De ligno sancto commentarium

81쪽

anima , .& de sensilibus, Theophrastus de causis plantarum, atq; Gai .lib. sim p. facul. Quorum equidem saporum omnium, ut accurate notabat Gal.

ibidem lib. i. cap. 3 8 licet impossibile sit singularem rationem exprimere, attamen saltem cuiq;.sano sensu praedito per experimentum illa facile suggeritur; atq; ex singulis ipsis apte iam agnitis,tem- Peramenti proportio commode deducitur . Et a saporibus calidis sumpto principio, equidem sapor qui dulcis, quoniam ut nobis temperie omni. si metra donatis, maxime conueniens est, ita periniocundus, & gustantibus maxime suauis, & adhue licet palatum moueat, non nisi tamen mediocrita. te movet,quia ex caliditate mediocri in substantia non admodum cras a ducens originem, moderate Calefacit,moderate humectat,& moderate, citram omnem vim, apertos linguae, & palati subintransmeatus bim manens delectationem parit non me diocrem; unde iure ille primo gradu calori ἐπι- taxat Continetur,cum siue extrinsecus, siue intriti seeus res sincere dulcis administretur, vix ab ea nos calefieri percipiamus,nisi ultro demonstretur, quod & Gal. lib. 6. sinap.facul.cap. p. & Po. multis explicare contendit. Humiditatem vero dulce innuit manifestam,sed non maximam magnam Vesquae temperiei potius aduersatur; ea perinde ad

secundum fere gradum usq; se extendit. Nequo facit dissicultatem,quod non omnibus eadem dulcedo bene sapiat,quia non omnes sapidum gustet linguam Plane secundum naturam affectam habentes s

82쪽

hentes,sed vel calidiores quam conmemar, vel seru sidiores seu toto corpore, seu pertinetibus ad linguam effecti; unde qus potius in oppositum atre nent auidius postulent, sibiq; ipsis aliud, alij autem

illud iocundius esse iudicent. Caeterum cum dulcis sapor asperitatem leniendo laxet, & molliat, ut etiam notauit Gal. lib. 3. sim p. facul. cap. 26. videtur ideo omni siccitatis excessu carere. Dulci sapori opponitur acer, puta quia ex se a nostri temperamenti mediocritate valde longe distet , imo, siue extra, siue in tr . , bene affectiS cor poribuς perperam administretur, non . parum i dar,&- aliquando corrumpat; quapropter ex ipsa excessus qualitatis extremita hc merito ducit Originom, Hq; ex calore quartum iam gradum OCCupanti; quo certe nullus maior calor est, quod latius scripserat Gal. lib. q. sim P. facul. Cap. I 8.pro hans Platonis, Arist. S Theophrasti testimonijs, saporem diunc omnium esse calidissimum, cui opinioni neque ullum Antiquorum fui sie dicebat ad uersunto Sta quantum adsiccitatem spectat, nobis plurimum arridet Averro es suo Colliget. lib. 3 cap. et 7. saporem acrem simpliciter calidum pronuntias, & siccum, illum quasi a calore summo,stmmaque possibili siccitate creatum fateatur, &san E ex eo , quod interagendum igncitatem sibi me se propriam mani seste ostendat , ut quilibet

sano donatus sensu, vel una veritate coactus palam confitebitur : si Iuidem degustatus linguam, M os acrimonia serit tanta, atque ad aculei instat

comm

83쪽

compunetit, simulatque calefacit acriter, & interdum exurit, ut igneae id Co naturae participem , perindeque ex sui iam a caliditate, possibilique siccitate, quae Calori S lima est, pi oductum merito a Dseueres. Neque est quod quis obi jciat, acria non pauca uberem interdum admixtam habere hutniditatem, propterea corporum eiusmodi nori pauca a nobis citra nocumentum esitari, quin imo ex his pleraque nos doceat experientia facile adam dum solere putrescere, facile perforari ,& carie Corrumpi, quod nulli eorum, quae plane sicca sunt, usu venire videmus. Quoniam licet haec Vera sint omnia, ex quo tamen non sapor, sed sapidum proponatur , nempe non sapor acris solitarius ex suis ortus initi js, sed in multiformi aetherogeneoq, sub ecto consistens, in quo ob partium disiimilarita in multiplicem c6plicationem,sit, ut aliquibus cum siccissima temperie propria , propriuS quoq sapor insit acerrimus , veluti quid fere simile placebat Gal. lib. sim p. cul. .cap. 7. aliquibus autem contra Cum humiditate manifesta infit etiam dulcedo non insuauis, ut notabat Gal. lib. sim p. fac ut 4. Cap. I 8. quamobrem euenit, ut non solum quae acria fere omnibus, vel primo quoq; sensu, existia mantur, ea adhuc ob dulcem, temperataq; admixtam substantiam posse nutrire; Insuper & externo superuenienti Calore superuacaneo posse putrescere,& carie corrumpi, sed quae sincere & proprie citra miscella acria sunt, sane ea calidissima, & pos-

6bili siccitate siccissima sunt, magis qnidem in in

84쪽

animatis, at in inanimatis, ex quo vita cu summa

siccitate stare non potest deo saltem pro posse si

ca illa censentur; quod si ultro effectus agant summe siccitati pares, utiq; eos ex accidenti agunt, &fortasse totius temperamenti facultate, sco de hoc alibi. Sed cum dictum sit, ea, siue intra, siue extra administrentur, facile ledere , & maxime intra, sic sitentur, quod intcriora viscera omnia molliora , 5 teneriora sint, te diq; promptius, qua parte S e X- ternae possint. Cauendum idcirco ex Cal. lib. 3. de temp. cap. 3. illud Veritatem habere duntaxat, dum ea in pauca exhibeantur quantitate, vel dum alijs admixta propinentur, qzoniam tunc praeter quam quod ex se, vel alterius Obruta copia, paru valeant, adhuc tunc illa commodius superantur, conficiunturq; , & partium in eis perficitur separatio tanta, quanta ad amussim comperat, ut quod conueniens in eis est assimile tur,at quod superuacaneum, acre, & inutile est, debitis vijs utiliter excernatur, nunquam enim quod vere ac re est, multuq; est,& nulli permixtum, a posite esitatur, velut contra fit, si pro

obsonio, vel condimento, medicamento ve administretur, ut docet Cal. lib. . sim p. facul. cap. I 8. Inter dulcem , & acrem sapore, collocantur me

dis, nempe salsus, S amarus, quippe non simpliciter acres sint, & a dulci summe distent, sed mavis sub acres, quia ac rc dinis participes iure dicendi sint. Verum ex his, ut post acrem quantum ad calorem spectat cst amarus . Cal. lib. . sim p. facul. cap. I 8. ita post amarum, salsus est. Auctor lib. de

85쪽

oculis apud Gal. part 3. cap. a. quia si salsum plus excale seceris, amarum euadet, Cal. lib. . simp.fa cul. cap. et O. Caeterum manifeste, tam salsa, quam amara calefaciunt, ut ultro nulla demonstratione indigeant, attamen amara saepe vehementer,si quidem alterent, cum proxime ad acrem pertingant, Gal. lib. q. simp facul. cap. 18. quod re vera per si nunquam praestant salsa,& merito cum licet amari S a propinquentur, non obscura tamen diuersita te dissidciat, Cal. lib. . simp. facul. cap. 21. perinde amara calida sunt in tertio , quod aperte docet Cal. lib. 6. simp. facul. cap. de Abrotano, ubi cum dixisset, Abrotanum calidum esse, & siccum in te tio ordine, siue recessit, subiungit potestea, eum eia se imme amarum, innuens clarissime, quod quae hoc sapore sunt praedita, tertio a mediocritate rς-cesila calefaciant.Sed quae salsa,cum ab amaro longe distent, in secundo erunt calida; quod Isaac libro de dietis cap. I a. Serapion de simp. med. cap.

O9. Λ uicennaS lib. 2. cap. 62 . expresse attestantur. Quantum praeterea ad siccitatem, tum amaritudinis,quam salsedinis pertinet, non dubitanduquin viriq; sapori ea semper insit, quando sal conditura sua corpora siccet, & a putredine tueatur, quia ut dicebat Gal. lib. II. simp. facul. cap. de

sale, quicquid corporibus humidu superans inest, id quodammodo absumit, & quod reliquum est substantiae solidae, adstrictione contrahit, quippo

quae putrescunt, excrementitium continent humo-xem,suinantiamq; , tum dissolutam, tum minime

86쪽

Compactam, quibuS ergo corporibus nulla pro sus est humiditas superflua, ceu melli optimo, aut corpus solidum es atq; compactu, ceu lapidibus, ea ut putrescant est impossibile, ac proinde in his. salis non requiritur usus, sed in his solum , in quibus suspecta putredo est. Deinde quod sapor amarus siccis temperie corporibus insit, ex eodem,ide probat Cal. lib. q. simp facul. cap. 2 o. quod scilicet minime omnium amara putrescant, intelligas de sincere, S primo talibus existantibus, nullam videlicet alienam prorsus substantiam habentibus dulcedine participem & nullo modo verme S aliaque nonnulla animalcula, qualia in radicibus, herbis'; , ac fructibus putrescentibus prouenire solet,

ob nimiam amari ingratitudinem, procreent, ac nutriant, maxime namq; vid mus in humidis nasci corporibu S vernae S, ac putri lagine in . Caeterum salse dine in minorem semper siccitatem habe-rc , quam amaritudo habeat, patet expresse, illudque dixit Gal. lib. 4. sim p. stacui. cap. 2I. Sed cur

salsa siticulosa magis sint, quam amara, si illa hu-mcntiora sunt, de minor m obtinent Calorem; ratio est, quia amarorum minu S delum imus, falloruuero plus, amara fine cuncta abhorret, & abomi natur nat ara, salla prctit, & concupis Pt abunde, prataq; mastis palato hominis sunt, ut bene Theo-yhr. lib. 6. de causi S plant. cap. I. quo fit Vit3lia

condimenti loco habeantur: Adde Disa colique- fcri , S. in ventriculo,ac ipsius ore imbibi, impin-siq;, S unde quaq; Partem l Psam alterarc, cum Pa

87쪽

men amara in extimam tantum superficiem agat, nec intimius peruadere quae ant; quam similiter ob causam Gal. lib. q. de regina. acut. Com. 8. falsilio magis CXiccare quam amarum pulchre dicebat . Num vero falsa pituita sitim maiorem inducat , quam bilis,contendant Ascilici, & ardenti febre laborantes, quorum hi quidem ob biliosum humo, rem,& amarit,illi ob pituitosium,sed salsuginosum, summopere sitiunt. Nos vero gradum siccitatis in salso,& amaro. sic propius decernamuS, cu summae amara, ut de Abrotano dictum est, ex Gal. &re vera sicca sint in tertio, falsa autem amaris longe minus sicca sint, salsa utiq; in secundo sicca extimabuntur.

Saporibus his calidis accedunt frigidi, poticus

videlicet, austerus,& accidus, qui a frigore in humidum sicco temperatum agente habent originem , de quibus sane ultro nihil in praesentia disserendu , quod non nisi qui ex calore fiunt nostro proposito apte deserviant. Sapores itaq; , hac duntaxat ratione,proprium unde suunt temperamentu ostendunt,& porro si simplices,atq; sinceri seorsim exa ne cognoscantur, quoniam sepe, imo ut plurimum Contingat eos inuicem in uno, de eodem sapido permisceri,inuicemq; sere constandi, quamuis qui fuerit in agnoscendis simplicibus exercitatuS,non multo negotio ipsam complicationem intelliget; intelligetq; demum quale primum in mixto vigeat tempera me utum,& quale secundo, quoniam scilicet re sapida, diligenter, ac multifariam pertra-

s 3 ctata,

88쪽

ctata, saporem unum prae dominari, alterum vero sub dominari iam recto gustu sentiet, denominationemq; capiet a primario, ut capit etiam Gal. lib. . sim p. facul cap. I 8. qui quaedam acria admixtam habere amaritudine inquit, quae tamen amara vere dicenda non sunt, quandoquidem haec ir eis lenis existat,& infirma, valida autem acrimoniae vis . Sed haec saporum mixtura sine dubio ex substantiae aetherogeneitate contingit, quam Varia

sequuntur temperamenta, diuersorum saporum

principia, ut innuit etia Galaib. sim p. fac ut . . cap. I a. & I8. etsi plerumq; ijs, qui inexperti fuerint, similis quodammodo mixtura in saporibus med ijs est aliquando visura,quamquam vere non est a P-

paret enim in amaro acrimonia quaedam, quoniaamarum quodammodo est acrimoniae particeps. Galaib. . sim p. facul. cap. 18. amarum tamen Ver ac re non est, sed sub acre aliquibus nuncupatur;

quod si aliquando acris saporis effectus agat, hoc

est ex miscella substatiar vere acris, & non ut amarum est. Diligens ergo veritatis indagator attendet omnia haec,& vltro etiam ne, vel per se, vel ex accidenti, hoc est ab extrinseco superuenienti alio, quid diuersum accesserit, unde quale est videatur. Vtcunq; tamen res ipsa fuerit, adhuc forte quis ex saporibus veritatem temperamenti, plantarum exemplo, assequi posse negabit, quando expresse pateat, fructus qui plantarum effectus sunt, in una eademq; planta numero, ab immaturitate ad maturitatem, mutare sapores proprios, eadem nihi

89쪽

1omlnus manente plantae specie . sed qui prudens& in naturalibus doctus extiterit, facile respondebit, ex fructibus plantarum effectis non recte Colligi plantarum temperamentum, sed colligi soluin plantarum speciem similem, sumpta coniectura ex ipsa fructuum similitudine, ut ex fictibus plantam esse ficus, ex pomis esse plantam pomi; Etenim fructuum temperamentum non aeque semper plantae

temperamento respondet, quoniam hi partes plantae non sunt, sed potius partus, ut fietus matri S, Veluti bene Iul. Carsar Scaliger ad Theoph. de causis plant lib. et .c. ra. qui sene partus ex luxurianti plantarum alimento ducetes origine, ab externo quouis mutatione subeunt, nempe vel ex pabuli varietate, ut persici exeplo apud Cal. docet tu soli natiui muratio, num ipsa cultura ; vel insuper ex solis aspectu vario, quo valentius, vel segnius hi conficiuntur,& perinde hi cum multiplicem facile assequatur externa alterationem, facile etiam sapore mutant, quod sexcentis in locis legimus semper obseruatum apud Catonem, Varonem , Columellam, Palladium,& Constantinum, antiquissimos de re Rustica scriptores. Atq; hinc, coronidis loco, cauendum de saporum origine non licere eam facere coniecturam, quam nonnulli ex mutuo ipsoru congressu, & transitu lubrice nimis aliquando fecere, posteaquam ex uno tape alius, & sepe contra diuersus observetur, quod equidem ob variam , dc

multiplicem agentium externorum occasionen

90쪽

Sequuntur modo odores , a quibus etsi non certa , & euidens , adhuc tamen non contemnenda temperamenti habetur coniectura, quia re vera, ut

Aristat b. a. de anima cap. s. de Sensili cap. . Theoph. lib. de causis plan. 6. cap. s. & Gai de si in p. facul. lib. . Cap. 2 2. Odor qualitas quaedam est sapori respondens, quae per evaporationem ab odorabili effusam, ambientiq; permixtam, narium demit inspiratione ad cerebrum desertur, & sensum mouet, ut perinde corporum quorundam nos etiam non gustantes solo odore qualitate agnoscamus, veluti puta eduliorum, quae putrilagine sint corrupta, quς inquam omnino nec gustare quidem aggredimur , quia fidei multum habeator odoratui, cum ex eisdem prorsus principijs odor ducat originem, ex quibus & sapor, ex temperamento nempe mixti cuiusuis . Vnde nisi magna esset sensus nostri odoratus hebetudo, ut Aristat b. a. de anima cap. 3. de sensiti c. q. omnibuS utiq; saporibus proprium odorem respondere nos sentiremus; Uerum tamen cum eoS soluin sentiamus, qui sensum vehementer mouent, hi autem quodammodo quidem, ex communi omnium consensu, accidum, acrem, a. Narum,& similis rupi sentent, ut inde quasi propriam denominationem de si .mpsi me videantur ,

quod obscure nimis tamen id praestent, ex Aristi lib. de sensili cap. 3. id co ex Gal. lib. sim p. facul.

4. cap. 22. ad duo S solum, ad duo cluasi genera, ipsos omnes apte deducimuS , ad bene olentes scilicet, habita proportione quadam ad sapores, qui

gustui