Thaumaturgus mathematicus Gasparo Ens lectore collectore, & interprete, ..

191쪽

18 anmatfirginex vase per siphonem suppositum effluentis , deustendat, truncumque ita circumuoluat, ut index, iqui trunco adhaeret, omnes alternatim horas mon

strando perambulet. r ' i

Huic horologio multa adijcere poteris v. g. si horas Italicas, aut Bohemicas, aliarumve regi. num inscribere, insuper si horas ipsas campan ire sono indicari volueris, si ingenio prorsus d situlus non sis, idipsum facili negotio praestabis.

Horologium verticale declinans ex horologio. l. horizontali describere .

IX. Horologium verticale declinans voco , quod insistit quidem horigonti ad angulos rectos, sed neque meridiem, neque septentrionem, neque orientem, neque occidentem directe respicit di in eo describitur horologium hoc modo. Sit ad manum horietontale horologium accurate factum, idque dispone ante murum, ita ut iaceat aequidistans horizonti, eumque situm habeat, quem habere debet horologium horigontale, quando ostendit horas; tum centro horologij alliga filum; idqtie Protrahe per omnes lineas horarias horologii h rizontalis ,donec cum muro concurrat: ubi enim filum cum muro concurrit, ibi signanda sunt puncta, denique idem filum ex centro protrahe sursum secundum axem vel stylum, &ubi concurrit cum muro,ibi erit centrum horologi j verticalis, e quo e du-

192쪽

Mathematicus. ducendaeerunt lineae horariae ad puncta ante imuenta: aras siue hylus infigatur in centro eo situ, quem obtinet filum a centro horologij horigontalis ad centrum horologij verticalis eductum: & rem

. - Plurima horologia sine magna arte, summa m' . , t Iam 'felicitate , uni corpori

V. Fac truncum multis incisum planis; singulis planis gnomones sue stylas infige, ea inclinati ne,ac situ, ut mundi axem repraesentent; trahatu que in una aliqua, potissimum in suprema superficie linea recta meridiana, truncus hac ration apparatus, mensae limbo, aut alteri asseri plano in quo etiam linea meridiana ducta st) imponatur eo situ, ut linea meridiana supremae superficiei, lineae meridianae ductae in plano inferiori respondeat, & sit parellela: apponatur delude trunco ita constituto vulgare quoddam solare horologium accuratu factum, eo etiam modo,ut istius compassi linea horae duodecimae in plano inferiori ante ductae respondeat, his ita comparatis, cum auditur , aut in iusto solario demonstratur hora duodecima , vel cum in compassio ostenditur; eodem tempore , ea qua fieri poterit eeleritate, in singulis planis,aut lateribus trunci umbrarum lineas ex stylo proi das puncto notabis, illae erunt omnes lineae horae

193쪽

Mathematicus. 18 eendo usque dum umbra candelae alias, & alia compassii lineas tangat & ad singulas nota caden tem umbram in assere, & habebis horologium re cte descriptum, quo diurno tempore sole lucente

uti possis.

De Tormentis sellicis.

Ducibus exercituum , non minus, quim ipsis militibus, problema hoc placere poterit, cumriosas aliquot quaestiones compleAens quarum prima est. Qua ratione tormentum bellieum abseαὸ. puluere oneratur.

194쪽

188 τ um turgas sorio soramine , tormenti orificium frigida in pul-meris locum inijciatur, mut inclusus aer summa vi condensetur, & comprimatur: imponatur deinde lignum optime rotundatum, & oleo unctum, qud postmodum pila facilius, & violentius explodatur : qua immissa orificium instrumenti imposita pertica exacte praecludatur, ne aeri vel aquae facilis , ante tempus, eXitus pateat. Tandem circa po-s riorem tormenti partem accenso igne, atque ita aere vel aqua calefacta, cum fuerit explodendum , pertica subito extrahatur, tum aqua, vel aer, oblatum sibi locum ampliorem totis naturae viribus occupare contendens, pilam cum ligno validissime cijcit, ut virtus haec cum pulueriS t9rmentarij potentia pene comparetur. EXperimentum simile faciunt pueri; madidam chartam, aut quidpiam aliud e sambuceis fistulis, aeris compressi ministerio, rhagno strepitu, nec minori Vi explodenteS. I

Quanto tempore globus per aera vag

tur , priusquam cadat ' i

Huius quaestionis Milatio ex vi,&onere ipsius to insini petenda est roinde nihil de ea certi deter inari poterit aertur raclio Bratiis cum alijs pro-b me globum est Germanico quodam instrumento emi L

195쪽

Mathematicui. Us, emissum, miliare itidem germanicum duobus horis minutii a styon. Igitur si quod. corpus ea celeri

: Si ipstrumenti essicaelam ad euertendos muros pensemus , quaestio videtur falsum supponere: eor pora enim impetuosius deorsum, & perpendicula ritur, qu m eη obliquo,&a latere feruntur: si verbictus duntaxat violentiam attendas, quaestioner verissimam ,& experimento probatissimam comprobabis , immd torment a sursum, ad angulum semirectum eleuatum multo maiori cum violentia globur' propellare certum est, quam si horizonti parallelum tormentum constitueretur. Cuius ratio ς ςstia Nod dum tormentum eleuato orificio exploditur, pila sursum dirigenda, suopte pondere dissicilius egreditur, donec totus puluis instammatus , Sc in potentissimum ignem mutatus , i rimatori, & impetu . vehementiori eam extrudat ἀNonne pila palmaria percutientis ictui. resistens p

ino aiones 34 iMaeq. globo longiui pellitur e

196쪽

tatur. Praeterea ipuus aeris motus sursum expeditior, quam deorsum est, ubi aerei turbines ad terram allisti, citius interrupti, eunti globo obuiam reflectuntur , eiusque impetum plurimum reta dant ; cum e contri eleuato aere similia nulla a

cidant, immo ignis semel impressum globo impetum , omni remoto obstaculo, tanto validius Continuet, quanto suum ad centrum directius tendit: Dispositio autem deorsum versus, aut ad horizontis , aequidistantiam tormento, ignis ad centrum potius conuersus, globum in promptu deserit. Huc accedit quod ad minimam pulueris vim, globus ex tormento successive rotatur , &quasi paulatim educitur, nondum accenso uniue so puluere; cuius portio e tormento emissa, reliqui incensi, & una cum globo peIIentis, retardat. Explodat quis minore bombarda in extensam cha tam , & ex apparentibus in ea psurimis, & exi. guis soraminibus, non omnem puluerem in bominharda suisse accensum, manisoste concludet. Dicet aliquis sit sic est, igitur tormentum Vesesus etenith capiti nostro eminens punctum , directum validissime exploderet .mi gIobum tormento sic directo explasum ignis impetu , & activitate liquefactum, cun aere confundi existimant, ita esse, facile respondebunt: asserentque nunquam auditum esse,

197쪽

Matsematieκs. ὀ Det uenim. Ego vero nullam huic experimento Ddem adhibens, globum remote ab explosi nis loco casurum erediderim; eertiuscide nega.

uerim , globum ut dicturi est, liquefieri: esto, activitas ignis valida sit , globi tamen resiste a validior est ι

rea iis visit , auditu ,igne , aquai , Orci destionstraui. Ratione qucque singulariter hoc ipsum edit stare videtur . cum in longioribus tormentis ignis diutius permanens , intentissma vi , globo momitam qualitatem potentius imprimat. sest Meipsa experientia deest: qui enim varia exonerarit tormenta, aedualis quidem erassitudinis, long, eudinis ver3 inaequalis; ab g. usque adta; p

quod 8. pedum est, sortius iaculari , m. . . Tormenta communia cillitat ut partim rutilis loquamur ) in aera explosa , globum ad pr. positum signum Ooo. passibus distans quorum

198쪽

1 92 Thaumaturgus quilibet g. contineat pedes regios directe emi, tere possunt. Quod si e loco zoo. passibus distante explodantur, terram madidam ad I s. &I .solidam, & firmam, ad Io. & I 2. instabilem vero, qualis est arena, ad 22. & 2q. pedes penetrabunt e si contra munimentum, cum illo hominem ferrea lorica indutum transfigent, & sequentis pectus attingent. VHic tamen difficultas quaedam oritur: nam, in Germania fusis plurimis tormentis aequalis orificij, longitudinis autem inaequalis , 8. scit. 9.ao. & usque ad II. pedes habentibus, probatum est, ab8. usque ad Ia. vires crescere, licet non proportionate ad excessum in longitudine; S I a. autem ad II. deficeret. His omnibus paucis satisfacturus, admitto rationem, eXperi entiamque tum generaliter, tum etiam partic lariter allatas indubitatum facere; tormentorum longitudinem eorum vires augere; obiectio tamen

proposita meum dictum limitandum suadet, scilicet esse verissimum, dummodo longitudo longitudinem excedens mediocris sit: alias namque i . flammatus puluis per magnum, intus, spadium dilatatus, vires dissipat: immoderata igitur tubi longitudo tormento vim potius quam addath, adimit. 1 Ex his alias colligo qinestiunculas prioribus sinissimas.

199쪽

Mathemati μ nrtim topmentum is montis, aut turρ s cucumine explosum pilam longistsprobciat, quantiu dicti montis, ant turris pe-

. de exoneratum e

Quaestio saepius agitata , nusquam taliaeta soluta est. Quidam pinesupposita vivimque aequali pulueris quantitate ,& qualitate, globi similitergnitudine ; & ponderositate J ex pede montis longius iaculari contendunt: alij vero oppositae sententiae subscribunt, idqste probabilius: nam positas ut dictum est omnimoda inter utriusque tormenti puluerem, globumqtie , & utriusque orificij supra rigontalem lineam , eleuationem aequalitate aequalis quidem erit arcus. ab inferioris globo in aere descriptus, a turris, vel montis pede, usque ad eum horizontis locum in quo ipse cadit, cum eo quem superioris tormenti globus in eodem describit aere usque ad horizontalem lineam turris, vel montis summitati respondentem: at quia globus vo perueniens , altitudinem turris aut montis cadendo adhuc habet peragendam, di transuersalis motus globo ab igne puluens expresssis,plane nondum perijt , sed tanthm' debilitatus est: hinc casum perficiens, vim ab igne sibi impressi motus, licet debilitati, tamdiu retinet , donec ad terram usqua: N ceci-

200쪽

ceciderit. Non autem ullo modo dicendum est, impetum ab igne pulueris causatum, in eo instanti , quo globus cadere incipit, cessare; sed solae pulueris vim eo usque extenuatam esse, ut globum in aere diutius nequeat sustentare, multo minus ante se pellere; atque licet igne iam cadentem globum deserente, motus in quatum est ex parte ignis, eundem ama imprimentis, cessare dici possit, non sic tamen ex parte globi eundem suscipientis : hac autem ratione consideratus motus ad hoc sufficit, ut adhuc secundum eum globum moueatur; altera Vero ratione necessarius non est; ut lapidis iactu

facile poteris experiri. II. an tormentum eodem instanti retrocedat quo globus exploditur' Contendunt quidam globum prius exire, deinde tormentum retrocedere, opinionem suam experientia comprobantes expulso enim aiunt globo, tormentum cum appendicibus manifeste moueri cernitur. Alij malunt tormenti motum exitu globi priorem esse. Harum opinionum neutra mihi placet. Non prima: nam licφt emisso globo tormentum moueri videatur , non tamen ideo quasi prius emisso globo huiusmodi motus inceperit ; sed ideo quod motus adeo prompte no0 causem tur i idque ob retinacula apposita ; quodque corpora