ut infra habetur.Haec Abacuc.2. verba habentur apud prophetam Abacuc secundum transationem septuaginta interpretum. Nostra vero transatio talis est,Ecce qui incredulus est no erit recta anima eius in semeti ipso. Iustus autem ex sua fide vivet. Nos autem non sumus sub/F tractionis id est, auersionis adeo Filii id est, huic vitio no sumus subiecti vel dediti, sicut patri subiicitur filius In perdi. . tionem id est ad acquirendam damnationem aeternam quam meretur ista subtractio, Sed sumus fili j Fidei dei adoptiui per fidem formatam. In acquisitionem id est,ad obtinendum saluationem Anime nostrae,quia per sdem venitur ad beatificam dei visionem. Cap. x L Πῖ autem fides speraridarum s vantia rerum

argumentum non apparentium. ARTICvLvs. Tr. Heb. Ioa

Voniam in fine praecedentis capituli dicit Apo- stolus spiritualem vitam iusti dependere ex fide tanqua ex fundamento,idcirco iam pandit praeconia fidei:primo causam definiens. deinde em

caciam

724쪽

IN EΡIs T. PAVLI AD HEBRAEOS. 3 so

caciam eius per diuersa ex epta exponens. Sic ergo eain defi- Αnit, Esὶ autem fides sperandarum substantia rerum id est habitus de rebus sperandis, videlicet de bonis futuris in patria.' Argumentum id est,adhaesio Non apparentium . i. supernaturalium veritatum,quae per rationem comprehendi neque- 2. r. munt vel videri. Sumitur itaque hoc loco substantia non prout condistinguitur accidenti,sed pro quacunque entitate. Et argumentu accipitur pro affectu argumenti, scilicet pro adhaesione .Fides ergo vocatur substantia rerum sperandarum. i. pri . lma inchoatio per quam res sperandae nobis insunt. Apostolus vero no ponit definitionem fidei in propria forma, sed sic rediguntur verba eius in definitionem fidei. Fides est habitus intellectus,quo inchoatur vita eterna in nobis,per que consentit ratio no apparentibus , seu supernaturalibus veritatibus. BCui definitioni concordat descriptio fidei quam septimo capitulo de diuinis nominibus Dionysius tradit Micendo,Fides Diodisus.

est manens credentium fundamentum , collocans eos in veritate,& veritatem in ipsis. Augustinus quoque,Fides inquit Augusti.

est virtus qua creduntur quae non videntur. Et Damascenus. Damasci

Fides est non inquisitus consensus. Denique quod fides sit substantia id est inchoatio, per quam insunt nobis speranda, id est , beatitudo aeterna, & ea per quae ad eam pertingimus, quae iam in nobis sunt per quandam inchoationem, declarat Apostolus, In hae enim fide formata quae est virtus theol gica id est,per fidem vel potius per interiorem & exteriorem cactum eius Testimonium id est attestationem iusticiae ὶ deo' consecuti sunt senes id est, patres antiqui. Perhibuit nanque eis testimonium deus quod iusti essent propter fidem ipsorii. Fide quae est supernaturale Iumen mentis Intelligimus

aptata id est, ordinate producta. ac sapienter disposita Esse secula id est, entia uniuersi Verbo dei id est, per

filium de quo dicitur,omnia per ipsum facta sunt.Vel,Verbo Ioan. r. dei,id est, liuino praecepto. Iuxta illud ,Ipse mandauit & crea- Psal. 32. ta sunt, Vt inuisbilibus id est,informibus elementis. Vnde in Genesi ubi habemus,Terra erat inanis & vacua, transatio sene. I. qua utitur Origenes,sic habet:Terra erat inuisibilis, Visibilia Origenes..i.mixta vel ipla elementa sormata, visu perceptibilia. Fieret ex invisibilibus. i post creatione spiritualium substantiarii

visibilia fierent, non posterioritate temporis, sed dignitatis. .

725쪽

D Vel, ex invisibilibus, id est , aeternis idaeis in mente diuina splendentibus quasi ex sormis exemplaribus,visibilia fierent.

Omnia enim condidit deus secundum id aras seu exemplares Metiue. suae sapientiae rationes,quemadmodu ait Boetius, O qui perpetua mundum ratione gubernas. Et post pauca, Tu cuncta superno, Ducis ab exemplo pulchru pulcherrimus ipse. Mundum mente gerens, simili quoque imagine formans. Fide id est, ex fide diuinae prouidentiae ac remunerationis futurae, pene. . Plurimam id est, pretiosiorem Hostiam Abel quam cain

frater eius obtulit deo. Obtulit enim Cain de fructibus terrae. Abel vero de primogenitis gregis sui ,& de adipibus eorum perquam fidem . seu plurimam hostiam resimmisi consecutus est adeo Esse iussur id est, deus testatus est eum. esse iustum. Ideo subditur, rasimonium perhibente muneribus ἰ idem eiis deo. Testimonium nempe perhibuit deus muneribus seu hostiis Abel, quod sibi accepta essent ta verbo quam facto. Verbo,cum dixit per Moysen: Respexit deus ad Abel,

. & ad munera eius. Facto, quoniam ignis de coelo descendens super hostiam eam cosumpsit. Vnde transatio Theodotionis sic habet Inflammavit dominus super Abel, de super munera eius. Et per illam fidem atque fidelem oblationem. Dofunctus hoc est,a fratre occisus Adhue loquitur id est,merito sua: iustitiae iustam vindictam exquirit de innocenti sua sene. 4. occisione, prout dominus aiebat ad Cain. Vox sanguinis fratris tui clamat ad me de terra.Vei,defunctus adhuc loquitur, id est, loquendi materiam nobis ministrat.Nam fides & opus

F eius reddunt eum tam commendabilem ac imitabilem ,ut semper commemoranda sint nobis , nec deficiat laus eius de ore lassith. in nominum usque in aeuum. Fide id est,merito fidei. Enoch Gene. s. translatus est in parad isum terrestrem angelico obsequio Nevi ret id est, ne experiretur Hortem naturalem & corporalem in seipso tamen in fine mundi morietur,sicut Helias. Occidetur enim in Antichristo. vel ,ne videret mortem alio- irum, praesertim tempore diluuij , quam videre miserabile erat Et non inuraiebatur ab hominibus eum quaerentibus,ssidem ui transsulit illum deus in paradisum terrestrem. Hoc est,

in . A quod legitur in Genesi, Enocli ambulauit cum deo, & non apparuit,quia transtulit illum dominus. Ante translationem e

iar testimonium habebas placuisse deo quoniam deus testabatur

726쪽

ad aliquos, quod Enoch sibi placeret,& multi iusti testimo- Λnium perhibebant iustitiae eius antequam transferretur in paradisum.De hoc Enoch icriptum est per Sapientem , placens seti . . deo factus dilectus, & vivens inter peccatores transatus est. Raptus est ne malitia mutaret intellectuna eius. Sine fidemnim impossibile est placere deo. Oportet nanque habere habi- Rom.3. tum fidei,& interiorem actum eius ad hoc ut opus sit merit

rium, quoniam fides dirigit intellectiim ad finem supernatu ratem. Unde Romanis dirit Apostolus. Q cquid non est ex

fide,peccatum est. Credere enim oportet accedentem ad deum

id est, colentem seu exorantem ipsum deum. Quia es hoc est.quod deus vere sit unus verus deus, cui maxime conuenit R ..t . esse. Hoc tamen per naturalem rationem cognosci potest , & pDI.

multis philosophis ex proprii ingeni j studio patuit. Nihilomi Anus credendum proponitur, quia communitas hominum cui

prouidet deus, non vacat huiusmodi naturalibus considerationibus de deo. Credere quoque oportet quod Et inquiren/tibus se remunerator sis id est, quod deus cultoribus suis mercedem impendat. Sine horum duorum fide nemo adultus un- xμια oquam saluari potuit. Nec lassicit fides ista,sed alia multa credere est necesse. Forsitan tamen suffecit ante legem scriptam.& item sub lege,quantum ad Gentiles, quibus sola lex naturalis data erat, nec obligabantur ad legem Mosaicam, dummodo implicitam habuerint fidem de aductu, incarnationeq; Christi. Qui enim credit quod deus remunerator est , credit prouidentiam dei. Et per consequens credit modum humanae . saluationis salte implicite. Nunquam vero potuit aliquis sal - CDati ex puris naturalibus cum & fides sit supernaturale donu, de gratia dei vita aeterna. Fide Noe responso accepto diuini- Roma. c. tus De his quae adhuc non uidebantur id est, defuturo diluia

Dio, de hominum generali interitu, de quibus ei oranti pro hominum emendatione, deus respondit, Finis uniuersae carnis sene. venit coram me,&c. Hetuens aptauit id est, conuenienter

feeit & distinxit, Arcam de lignis lxvigatis pro receptis- G e. . ne animalium, In salutem Omus suin id est, ad praeseruan- cptiri. 3. dum seipsum & filios suos,suamq; ac filiorum uxores a morte diluuij. per quam arcam seu fidem, Damnauit mundum id est,homines ostendit damnabiles,qui sibi arcam fabricanti credere noluerunt de futuro diluuio,neque ρο itentia age-

728쪽

1N EPIs T. PAVLI AD HEBRAEO s. iii

ex Sara. Dicunt quidam , hoc non posse exponi de Sara, Aquia ex infidelitate risit , propter quod angelus eam redareuit . sed de Abraham, qui licet riserit, non tamen ex duitatione sed admiratione & gaudio. Alij vero exponunt de Sara , dicentes eam post increpationem, iteratae promissioni angeli credidisse. Propter quod id est, propter hanc fidem Abrahae vel Sarae. Et ab uno patriarcha Abraham orti sunt Iudaei Et hoc emortuo id est, ab ipso Abraham vetustate confecto ac infoecundo, quantum ad Saram seu quamlibet vetulam. Vnde ad Rom. dictum est, quod Roma. . non considerauit corpus suum emortuum. Postmodum tamen plurimos generauit filiosde Cethura foemina iuniore. SM Gene. 2s. nex nanque de iuuencula generare potest. Vel, ab uno, utero sarae,& hoc emortuo, id est, naturali calore destituto. Orti Bergo sunt denuo fili j, Tanquam Ddera caeli, in multitudinem, sicut arena quae es ad oram id est , ad littus Huris innomerabilis. Propter multitudinem enim comparati sunt stetilis coeli ,& arenae maris, secundum quod dominus locutus est Abrahae. Suspice coelum & numera stellas si potes, sic cene. is. erit semen tuum. Qu9niam tamen in populo isto ex Abra- ham & sara nato, fuerunt quidam electi, & alij reprobi, per sellas intelligi potant electi, per arenam innumerabilem, reprobi: Iuxta fidem id est, in fide seu fidei adhaerendo Defuncti sunt omnes si qui post diluuium fuerunt, vel omnes praeter Enoch transsatum , Non acceptis repromissio/nibo id est, non adeptis coelestibus bonis eis promissis, sed a longe id est, de terra & valle hac 'lachrymarum, Ct seu fidei obscuritate, Fas aspicientes oculo fidei, Contemplabantur enim promissa coelestia, Et salutanter id est, Io .i. affectuose ad eas suspirates seu hilariter eis applaude es quε- admodum nautae ciuitatem ad quam nauigant intuentes salutant tandem Et confidentes, quia peregrini hospites sunt super terram. Hic enim quasi in exilio habitauerunt. Iuxta illud in Psalmo, Ne sileas quoniam aduena ego sum apud te, psalm. 3gidi peregrinus, sicut omnes patres mei, Qui enim haec dicunt id est, qui se in hac vita hospites & peregrinos esse veraciter asserunt, significant id est , verbo & facto ostendunt. se patriam inquirere non terrenam,sed coelestem. sicut sub-

ungitur, iis Fum illiu patriae mimnsens id est.

729쪽

D si Chaldeae ac Mesopotamiae recordati fuissent cum affectu.

redeund i, Habebant utique tempus reuertendi ad patriam ilcen I. lam. Nunc autem meliorem appetunt id est, modo sic est, p. suo tempore meliorem patriam Optauerunt Ides coelestem

respectu cuius peregrinos se esse professi sunt. Iacob tamen rediit in Mesopotamiam,sed non ad perseuerandum in ea. actio. Ideo non confunditur id est , indignum vel indecens non ar' bitratur Deus omnipotens,qui est omnium deus, vocari deus eorum specialiter eo quod ei specialiter adhς reant,euq; honorent in omnibus, & ip .e singulariter prouidet eis. Pro-EMLI. pter quod dominus ait ad Moysen. Haec dices filiis Israel, . Deus patrum vestrorum, deus Abraham, deus Isaac , & deus Iacob misit me ad vos. Hoc nomen mihi est in aeternu,& hoe E est memoriale meum in generatione dc generationem. Fide obtulit id est . offerre paratus fuit Abraham Isaae filium Gene. 11. seum cum tentaretur, ipse Abraha adeo,qui tentat,non vei.Μι KL. fallat. aut sciat, sed ut occasionem promerendi ministret, de Deute. s. alios scire quid faciat, Et unigenitum offerebat. Non quod Gena. 1s. solum Isaac pro tunc habebat in filium. Habuit nanque& a- . Gene. D. lios multos de Cethura,sed solus Isaac fuit haeres,& natus dei Galat.3. libera. Qui Abraham Susceperat repromissiones id est, Roma.y. iteratas promissiones implendas per Isaac scilicet quod multos filios procrearet, dc terram Cnanaan possideret in semine Isaac, Ad quem Abraha Dictum est deo. Quia in Isaaeuorabitur tibi semen id est, nati ex Isaac voc buntur filij tui . .& bona tibi promissa consequentur. Huic autem promissioni F repugnare videbatur oblatio Isaac qui tempore illo nondum genuit prolem, sed Abraham non dubitauit de veritate pro-.LRee.1. missionis diuinae. Cuius ratio subditur, Arbitrans scilicet. Abraham Quia o a mortuis suscitare potens es deus non solum Isaac filium suuin, sed omnem defunctum. Non en in videbatur alius modus,quo posset impleri diuina promissio de multiplicatioe filioru ab Isaac si Isaac oblatus fuisset.nisi resuscitaretur.Et quonia Abraham sciuit deum hoc posse,non dubitauit in fide. Vnde N Abraham Eum videlicet Isaac in parabolam id est , typicam significationem Accepit. Intellexit nanque per Isaac significari Christum, & per immolationem Isaac Christi passionem . Per hoc tamen quod non Isaac, sed aries immolatus est, praefigurabatur. quod

Christus

730쪽

Christis secundum diuinitatem saam impassibilis fuit secun adum sumanitatem vero occisus est. Pide s defuturii ' id est 'de futurorum bonorum collatione Benedixit Ime patriarcha Iacob o Esau filiis suis. Benedictio nanque eorum fuit de bonis futuris, quia impleta non fuit in illis duobus filiis Isaac. Non enim Esau seruiuit Iacob sed impleta fuit in pipulis natis ex illis. Nam tempore Dauid de Salomonis Idumaei orti ex Esau seruierunt Iudaeis filiis Iacob. Per hoc autem quod Iacob ante Isaac benedictionem sortitus est,mystice signabatur,quod populus Christianus i umor cosequeretur benedictionem Iudaeorum. Fide Iacob moriens id est morti propinquans Singulos filiorum Ioseph benedixit videlicet Effraim & Manailen, praeponens Effraun iuniorem Manasse seniori. Quoniam deo reuelante praevidit regnum decem tribuum traniferendum ad filios Effraim , quod in RHieroboam coepit impleri, & quoniam nouit tribum EGfraim maiorem futuram. Et a rauit fastigium uirgineius

id est, ipse Iacob post benedictionem stiorum Ioseph . & tu N ' ramentum quo Ioseph iurauit, quod sepeliret patrem suum si ' ε'

in terra Chanaan . in spelunca duplici , tunc ipse Iacob adorauit deum innixus, erectus vel incumbens super fastigium, id est, cacumen virgae eius, id est, baculi sui, quem propter senectutem tenebat in manibus eius. Vel, virgae e-

eius, id est, sceptri quod Ioseph portauit in signum traditae sibi potestatis super Aegyptum: quod Iacob accepit in ma-

nibus sitis, o uando Ioseph iurauit. Quo iuramento com- rpleto, Iacob innitem sceptri fastigio adorauit, conuersus -- caput lectuli, ut nostra habet transatio. Loco euius trau- ς statio septuaginta interpretum continet. Adorauit fastigium virgae eius, sicut hic allegatur. Fide Ioseph moriens de prosemone filiorum Israel memoratus es id est , egressum rum ex Aegypto praedixit, Et de ossibus suis mandauit hoc est, filiis Israel praecepit, ut tollerent secum ossa sua, sepe-

Iirentque ea in spelunca duplici secundum quod dicitur) in qua sepulti sunt Adam de Eua, Abraham & sara, Isaac, Ia-eob . de Lya. Unde dixit Ioseph. Deus visitabit vos, efferte s--- . ori mea vobiscum. In hac quippe terra sepeliri volebant sancti patriarchae secundum Hieronymum , quia nouerant in ea Christum uastiturum atque passurum, ut simul cum eo resu