장음표시 사용
521쪽
FACULTATIS II DICANT I TELEOLOGICAE. 489
9. 9o. De genere assensus in argumento morali pro ex sentiti dei.
Ac primo quidcm ad viiuna quodque argumentum, siue quemadmodum in argumento fit ex re obiecta O, seruanda vel experimento per exhibitionem proximam empiricam eius, quod probandum est, aut per rationem ex anticipatione ex principiis ducatur, postulatur: ut ne
illud perfundent, sed filitatem gignat, vel certe firmitatem tentet, nimirum ut ratio probandi, sue concluso,
non solum subiectiva caesilietica determinandi adlensus ratio sola species sit, sed obiective valens cognoscendi
ratio logica: alias enim intelligentia decipitur, non vero vincitur. Illius generis argumenti fallentis illud est, quod bono sertasse consilio . verumtamen infirmitate eius de iu-dustria celata, in theologia naturali ducitur: cum per
magna vis argumentoriam pro Origine rerum naturae ex
principio sitium adsertur, argumentumque solum subiecti uuin rationis humanae usurpatur, nimirum inclinatio illi prorita, ubi cumque fieri modo sine repugnantia possit, pro multis principiis unum, ct ubi in hoc principio quaedam modo vel etiam multa ad determinandum conceptum requisita inuenituitur, reliqua cogitando addatitur, Ut conceptus rei arbitrarie supplendo absoluatur. Nam profecto, si tot in natura producta deprehendimus, quae nobis pro iudicio sint causae intelligentis; cur, pro multis eiusmodi causis, non potius unam, et in ea quidem haud fere solum intelligentiam magnam, potentiam et similia,
vetum non potius Gmni sapientiam, omnipotentiam, Uno Verbo ut eam cogitemus, quae rationem eiusmodi proprietatum ad uniuersas, quae fieri possunt, res idoneam; et Praeterea huic uni enti originario omnipotenti, non solum respectu legum productorumque naturae intelligentiam, verum etiam, ut causae mundi morali summam rationem moralem praelicam attribuamus; cum hacee conceptus absolutione principium ostendatur cum ad cognitionem uaturae tum ad sapientiam moralem idoneum, nullumque vel
522쪽
49 aliquo modo sundatum possit contra possibilitatem eiusmodii deae adferri. In quo quidem si Elateres animi morales
simul commoueantur, vividumque eorum inuitainentum
eum vi dicendi qua sane quoque digni videnturi adiiciantur; tum inde persuasio exsistit de sessicietitia argumenti obieetiua, speciesque quaedam plerisque si ea viantur salutaris, quae omni exploratione rigoris logies illius prorsus supersedet, atque etiam, quasi friuolum illi dubio sim.damento sit, indignabunde eam auersatur. - Iam hoc
quidem haud reprehendi potest, quatenus utilitas popularis
proprie spectatur. Verum tamen, cum euitari non possit, nec debeat, quia illud in duas, quas hoc argumentum mutinet, partes heterogeneas dispescatur, quippe in eam, quae teleologiam playsicam, et quae moralem attingit, propterea quod utraque conflanda obscuratur locus nemiproprii argumenti, et in qua parte quoque modo illud tractandum videatur, ut valori illius seuerissime examinando caueri possit vel tum, cum imbecillitatem cognitionis rationalis nostrae fateri cogeremur ; philosophi in officio est vi etiam postulatae ab se ingenuitatis nulliam rationem haberet , speciem quamuis maxime saliatarem, quam eiusmodi confusio producere potest, aperire, et ea, quae solum persuasionem spectant, ab iis, quae ad firmitatem animi ducunt quae ambae non solum magnitudine quassique gradu sunt, verum etiam genere, determinationes adsensus diuersae separare, ut status animi in hoc argumento semina sinceritate apertus exhibeatur, et hoc exanuvi seueristimo ingenue queat subiici. Λrgumentum autem, ad firmitatem gignendam animi
institutum, itidem duplicis esse generis potest, aut id nimbrum, quod, quid res per se sit, aut quid ea utilus hombnibus in genere) pro principiis illius diiudicandae ration
libus nobis necessariis cargumentum κατ' ἀληθειαν uel κατ', voce posteriori sgnificatione uniuersali de lio-minibus otiinino sumta debeat eficere. Illud in principiis eonstitutum est ad iudieandi vim determinaqtem idoneis,
hoc solum principiis nititur facultati iudicandi vesiectenti
523쪽
aptis. Quod quidem posterius, si solum in principiis positum theo reticis sit, numquain potest animi firmitatem gignere; sin illud vero constitutum sit in principio practico rationis squod proinde uniuerse valet et necessario) tum illi lane licebit, scinitatem animi respectu praelico puro
idoneam, id est, moralem, postulare. Verum argumem tulit ad finitatem animi tendit, neque eam tamen emcit, eum illud solum in ea via illuc ducitur, nimirum tantummodo rationes in se obiectivas cohibet, quae, quamquam nondum sunt ad frinitatem idoneae, tamen eo de genere,
ut non solum qua rationes iudicii subiectivae interviant persuasioni. Omnes probandi rationes theoretice vel I ad argumentum suppetunt per ratiocinationes logice seueras; vel, nisi hoc sit, a) ad conclusonem ex analagia; vel, si hoc forte locum non habeat, 33 ad opinionem veri item, vel
denique, quod minimum est ad hypothem sumendatu rationis explicandi duntaxat possibilis. - Iaira dico: Oinnes probandi rationes in genere, quae ad firmitatem animi theoreticam tendunt, non posse ullum adsensum huiusce generis inde ab summo gradu eius usque ad minimum, essicere, si enunciatum, de exsistentia entis origi-.narii, ut dei, in significatione uniuerso huius conceptus complexui consentanea, vi moralis auctoris mundi, proinde
sic, ut eo simul creationis scopus indicetur, debeat probari. 1 Quod argumentum logita probam, ab uniuersali ad
particulare progrediens, attinet, in critica satis euicimus cuin conceptui entis, ultra naturam anquirendi, nulla,
quae nobis esse possit, visio respondeat, cuius proinde conceptus ipse, quatenus per praedicata synthetica debeat theoretice deterini nari, nobis seinper problematicus maneat, nullam omnino illius cognitionem quo ambitus scientiae theoreticae nostrae vel minimum dilatetur locum habere, neque ad principia uniuersalia naturae rerum ullo modo. Posse conceptum singularem entis suprasensibilis adsumi ut ab illis ad hoc concludatur; quoniam principia illa solum.
valent ad naturam, ut rem seusibus Obnoxiam
524쪽
Ae potest quidem ex duabus rebus heterogeneis, in
ipso heterogetieitatis earum pulicio, unam tamen ex ana-kgia ' quadam cum altera cogitari; neque tamen ex eo,
tu quo heterogeneae sunt, ab una secundum analogiam
Analaeis cin significatione' qualitatiua eernitur in identitate
relationis rationes inter et eonsequentias heausas et enecta , quatenus ea, diuersitate rerum specifica nil quidquam ampediente risue proprietatibus per se, quae rationem continent sint ilium consequentiarum hoc est, extra hane relationem spectata loeum habet. Sie ad actiones bestiarum technicas, cum eiusmodi actionibus hominis eomparatas, rationem horum effectoriam in illis prioribus, quam haud nouimus, cogitamus, cum ratione aliarum effectionum hominis rationis , quam mouimus. ut initiis rationis; eoque si uiul indieare volumus: rationem facultatis technieae animalis . nomine instinctus, ab Tatione reapse diuersam tamen ad effetham structiiram easto-xum hominum comparatam 3 similem rationem habere. Idei reo autem inde, quod homo ad struendum opus ratio habet, non possiim concludere , castorem quoque ratione pol-Iere debere, concIufonemque eam ex analogia vocare. verum
ex simili emetendi modo bestiarum ceuius haud proxime possum rationem causamque .percipere eum hominis emetendi modo cuius nobisna et proxime eonscii sumus comparato, rectissime possumus ex analogia concludere, bestias quoque ea epraesentationiblia agere non, uti Cartesius vult, machinas esse , et, quainuis diuersiste distent specifiea , tamen quoad genus cui naturas vivas esse eum homine easdem. Principium potestatis ita eo ludendi in idealitate inest rationis, bestias
respectu huiusce determinatioius, cum homine, qua homine, quantum eas extrinseeus ex actionibus earum inuicem compar mus , ad idem genus numerandi. Par ratio est. Pariter causalitatem ea usae mundi supremae in eomparandis illius productis in mundo finalibus eum operibus ieehnicis hominis, ex analogia possiim intelligentiae cuiusdam cogitare, neque tamen ad eas proprietates in eo seeundum analogiam concludere; quoniam hie ipsum possibilitatis prinei pium eiusmodi concludendi
generis deest . nimirum paritas rationis, ens summum eum h minibus crespectu causalitatis virorumque cum vno eodeinque ν genere numerandi. Causalitas rerum mundanarum , quae seu
per sensitive hypotheti ea seuiusmodi ea quae per intestigentiam incituri est, non potest ad naturam transferri, cui nullus est cum illa conceptus generis, ἐraeterquam rei uniuerse, eo-munis.
525쪽
ad alteram concludi, id est, nota discriminis speeifiei non
potest ad alteram transferri. Sic ex analogia cum lege aequalitatis actionis et reactionis, in mutua corporum attractione et repulsione inter se inuicem, etiam conanter cium pollum membrorum reipublicae secundum iuris regulas cogitare ; non vero illas determinationes specifieas attractionem repulsionemve materialem in ad haec transferre, nec ciuibus tribuere, ut systema, quod statuin vocamus, essiciatur. - Pariter causalitatem entis Originarii respectu rerum mundi, ut finium naturae, ex analogia intelligentiae, ut rationis causaeque se imarum certorum quorumdam productorum, quae opera technica Vocamus,
nobis cogitare licet hoc enim tantummodo fit in gratiam usus theo retici et praetici facultatis cognoscendi nostrae, qui fieri a nobis potest huiusce conceptus respectu rerum in mu Indo naturalium, ex certo quodam principio) ; Verum inde, quod i in rebus mundanis causae cuiuspiam essecti quod ut technicum diiudicatur, intelligentia tribuenda est, nullo modo possumus ex analogia concludere, enti quoque illi, quod ab natura prorsus diuersum est, respectu ipsius
naturac Liam dem, quam in homine animaduertimus, causalitarem compotore: idcirco, quia hoc ipsum dis smilitudinis punctuiu attingit, quod inter causani tetscctu es sectorum sensti uac hypotheticam et ens originarium ipsum supro sensibila in conceptu eius cogitatur, ideoque non pol est ad hune transferri. - Atque in eo ipso, quod causalitatori diuinam non debeam nisi ex analogia intelligentiae quam facultatem in nulla natura ali nouitiatis quam in homine sentiti ue adstricio) cogitare, interdictum inest, ne hunc illi sensu proprio attribuamus ' .3ὶ Opinatis nullo modo locum liabet in iudiciis ex anticipatione; verum iis cognoscitur vel aliquid ut prorsus
Qtio quidem minime quidquam in repraesentatio ire relationum
hultisce entis ad mundum desideratur, respectu cum theore-li earum tum praeficarum ex hoc conceptu conseqilentiarum.
Quid illud per se ipsuin si, perserutari velle euriositas est pari
ter temeraria atque frust Iaiiea. i
526쪽
eertum, vel nihil omnino. Etiamsi autem rationes probandi dii tae . a quibus proficiscimur velut hie a finibus in mundo empiricae sint, tamen liis ultra mundum selisibilem quidpiam poteris opinari, atque eiusmodi iudiciis aulis minimum ius in probabilitatem concedere. Namque prG-babilitas pars firmitatis ac certitudinis in certa quadam rationum serie postibilis rationes illius in ea cum idonea ac
lassiciente, velut partes cum toto, comparantur , quarum
illa imperseela ratio debebit posse suppleri. Quoniam
autem ut rationes determinandae certitudinis unius eiusdemque iudieii esse homogeneae debent, propterea quod alias iis cunctis magnitudo cuiusmodi certitudo est efiieeretur: non poterit pars intra terminos experientiae pollibilis,
quae extra Omnem, quae fieri possit, experientiam lita esse. Proinde, cum rationes probandi solum empiricae
ad nihil suprasensibile ducant defectusque in serie illarum
nulla re queat suppleri; in conatu, per eas ad suprasensibile cognitionemque illius perueniendi, ne minima quidem adpropinquatio, proinde in iudicio de hac cognitione per argumenta ex experientia depromta, nulla quoque probabilitas locum habet.
Quod ut hypothesis ad enodandam possibilitatem
euiuspiam dati phaenomeni sacere debet, eius saltim pollibilitas certa sit atque indubitata, oportebit. Satis eis, memet in hypotheti cognitionem exsistentiae quae in opinione pro probabili vendita adhuc obtinetur mitteret plus nequeo mittere; possibilitas eius, quod explicationi cuidam landamento substerno, certe quidem nullo sit dubio exposita, oportebit, quoniam alioquin sutuum ingenii inanium numerus in sinitus seret. Sed postibilitatem entis suprasensibilis ex certis quibusdam conceptibus determinati adsumere, cuius cum nulla data sit determinationum cognitionis necessariarum, pro iis, quae in ea posita in visionibus sunt, ideoque sola enunciatio repugnantiae quae nil potest nisi postibilitatem cogitandi, non vero cogitatae rei ipsius probare), ut criterium huius postibilitatis relinquatur, suppositio foret prorsus infirma atque fundamento clesii tuta.
527쪽
Ex quo quidem sequitur: pro exsistentia entis originarii, ut dei, vol animae, ut spiritus immortalis, nullo modo fieri rationi humanae posse argumentum respe mattico retico, ut vel minimus adlensionis gradus emciatur: idque facile poterit ex eo perspici, quod ad determinandas suprasensibyium ideas nulla nobis materia adest, propterea quod haec materia depromenda foret a rebus in mundo sensibili, ea vero illi rei nullo modo conuenit, verum, sine omni illius detenninatione, nihil conceptus de quOdam suprasensibili relinquitur, quod rationem ultimam mundi sensibilis contineat, quae nondum cognitionemesticit cui conceptus dilatationem naturae illius interuae.
De genere adsensus per sdem practicam.
Cum solum modum spectamus, quo quidpiam nobis
pro natura virium repraesentativarum nostrariim subiectiva res csse cognolcibilis potest: tum conceptus haud cum Obiectis rebu , sed solum cum nostra cognoscendi ui, usu auerepraese nihil Onis datae , qui thec retico practicoque respectu fieri ab his potest) comparantur; quaesitoque, an adi quid res cognolcibilis sit nec ne, non pollibilitatem rerum ipsarum attingit, sed nostram earum cognitionem. Rerum cognoscibilium triplex genus est, et Opinabile, et scibile, et mere credibile. 1 Res solis rationis ideis propositae quae nulla modo possunt in usum cognitionis theo reticae per ullam, quae fieri queat, experientiam exhiberi, eatenus res sunt prorsus haud rognoscibilei, proinde respectu illarum ne opinari quidem poteris; uti opinatio ex anticipatione per se absurda est rectaque via ad mera spinenta ducit. Igitur
aut certum est nostrum ex anticipatione pronunciarum, aut nihil omnino quidquam, cui adsensus praebeatur, continetur. Ergo res Opinabiles semper res erunt cognitioni
empiricae certe per se possibili obnoxiae res obiectae mundi sensibilis , quae vero, pro solo, qui uobis est, buiuico
528쪽
sacultatis gradu, nobis seri non potest. Sic aether recentiorum physii corum, si uidum elasti cuin omnes materias alias penetrans cum iis maxime permixtum) mera res opinabilis. tamen eius generis est, ut is, si sensu S externi
quoad eius fieri positi, acutis limi forent, percipi si osset
atque animaduerti; qui vero in mala potest obseruatione experimentove exhiberi. Sumtio naturarum rationalium alias planetas intrabitantium, i es Opinabilis est; etenim, si
ad lias propi pollemus accedere, quod fieri per se laetidpoteli, per expetientiam, inliabitentur nec ne, deci ciuilessemus ; verum HOS ad eaS numquam tam prope accedemus, atque ita res relinquitur Opinationi. Sed opinatio: spiritus esse puros in V nii tersitate rerum materiali, sine corpore cogitantes si icilicet certas quasdam adparitiones pro iis reputatas, quod par est, ieiicia inus fictio est, nec ulla res per se opinabilis; vcrum mera idea, quae, omni materiali de ente cogitante sublato, solaque cogitatione seruata, relinquitur. An tum vero cogitatio squam solum in limmine nouimus, hoc est, coniunctam cum corpore) reliqua sat, non possumus statuere. Eiusmodi res ens est ratiociis rati mansis. nullum eus rationis rationaIae; de quo posteriori scri potest ut conceptus realitas obiectiva, certe in gratiam usus rationis practici, idonee euincatur, quoniam hic, cuius propria principia sunt et apodictice certa ex anticipatione, eum adeo postulat. 2 Res conceptibus subiectae, quarum realitas o, iectiva sue per rationem puram, siue per experientiam, et per rationem puram quidem ex ilico reticis practicisue illarum datis, per utramque autem interuentu visi ovis illis
respondentis) euinci potest, res facti' sunt. Cuiusmodi
Hoe loeo eoneeptum rei in facto positae iure videor vltra eoia suetam huius verbi siguification m dilatare. Neque enim opus est. quin ne effici quidem potest, ut hoe vocabulum tantummodo ad experientiam verum sit stringatur, si de adfectione rerum ad nostram cognosa elidi facilitatem sermo sit, eum iam solum possi. bilis experie litia susticiat, ut loqui de iis tamquaiti rebus deter-- minati cuidam cognoscendi generi obnoxiis, queamus.
529쪽
FACULTATIS IUDICANDI TELEOLOGICAE. 49
sunt proprietates inattiematicae quantitatum sin geometria , quia capaces lunt exlabitistiis ex alaticipati Oi, e in ulum illeo reticum rationis. Iam Vero res qualita esue illarum, quae
possunt per experientiam siue propriam siue alienam, ex testimoniis) euinci, itidem sunt in laeto positae. - Quod vero maxime dignum notatu est, vel ideam rationalem euius sieri nulla in visione exhibitio potest, neque postibilitatis illius theo retica probatio) in rebus facti inuenimus; eaque est idea libertat b, cuius realitas , ut peculiaris cuiusdam generis caulalitatis de qua concepti l S respectu theoreti eo transscendens foret per leges rationis purae pracscus potest, proinde in v xperientia, probari. Haec una est omnium omnino rationis purae id carum, cui quae proposita est res eii in laeto posita, atque ad res scibiles adum
3 Res, respectu debito rationis purae praeticae usu siue ut consequentiae, siue ut rationes ex anticipatione eo itandae, sed usui illius theo retico transscendentes, ressistit m/re credibiles. Cuiusmodi stiva m in mundo bonum est per libertatem comparandum; cuius quidem conceptus per nullam, quae fieri nobis queat, experientiam potest, proinde usui rationis ilico retico idonee, quoad realitatem obiectivam probari, cuius vero usus ad finem illum, quam fieri potest, optime efficiendum tamen per rationem puram practicium praeceptus est, proinde ut possibilis sumendus. Hoc essectum praeceptum atque imperatum, cum conditionibus nimis Iblisque possbilitatis nobis cogitabilibus, nempe exsistentia dei atque animorum immortalitate res sidei sunt et vitae quidem solaeque omnium Omnino rerum obiectarum, quae sic possunt adpellari ' . Eis enim, quae
v Verum res fidei propterea non sunt articu Ii fidei; si hisee eius
niocli res fidei intelligalitur, ad quarum confessionem cinternam externam ue) possim iis obligari; cuiusmodi proinde non insulit in lircologia naturali. Etenim, cum eae, ut res fidei lion possint filii ar rerum in facio possitarum argumentis theo reticis inii ti; liber bd se iistis, et quoque soluui qua talis potest cum thoralitate subiecti corintnSi.
530쪽
solutia ab experientia alioni in cliscere per testimonium possu. Iaaus, a nobis credi debeatit, turiren idcirco nondum per se res fidei sunt; nam in uno testium illorum tamen propita experientia fuit et res in iacto posita, aut ut talis supponi. tur. Praeterea fieri poste ncceste est ut in hac via clidei historicae) ad scietitiana petraeniamus; neque res historiae subiectae ac geographiae, uti Omnia omnino, quae ut sciantur prc, natura noli ratum cognoscendi 1acultatuira, certe
esse pi)ssint, liaud ad res fidei pertinciat, sed in faelo positas. Res solum rationi purae obnoxiae sero postulit res fidei esse, non vero ut res soli rationi purae contemplanti propositae; tum enim cae ne tuto quidem ad res pollunt quae cognitioni illi nobis pollibili obnoxiae sint, adnumerari. Ideae lusit, id est, conceptus, quibus non pollit de realitate obieeliua ille oretice caueri. Contra scopus
sumnaus a nobis ellicietidus, quippe quo solo seri digiti possumus, qui ipsi simus scopus creationis, in idea cecititur, cuius nobis respectu pracstico realitas obiectiva est, et quae nobis res videtur; verum idcirco, quoniam huic concelitui non pollumus re cestu theoretico hanc realitateni comparare, mera res si dei rationis purae, quo quidem concepto simitii duum atque immortalitatem, ut conditiones, quibus solis, pro natura rationis hunaaia fie) nostrae, nobis possibilitatem possitinus illius effecti vias legalis libertatis no Ibete cogitandia insor mare. Sed adici lues in rebus sidei adsensus est respectu puro practico, lioc est, sidus moralis, quae nihil
in usum cognitionis rationalis purae ille arcticae, sed lotam piacticae, probat, contemplationen que, regulasquC practicas prudentiae ex principio ptii lautiae, minime dilatat atque amplificat. Si principium stipi cmuin omni viri legumnaorali uiti pollulatu iri est, si naul postibilitas rei obiectae illarum laniinae, proinde quoque conditio, qua campos libilitatem cogitare postumus, eo simul pollulatur. EO igitur cognitio liuius posterioris neque in scientiam
C intertitur, neque in opinionem de extis letitia naturaquelia mira conditionum, ut theo reticum cognitionis genus, sed soluti, sumtio est 3 respe stu praelico praetereaque prae ceptio in usum moralem nostrae rationis.