장음표시 사용
351쪽
DE JUSTIS BELLI CAUSIS. 337 quod convivii similitudine continetur. Nam, cum primi invitati iovenire noluerint; secundi permonitu et doctrina suerint ad epulas divinas introducti: postremi, ut intrent, compelli jubentur. Qua
de re Augustinus epistola ultima, et habetur c. isplicet cum ipsi primorum temporum ratio ab haeretico Donato objiceretur . Non attendis , inquit, quod tunc ECC Sia noU9 germine pul- μοι. n. dilabat, nondum completa fuerat illa prophetia , et adorabunt eum omnes Reges terrae, omneS gentes Servient ei. suod utique quam to magis impletur, tanto majore Ecclesia utitur poteState , ut non Solum inSit et , sed etiam cogat ad bonum , ad cujus confirmationem
subjicit Parabolam Evangelicam , de qua dixi. Nam quod est in concilio Toletano , et c. majores de bapt. et ejus essectu , neminem ad credendum cogi debere , planum et apertum habet intellectum , neminem nec vi aut bello , nec minis compellendum esse, ut Christianus fiat , baptismumque suscipiat invitus. Cujus ratio est, quoniam ea vis esset inutilis , nemo enim Voluntate , quae cogi non potest, repugnante , potest effici fidelis. Itaque doctrina et persuasionibus utendum eSt.
X. Ceterum , ut quisquam deponat omnia impedimenta , ut superbiam licentiamque peccandi , quae obesse possent tradendae doctrinae , minis et poenarum metu justissime cogitur , auctoribus Augustino , Ambrosio et Gregorio: nam quod est in concilio Toletano , idem Augustinus, qui vim probat, multo ante dixerat: Ad dem , inquit, nemo cogendus est, ut dicitiS alloquitur autem haereticum Petilianum Σ3. q. s. ad Mem Sed vos imperatoria lege non benefacere cogimini , Sed malefacere probibemini. Nam h
nefacere nemo potest nisi elegerit quod est in libera voluntate. Cum aliquid ergo ad versus vos leges constituunt, admoneri Vos credit ,
ut cogitetis , quare ista patiamini. At idem in epistola ad Vincentium , ut habetur 23. q. 6. c. Vides , sic scribit: Vides , inquit, non ESSs conSiderandum quod quisquam cogitur , sed quale sit illud ad quod cogitur , utrum bonum an malum , non quod quisquam bonus possit esse invitus , sed timendo quod non Vult pati , Sel relinquit impedientem animositatem , det ignoratam compsititur agno-S ere Veritatem , ut timens Uel respuat falsum, des quo contendebat, Uel quaerat Serum , quod neSciebat , ut Solens jam teneat , quod nolebat. Nam licet contra haereticos haec disserat Augustinus, tamen rationes ipsius contra paganos similiter valere, idem ipse Augu-
352쪽
3 38 APOLOGIA PRO LIBROstinus docet in eadem epistola ad Vincentium , ubi de legibus contra
utrosque latis memorat , declarans, neutris vim factam fuisse a Christo vel Apostolis postea vero utrisque illatam ab ecclesia potentia et legibus imperatorum Christianorum munita, ut habetur 23. q. q. c. non inTenitur in qua epistola docet eisdem rationibus justam esse legem latam adversus sacrificia paganorum , et ab omnibus Christianis laudatam quae habetur in c. de paganis et eorum Sacri iis,l. I. ibi enim constituta est poena capitalis et bonorum publicatio, si quis amplius sacris et ritibus paganicis uteretur: quam legem primum a Constantino , ut Eusebius in historia ecclesiastica et Hieronymus in chronicis testantur , latam, et post a Constantio filio et aliis Imperatoribus confirmatam , ut piam et justissimam pugnacissi
Eput. 30. si me defendit Ambrosius apud Imperatorem Valentinianum. Gregorius autem in epistola ad Aldibertum Britannorum Regem , quae est noni lib. 6 o. haec de rebus eisdem tradit. Sic enim ConStantinus quondam piissimus Imperator Romanam Rempublicam a perverSis idolorum cultoribus reSocans , omnipotenti Deo Domino nostro Jesu Christo secum subdidit, &c. nec interest , subjecti sint pagani imperio Christianorum , an secus, quibus vis salutifera est inserenda.s; obuiiij XL Nam Sisebutus Rex Hispaniae, qui Judaeos ut Christiani ,. 1i fierent coegit, in sibi subjectos vim intulit ; tamen factum ejus non Cithisis,hau perinde probatur, quia talis vis simpliciter sive directe ad Christi, ς'ς. nismum compellens, inutilis habetur, quia voluntatem cogere ne quit , et pertinaciores facit. Prohibere autem a malo , quod fit lege Constantini , quae eadem est Constantii , magnum beneficium est , et quod , si absque incommodo nostro possumus, omnibus
hominibus , ut proximis impendere jubemur lege divina et natui . rati. M an Bit Deus unicuique de proximo suo . Haec igitur est ratio ex Evangelica parabola , et Augustini, Ambrosii et Gregorii doctrina , paganos ut ad Christi epulas intrent compellendi. Ut primum Christianorum imperio , si fieri sine magno incommodo nostro possit, qui non sunt subjecti, subjiciantur. Deinde ut lege Constantini convenienter , idolorum cultu et omnibus ethnicis ritibus prohibeantur , tollanturque omnia impedimenta , quae obesse pos sent evangelicae praedicationi. Ouibus rationibus, et testimoniis est 1. q. 16. doctus diVUS ThomaS , ritus infidelium praeterquam Judaeorum negat esse ullo modo tolerandos , si facultas adsit: M ambis aliquan-
, inquit, fuerint ab Eccleata tolerati, cum Scilicet erat magna
353쪽
DE JUSTIS BELLI CAUSIS. 339 infidelium multitudo , id est , antequam essent Principes Christiani,
qui cogere possent. His autem rebus consectis, nulla praeterea vis, nullus metus , quo Christiani fiant, est adhibendus. Sed ita praeparati doceri debent, et fidei praedicationi, ut Christianismum volentes suscipiant, induci , ut sapientissimi ac sanctissimi Pontificis Gregorii decreto seu testimonio declaratur , quod habetur 23. q. 4. Si non : quo in loco Gennadium virum optimum et Christianissimum laudat, et ab omnibus laudari testatur , quod gentes paganas haud dubie non subjectas in Christianorum ditionem bello redigendas curaret , non ob aliam causam , nisi ut, cum essent debellatae , facilius in Christianam religionem per liberam fidei praedicationem inducerentur . Nam Gennadium scribit ubique laudari , quod bella frequenter appeteret: Non, inquit, dediderio fundendi Sanguinis, sed tantum dilatandae causa Reipublicae in qua Desum coli convicimus, quatenus Christi nomen per subditas gentes mei praedicatione circum- quaque discurrat. Loquitur autem non , ut quidam somniarunt, de Saracenis sive Mahumetanis, qui eo tempore nulli dum erant, nec,
ut alii, de Vandalis, qui jam fuerant a Bellisario deleti, nec , ut alii, de haereticis , qui puniendi erant, non debellandi, nec gentium
alieno nomine vocandi ; sed de gentibus in Africa interiore Romano Imperio finitimis, ut declaratur in extremo ejusdem epistolae , quae primi libri est 73. nec denique quod Christianos infestarent , ut falso quidam causantur , hoc enim e lusum est a Gregorio per verbum tantum ; sed ut a Christianis debellati fidei praedicationem et
propagationem non impedirent. XII. Hoc est enim quod Thomas ait: Frequenter , inquit, Chri- a. a. q. io. Sti Meles contra infideles bellum movent, non quidem ut eos ad cre-
dendum cogant, sed ut compellant, ne fidem impediant: explicans videlicet causam , cur Gennadius pium bellum infidelibus frequenter inserret. Nam gentes, quae non sunt Christianorum imperio subjectae, multifariam fidem ejusque propagationem, si quis eam inducere velit, impediunt. Primum quia publicam ejus praedica
tionem non admittunt, ut constat etiam auctore Thoma lib. 3. de Reg. Prin. cap. Ι6. numquam ante Constantini tempus sine mortis
periculo publice fidem praedicare licuisse. Deinde quia praedicatO-
res etiam Occultos occidunt, et ne qui suorum convertantur , ObSi-Stunt , et conversos persuasionibus, aut etiam persecutionibus aVertere conantur ut saepe et a multis ante Constantini principatum factumVv a est,
354쪽
est, et passim initio Ecclesiae fiebat. Accedit quod infideles Christianis subjecti facilius adducuntur, ut nostros mores et religionem sequantur . Non igitur sola praedicatione et disputatione utendum est, nec in paganos, nec in haereticos, ut in primitiva Ecclesia, cum nullus Principum crediderat, sed cum facultas adsit, vis utilis et permissa, quemadmodum exposuimus, adhibenda. Haec enim expeditissima ratio est gentes ad Christi fidem convertendi, ut omni
saeculo res ipsa et exempla docuerunt, quae exempla vim habent demonstrationis , teste eodem Augustino in eadem ad Vincentium epistola. Cujus verba translata sunt 23. q. 6. Vides: Mea primitus , inquit , Sententia erat, neminem ad GriSti et ecclesiae unitatem esse cogendum , Uerbis HSSe agendum , QSputiatione pugnandum , ratione Sincendum . Sed haec mea opinio non contradicentium Uerbis , sed demonstrantium superabatur exemplis. Nam primum opponebatur mi hi mea civitas , quae cum tota fuisset in parte Donati, ad unitatem catholicam legum imperialium timore converga eSt. suam nunc Ῥidemus ita animositatis Sestrae perniciem detestari, tit in ea num- De Rest . quam fuiSSe credatur. Et item aliae multae. Thomas quoque: Duo c. 16. anno , inquit, Constantinus conversus eSt ad Mem , baptizata sunt circa partes Romanas pluS quam centum millia hominum. XIII. Quod evenire constat eodem modo in hac Indorum conversione , qui, cum fuerint in ditionem redacti, et impiis sacrorum ritibus prohibiti, vix evangelica praedicatione audita , agminatim
confluunt baptismum postulantes sic enim sere hominum more ac natura comparatum est, ut victi facile in morem victorum et imperantium transeant, et facta dictaque eorum libenter imitentur .
Itaque hac ratione paucis diebus plures et tutius ad Christi fidem
convertuntur , quam fortaSse trecentis annis sola praedicatione converterentur . Fieri enim non potest, ut Philosophus ait, aut non facile si, ut ea verbis mutentur , et extrudantur , quae impreSSa Sunt moribus , temporeque diuturno retenta . Itaque vi opus esse ait. Unde natae sint leges, quae vim cogentem habent. Cui naturali dogmati maxime convenit Augustini Ambrosiique doctrina , et Ecclesiae atque Gregorii sapientissimi Ρapae decretum in memorato cap. Si non. Quod solum per se potest omnem controversiam in hac causa communi lege rationeque dirimere . Congruit etiam Joannis
Scoti doctrina , qui majorem etiam vim in tradenda religione infidelibus et filiis infidelium adhiberi censet, 4. Cententiarum dui. . q. ut
355쪽
DE JUSTIS BELLI CAUSIS, 3 Ιtima, et Joannis Majoris 4. Sententiarum diSt. 44. q. 3. qui hanc
in barbaros eXpeditionem nominatim probat. XIV. Quas rationes atque decreta secutus Alexander VI. Papa anno Christi 1 ad . Fernando et Isabellae RessibuS nostris, ab exi- sputa. Regem
mia religione Catholicis cognominatis, Oraculum et Sententiam sedis barbaros
Apostolicae juxta tradita Deut. 17. et c. per venerabilem , qui mii Sint legitimi, sciscitantibus, volentibusque et suo jure petentibus rescribens, negotium dedit, et magnopere hortatus est, ut hos barbaros imperio suo subjicerent, et ad Christi fidem reducendos curarent , his verbis , quae ex bulla plumbata descripta sunt de is, o bdis, b omnibus diligenter , et praeSertim Mei catholicae exaltatiune et 'Similatatione sprout decet Catholicos Reges et PrincipeS conSideratis,
mors progenitorum TeStrorum clarae memoriae Regum terras mas
et insulas praedictas illarumque incolas et habitatoreS Sobis, di- Sina faSente clementia, subjicere et ad Mem cat bolicam reducere proposuistis. Nos igitur hujusmodi UeStrum Sanctum et laudabile propositum plurimum in Domino commendanteS , sic cupienteS , ut illud ad debitum finem perducatur , hortamur UOS quamplurimum in Domino, et per Sacri Det acri Susceptionem , qua mandatis Apostolicis obligati estis , et Siscera misericordiae domini nostri Jesu Chri-Sti attente requirimus , ut cum expritionem hujusmodi omnino proSequi et aSSumere prona mente orthodoxae Mei zelo intenda- tu , populos in hujusmodi insulis et terris degentes ad Christianam religionem suscipiendam inducere Telitis et debeatis , nec pericula , nec labores ullo umquam tempore UOS deterreant, Mina spe Muciaque conceptis, quod Deus omnipotens conatus UeStroS feliciter proSequetur. Haec Alexander Pontifex. Cui et similibus decretis non solum stare Christiani homines eo decreto jubentur , sed si quis non paruerit, aut contradixerit, ipso jure per dictum c. per Uenerabilem excommunicatur , et alioquin Christi Vicarium , ut in libro de dispensatione testatur Bernardus, tanquam ipsum Christum , in iis quae non
sunt aperte contra Deum , audire debemus. Cujus decreta et rescripta in iis, quae fidem aut mores attingunt, contemnere , haereticum esse , magni Theologi tradiderunt . Quo igitur jure Christi iii Vicarius potest gentes omnes ab idolorum cultu , si facultas adsit, prohibere , et ad praedicationem Evangelicam audiendam compellere : eodem valet ipsas imperio Christianorum per se aut Principes Christianos subjicere: cum haec via expeditissima sit et commodissi-
356쪽
ma ad ea perficienda et salutem animarum comparandam.
XU. Ceterum quidam docti quidem homines, sed non perinde
usu rerum periti, oportere tradiderunt, ut antequam bellum pararetur , missis legatis admonerentur barbari, ut ab idolorum cultu de sisterent, et Christianae religionis praedicatores publice admitterent ;ut si postulatis adquiescerent , ipsorum animarum saluti citra bellum consuleretur sin autem haec ab ipsis impetrari non possint, tunc justis armis debellati imperata facere compellerentur quae admoni
tio , fateor, si absque magnis difficultatibus et utiliter fieri posset,
non erat repudianda , nec omittenda . Est enim similis et , quam Christus fieri jubet in fraterna correctione , priusquam ad denuntiationem procedatur.
XVI. Ceterum quemadmodum in fraterna correctione inutilis admonitio omittenda est Theologorum consensu , et ad denuntiationem , si res praesertim publica postulet, procedendum ; sic est de hujusmodi admonitione in hoc bello barbarico statuendum, ut omittatur omnino , si prudenter existimantibus inutilis fore videatur.
XVII. Nam debet qui arat, orare in spe fructus percipiendi,
auctore Paulo I. Cor. 9. et quod est inutile, pro nullo habetur , ut declarat caput inter corporalia de translatione Episcopi. Hanc autem admonitionem esse inutilem in tali causa , ac idcirco numquam factam fuisse , multifariam declaratur . Primum quia est factu difficilis, et erat difficillima initio belli: tot enim nationes tam barbaras, immenso Oceani et terrarum intervallo distantes , nullo linguae commercio adire et admonere , nec solum quid responderent , sed etiam quid facerent, exspectare , res esset tam difficilis, tanti sumtus, tam longi temporis, ut facile Principes omnes Christianos a tali conatu deterreret. Itaque hanc admonitionem , ut necessariam inducere , nihil aliud erat, quam expeditionem piam et barbaris saluti, seram , ac proinde ipsorum conversionem , quae finis belli est, penitus impedire. Est igitur inutilis, et proinde omittenda. Nam quae ordinantur ad finem, haec rationem boni ex ordine ad finem sortiuntur : quare quae finem impediunt, non habent rationem boni. Ut Thomas a. a. q. 33. art. 6. ad. 3. tradidit. Deinde haec admonitio , etsi superatis difficultatibus fieret , nihil tamen aut parum proficeret: esset igitur inutilis, et omittenda : non enim est probabile , neque vero simile, gentem aliquam per solam admonitionem et externae nationis exhortationem adduci posse , ut insitam et a
357쪽
majoribus acceptam religionem relinquat. Nam ut est in epistola Augustini ad Vincent. Si docerentur in deleS , et non terrerentur,
Getustate conSuetudinis obdurati ad capeSSendam viam Salutis pi
XVIII. Si quis autem dicat, non verbis solum admonendos esse barbaros, sed etiam metu admoti eXercituS terrendOS, ut metu saltem imperata faciant ; jam hoc esset difficultatem admonitionis plurimum augere , et vim facere , propter quam vitandam , ipsi admonitionem inducunt: quae vis si facienda est, non est Omittenda utilissima , quae imperium Christianorum accipere cogat. Praeterea quamvis barbari metu impulsi praedicatores admitterent, et cultum idolorum ad tempus deponerent , vel potius deponere simularent ; tamen non dubium est, quin timore sublato essent ad pristinos mores reversuri, et praedicatores ejecturi, aut ipsos etiam et ab ipsis conversos, nisi ad pristinam impietatem redirent, Occisuri: ut initio nascentis Ecclesiae fiebat. Quae omnia incommoda et difficultates debellatis barbaris facillime tolluntur , et sic plus uno mense in ipsorum conversione proficitur, quam centum annis per solam praedicationem , non pacatis barbaris, proficeretur . Non enim , arbitror , nostri temporis praedicatores sine miraculis plus efficerent, quam quondam Apostoli, Domino cooperante , et Sermonem con - Marc. Igmante Sequentibus Signis. Quae signa jam non sunt a Deo postulanda , cum nobis liceat praeceptum ejus sequentes prudenti consilio barbaros ad convivium evangelicum , qua diximus ratione , compellere . Accedit quod barbarorum subjectio causa est magni Christianorum concursus , quorum illi commercio et consuetudine facilius convertuntur , et conversi commodius edocentur , conStantius in accepta fide persistunt, nec in haereses labi permittuntur, et facilius barbariem exuunt, humanioribus et Christianis moribus induuntur . Cum igitur duae viae sint, quibus ad barbarorum conversionem procedi posse videatur , altera per monitionem Solum,do strinamque et praedicationem , difficilis , longa , et multis periculis et laboribus impedita ', altera per subjectionem barbarorum , facilis, brevis, et cum multis barbarorum commoditatibus eXpedita iutra progrediendum sit, non est prudentis hominis dubitare , prae- Sertim cum Augustinum auctorem habeamus, qui expeditiore progrediendum e ,se , aperte verbis illis, quae et paulo ante citaVimus , declarat. 6'i docerentur , inquit, et non terrerentur, detuState c9n-
358쪽
suetudinis obdurati sae cesp Sendam Tiam Salutis p rius moverentur : quibus plane docet Augustinus non doctrina modo agendum esse , sed vim etiam salutiferam , quae Viam doctrinae muniat, ashibendam . His rebus explicatis, superest, ut ad Objecta respon
XIX. Ad primum igitur respondeo: Bello, quod idololatris in , I , non tam hominum quam Dei injurias , quae multo graviores sunt, vindicari ; et alio litin injuriam infert postulanti , qui justa postulata non facit, et qui parere alteri debet, is, si admonitus imperium recuset, injuriosus est ', ut appareat hoc bello humanas quoque, non solum divinas injurias vindicari: nam nec injustum bellum inserre, nec justum illatum , si rite fuerit indictum , propulsare licet sine injuria , non enim solum contumeliam inferre, sed utcumque injuste in quemquam facere injuria est. XX. Ad secundum : fateor , neminem esse ad fidem cogendum, ut invitus credat, invitus baptiZetur , ut poenis aut metu Christianus fieri compellatur , quae summa est decretorum et teStimoniorum objectorum. Esset enim vis inutilis et irrita opera , nam credere Voluntatis est , quae cogi non potest. Idolorum autem cultores
Christianorum imperio subjicere , ut impiis ritibus abstinere , et legem naturae servare , evangelicos praedicatores sublatis impedimentis audire cogantur , justum est ac pium , et ab ecclesia comprobatum et factum eorumdem sacrorum Doctorum testimonio Augustini 23. q. q. C. nun inUenitur , Gregor. in epistola ad Aldibertum , quae est lib. 9. seXageSima.
XXI. Ad tertium : Christi facta sive actiones, si possumus, imitari fas est et pium ; sed ita, nisi Christus aliter statuat. Quamquam igitur Christus nullum nec paganum nec haereticum ad epulas evangelicas, hoc est, ad fidem compulit, nec ipse , nec Apostoli ; idem tamen , cum Regum ac Principum Christianorum facultas esset, ut utrosque , qua ratione diximus, compelleremus, praecepit in evangelica parabola , ut Augustinus , Ambrosius Grego riusque exponunt, et ita factum est ab Ecclesia tempore Constantini , item Gennadii, cujus bella Gregorius maxime laudat, ut Supra memoravimus. Hanc tertiam objectionem accuratissime confutat Augustinus in epistola s o. quae est ad Bonifacium . Non conSiderant , inquit, aliud tunc fuisse tempus , et omnia SutS temporibus
agi. suis enim tunc in ciriStum crediderat Imperatorum , &c. Quod
359쪽
ergo quidam cavillantur , evangelicam illam compulsionem ad exemplorum et miraculorum vim esse reserendam , commentitium est, et stropha haereticorum ab Augustino in eadem ad Bonifacium epistola confutata.
XXII. Ad quartum: Nego commodius barbaros per solam prae dicationem ad fidem induci, quam si prius fuerint debellati: quin potius, nisi debellentur , multae et magnae difficultates obsunt praedicationi et conversioni, de quibus supra diximus. Quae omnia impedimenta tolluntur , si prius gentes fuerint in Christianorum ditionem redactae. Itaque bellum est necessarium ad praedicationem et conversionem , non quidem simpliciter , sed quia recte , hoc est, sine magnis difficultatibus, res fieri non potest, nisi gentibus debellatis. Nam cum necessarium quinque modis dicatur auctore Aristotele, uno modo necessarium id esse intelligitur , sine quo res aut Omnino , aut recte fieri non potest. Bellum igitur necessarium est,
nisi sorte barbari voluntate , et sine armis in ditionem redigerentur . Nam via praedicationis sine ulla vi longa est, et multis difficultatibus impedita. XXIII. Ad quintum : Duplex hoc in bello intelligi potest admonitio , una qua pax offertur , si fecerint imperata , ut praecipitur in
Deuteronomio his verbis : Si quando accesseris ad expugnandam civitatem , cleres ei primum pacem. Si receperit et udruerit portas, cunctuS populus, qui in ea est, Samabitur, et serviet tibi sub tributo. Quae admonitio non in hoc solum, sed in omni bello juste inserendo necessaria est, si forte ratione, aut denuntiatione periculi, sine sanguine hostes ad deditionem compellere , et quod petimus assequi detur . Alia esset admonitio , de qua supra memoravimus, et quam inutilem iore , ac proinde omissam , et omittendam esse demon
XXIV. Ad sextum respondeo , istam rationem nihil magis contra hoc bellum facere , quam contra cetera , quacumque ratione Iuerint illata : vix enim umquam bellum gestum est sine magnis incommoditatibus et jacturis, sine aliqua injuria et maleficio. Ceterum non si difficile est bellum, et ex causa justa , gerentem injurias et maleficia cavere protinus est impossibile ; nec Principi, cujus justa , vel injusta causa bellum justum facit, aut vicissim injustum , assignanda sunt crimina a militibus praeter ejus voluntatem admissa, nec ea ex causa justa injustam faciunt sive damnandam. Quod si Tom. IV. XX pe
360쪽
ΑPOLOGIA PRO LIBRO pericula etiam et peccandi occasiones Christianis legibus vitare jubemur , non tamen cum majuS alterum malum Vitare eodem tempore necessitas adhortatur , aut Si aliorSum Vocet publica et magna commoditas . Nam licet nemo possit in eas angustias compelli, ut peccare sit illi necesse , si tamen duo praecepta Simul urgeant, quae simul adimpleri nequeunt , qui graviori paret, altero praetermisso, non peccat , ut concilii Toletani decreto et Gregorii testimonio docemur dist. 13. c. duo mala , et c. nerbi, et Gersonis regula morali, et Aristotelis doctrina Eibio. III. quae ratio in bellis potissimum est ineunda, ut docet idem Joannes Gerson auctor gravissimus ibidem sic enim disserit c. de aῬaritia: In bellis faciendis , quae malis innumeris plena sunt, nunc ad iStos innocentes , nunCad illos , sola utilitas reipublicae eos excusat a mortali, aut eTitatio damni publiot notabiliter pejoris , quam Sit damnum prisatum ex bello pro UenienS. XXV. Ex hoc igitur praecepto si mala et bona , quae hoc bellum barbaris importat, ad calculos revocemus , haud dubie mala
bonorum multitudine et gravitate prorsus Obruantur. Summa enim malorum est, quod Principes mutare coguntur , nec eos omneS, Sed
quos oportere visum est; et bonis mobilibus magna ex parte privantur , auro scilicet et argento, quae metalla apud ipsos in parvo pretio erant, quippe qui nec aureis nec argenteis nummis utebantur , et pro his ab Hispanis ferri metallum , quod ad vitae plurimos usus longe commodius est, accipiunt praeterea triticum , hordeum , legumina , frugiferarum arborum et Oleorum multa genera , equos, mulas , asinOS, OVeS, boves, capras, et alia multa barbaris numquam visa, quae hinc allata felicissime proveniunt in illis regionibus . Guarum rerum singularum commoditate utilitas, quam barbari ex auro et argento accipiebant, longe superatur. Adde nunc litteras , quarum barbari funditus erant expertes, legendi et scribendi prorsus ignari: adde humanitatem, optimas leges et instituta, et quae
Sola vincit omnes omnium ceterarum rerum commoditates , Veri
Dei cognitionem , et religionem Christianam : quibus rebus cognitis et animadversis, qui hanc expeditionem impedire conantur, ne barbari veniant in Christianorum ditionem; hos ego non barbaris humane favere, ut ipsi videri volunt; sed eisdem plurima et maxima bona crudeliter invidere contendam . Quae bona ignava et importuna ipsorum sententia vel tolluntur omnino, vel plurimum retardan