장음표시 사용
491쪽
FACULTATIS IVDICANDI TELEOLOGICAE. 439
mento vanitatis, ex insatiata vi inclinationum eo generatarum nosmet persundimur, vinci non potest: contra vero finis naturae quoque non potest latere, ut ruditati atque impetui earum inclinationum, quae magis animalem in nobis nati,
rana attingunt, nobisque ad altiorem destinationem emn-gendis contrariae sunt inclinationum ad fruitionem) usque derogetur, euolutionique humani gelieris locus concedatur. Ars pulcra atque scientia, quae per voluptatem uniuerse communicabilem, quae per polituram elegantiamque societati hominem, quamuis haud moraliter in iorem, tamen moratiorem reddunt, tyrannidi procliuitatis sensualis permulta eripiunt, eoque hominem praetrarant ad dominium, in quo ratio solum debet potestatem tenere: interea dum mala, quibus partim ab natura, partim insociabili amore sui in hominibus adfligimur, simul animi vires prouocant, augent atque corroborant, ut ne illis succumba inus, Iaobisque sensum instillant utilitatis cuiusdam ad fines altiores, in nobis occultatam ).
f. 84. De scos o miseritiae mutus, id es, creationis ipfur. Stoptis consistit in illo sine, qui nullius alius ad possi
bilitatem tuam indiget conditionis. v Facile potest diiudieari quale itobis vitae pretium sit, eum so.
Iulia hoc ex eo aestim allir, qua fruimur hex sine naturali si immae inclinationum omnium, selieitatis . Illud infra nihilum eadit; ecqilis enim iisdem conditionibus, vel etiam ad formam quamdam aliam, quam quis ipse sibi delineasset eursui naturae conuenientem tamen vitam denuo ingredi voluerit i Q tale pretium vitae sit ex eo, quod, pro fine nobis ab natura constituto, acta, in se contine- , et quod in eo consistit, quos ag mus non solum quo fruimur , ubi vero semper nihilominus duntaxat adiumenta sunt ad seopos indeterminatos, supra os eiidimus. . Igitur sane nihil quidquam relinquitur, iii si pretium, quod ipsi vitae nostrae statu innis, per ea, quae non solum agimus, verum etiam tam libere atque independenter ab natura ex consilio agimus, ut ipsa naturae exsistentia solum hae conditione posita filiis esse queat. ε
492쪽
Sumto pro formae filialis naturae explicandi ratione solo mechanismo illius, quaeri non potest: quem in sitiem res in mundo adsint; tum enim, secundum eiusmodi
systema idealisticum, tantummodo sermo est de possibilitate rerum physica quae nobis ut fines cogitandae sola argutatio foret, sine ulla re obieeta): igitur siue hanc rerum formam de casu fortuito interpreteris, siue de necessitate caeca, in utroque casu quaestio illa foret inanis. Quod si autuin nexum snalem in mundo realem ponamus, illiusque genus quoddam causalitatis peculiare, nimirum causae ex consilio agentis, non possumus in quaestione consistere: quem in finem res mundi oiganisatae) hanc ali vinue sormam liabeant, in his illisue ad alias ab natura relationibus constitutae sint; verum, cum semel cogitatur intelligentia, ut causa possibilitatis talium sormarum spectanda, quales reapse in rebus conspici tintur, sequitur ut in eadem quoque de ratione Obieeliua percontemur, qua haec intelligentia produistiua potuerit ad huiuscet generis esse num determinari, quae quidem tunc scopus est, eiusmodi rebus propositus et constitutus.
Supra dixi: seopum nullum snem esse, ad quem
emetendum ideaeque conuenienter producenduin, natura
idonea esset, propterea quoniam absolutus est. Nihil enim est in natura ut phaenomeno , cuius in ea ipsa sita dete mitrans ratio haud itidem foret ad conditionem adstri mi; idque non solum de natura extra nos materiali verum etiam in nobis rogitante) valet; quippe cum in memet soluim id, quod natura est, considero. Res autem , quae necessario, propter naturam obiectivam suam, ut scopus debet causae intelligentis exstare, esse debet eiusmodi, ut in ordine finium ex nulla ulteriori conditione, quam ex
Iam tantummodo unum naturarum genus in mundo
est, quarum causalitas teleologica sit, nimirum fines speeleti et simul tamen ita comparata sit, ut lex, secundum quam sibi ipsis finis eonstituendi lunt, a se ipsis ut absoluta atque a conditionibus naturae libera, per se vero ut necessaria,
493쪽
i ACULTATIS IVDICANDI TE LEOLOGICAE. 461
repraesentetur. Natura eius generis Itomo est, sed quano unae non speetatus; una solaque res natui .e, in qua facultatem suprasensitivam libertatevi) atque etiam legem causalitatis, cum re ei subiecta, quam sibi potest ut summum finem proponere sentinuin bonum in mundo , a parte propriae naturae illius possumus cognoscere.
Igitur de homine et sic de quaque natu rationeque
in mundo), ut natura morali, quaeri ulterius non pote flequem in finem is exstet. Exsistentia eius sinem supreinum in se ipsa habet, cui, quantum in se est, uniuersam natu- ram subiicere potest, certe quem contra nulli se contagioni naturae putare obnoxium debet. - Si igitur res mundi, ut naturae quoad exsistentiam pendentes, causae supremae
ex finibus agentis indigent, Iiomo scopus est creationis; sine lioc enim catena sinium sibi inuicem subordinatorum non plene sun data soret; et soluin in homine, sed quoque in hoc tantummodo ut subiecto moralitatis, lepidatio inest absoluta respectu finium, quae eum proinde solum reddit
idoneum, ut esse scopus queat, cui uniuersa natura teleo
Fieri posset, ut selieitas naturarum rationalium in mundo scoopus naturae esset , et tum ea quoque sinis illius ultimus foret. Saltim iton potest perspici eae anticipatione, quare nutura non sie deberet instituta esse, quoniam per in ectri: minurin suu in sane seri hoe essecitim posset, certe 'itan tu in Ilosniet intelligi inus. Verimi moralita'. ciuiae subordinata caiisalitas ex finibus fierim illo Diodo potest per eatis as naturistes; namque priri et pium determinandae illius ad egendum supra sensitiuum es , proinde
vivim es , quod fieri potest in ordine finium, quod respectu
naturae absolute a cotiditione liberum est, ciusque subiectum eo ad forum creationis, cui uniuersa natura su hordinata eis, aptum reddit. -- Contra felicitar, uti superiori paragma photelle experientia doctilinus, ne Inis quidem naturae est rationet hominum, cum quodam prae aliis creatis rebiis principatu : nedum scopus sit e rationis. Eam sibi sane homines constituant finem vitiinum subiectivum. Sin vero de scopo creationis quaero: quem in finein homines, necesse fuit, ut exstarenti sermo Est de fine sunt ino obiectivo, qualem ratio summa in creatione sua postulatura foret. Igitur s respondeas: ut naturae exstarent, Diotligod by Gorale
494쪽
Phryseolheologi a comitur iii conatu naturae, ex ini-hus naturae quae sotuin postulat empirice eognosti ad
causa in naturae supreinani clur,que proprietates concludendi. Th ougia ιν malis ethicologia) soret conatus, ex fine morali naturarum rationalium in rerum natura qui cognosci
ex anticipatione potest) ad causain illam eiusque proprietates concludendi.
Ρhysico ilicologia per naturam rei theologiam moralem antecedit. Etenim, cum a rebus in mundo ad caulam mundi volumus teliologice concludere; tum fines naturae,
oportebit, primo datos cise , quorum postea scopuin, huiusque timi principium caula litatis huiusque causae supremae anquireIe debemus.
Secundum principium teleologicum multae et possunt seri et debent naturae inuestigationes, quamuis non necesse sit. vi solliciti simus de ratione postibilitatis, ex consilio agendi, quam in variis naturae productis depreliendimus Godsi autem huius quoque cupias conceptum habere, φnulla nobis omnino perspicientia erit ulterius progrediens quam solum norma facultatis iudicandi reflectentis: nosset lieet, si modo vel Inum nobis productum naturae organicum datum esse atque oblatum, pro natura facultatis coetiioscendi nostrae, citas nullam posse rationem aliam cogitare, quam rationem causae ipsius naturae siue totius naturae siue huius modo partis illius , causalitatem eius per
quibus illa suprema causa benefacere posset; repugnabis eonis ditioni, cui ratio hominis ipsum eius ardentissimum selieitatis desideriuin subiicit nimirum conuenientiam cum propria ipsius legislatione morali interna . Id quod probat: felicitatem tantummodo sinem hypotheticum, proinde hominem, duntaxat qua naturam moralem, scopum creationis esse posse; quodve eo statum illius spectet, felicitatem solum ut consequens, pro modo eo liuenientiae cum fine illo, ut fine exsistetitiae, eoa- iunctam videri.
495쪽
FACULTATIS IUDICANDI TE LEOLOGICAE. 463
intelligentiam in sese collibetitis; quo quidem diiudicandi
principio, in enodandis naturae rebus rerumque Origine
explicanda nihilo longius proficimus, sed tamen quidam in
naturam prospectus aperitur, ut conceptum sorte naturae originariae alias tam infecundum queamus adcuratius
Atqui adfirmo, playscotheolo3iam, ut maxime CX- colatur, nobis nihil quidpiam poste de scopo creationis aperire; siquidem ea ne quaestionem quidem illius attingi nEa ergo de conceptu quidem causae mundi intelligentis, ut conceptu pro natura facultatis cognoscendi nostrae soluin subiccstiue utili atque idoneo possibilitatis rerum, quas nobis pollanius ex finibus cogitando in I mare, rationem reddere, sed conceptum istum neque theo retico respe stu nec praelico ulterius determinare; illiusque conatus finem haud adsequitur, theologiae constituendae, verum etiamnum manet teleologia playsica: quoniam relatio finalis in ea semper modo ut in natura hypothetica spectatur speetarique debet; proinde finem, in quem natura ipsa exstat cuius ratio extra naturam 'quaerenda est , ne quaeri quidem pot- cst, ex cuius nillil Ominus idea determinata conceptus deteriminatus causae mundi in tolligentis illius, proinde possibili-' tas theologiae pendet. Quem res in mundo sibi inuicem usum praestent; quam utilitatem varietas in rc quadam huic ipsi rei adferat; quomodo adeo sit, cur sumatur, nihil in mundo frustra esse ac temere, sed cuncta ad quidpiam in natura, possita conditione ut certae res quaedam sui fines) exstarciit, conducere, in quo proinde iudicandi facultati nullum aliud principium postibilitatis rei ci ad teleologice iudicandum
propositae ratio nostra suppeditat, quam decretum, n3echani sinum naturae subordinandi architecionicae auctoris mundi intelligentis: haec oliuita contemplatio mundi teliologica optime praeflet et ad shmmam admirationem. Quoniam vero data, proinde principia illius conceptus de causit
mundi i litelligente ut summi artificis determ. amici solum empirica sunt; iis non potest ad ullas propi ietates ulterivi
496쪽
concludi', quam quas experientia nobis in esse nis illius manifestat: quae, cum numquam queat uniuertara naturam ut sellema complecti, saepeti umero ut videtur conceptum illum argumentaque secuna inuicem pugnantia offendere debet, numquam' vero, etiamsJ totum systema. quatenus illud solam attingit inaturam, empirice perlustrare possemus, nosmet supra naturam, ad ipsum illius exsistentiae finem possumus, eoque conceptum intelligentiae illius
Quodsi quaestionem, de qua soluenda physicotheologia curat, deminuas, solutio illius 1 fellis videtur. Si
enim conceptum naturae dirΠvas in una quaque re intelligente, quam cogitamu4, perdM, quarum una pluresue fuerint, quae inultas et permagnas, sed liaud fere omnes proprietates habet, i ad constituendam naturam cum fine, qui esse possiit, maximo conueniet item omnino necessarias et aut si pro nihilo putes, in theoria quadam desectu iri eorum, quae argumenta ericiunt, per additamenta arbitraria resi cire ac supplere, etsi, ubi est, cur multam persectionem
sumas et quid est multum nobis l) ibi te iure posse
quae ess queat, supponere existimes; tum teleologia physica maxime sibi vindicat gloriam, theologiae constatuendae. Cum autem ponubatur, ut doceamus quid tandem nos impellat nobisque potestatem iaciat illius iupplementi; tum in principiis usus illeo retici rationis qui simpliciter praecipit, ut in enodanda re sub experientiam subiecta huic non plures proprietates attribuamus, quam data adsint empirica possibilitatis illius . Dustra rationem nos excusandi anquiremus. Adcuratiori exploratione Videremus, Proprie ideam naturae summae, in longe diuerso rationis viii positam in practico , in nobis ex anticipatione sundamento esse, quae nos impellit, ut imperfectam teleologiae physicae repraesentationem, de causa prima in originaria finium in natura, usque ad conceptum naturae diuinae si1'pleamus; neque salso Opinaremur, ideam istam, cini eaque theologiam, per usum rationis theo reticum cognitionis mundi pitysicae nos perfecisse, multo minus 1 ealitatem illius
497쪽
FACULTATIS IVDICANDI TELEOLOGICAE. 46s
Veteribus haud ita verti vitio potest, cum deos suos, artim secundum iacultatem, partim quoad fines volunt isque, admodum multifariam diuersos, omnos vero, vel e excepto quidem eorum principe, sena per adhuc humano
iore circumscriptos cogitarunt. Cum enim constitutio. em Cur inque rerum in natura contemplarentur; satis quiem sibi caulae esse videbant, quare quiddam potius quam
techanismum pro causa earum sumerent, finesque certa- uiri causarum superarum , quas non nisi supra humanasogitare poterant sub opere huius mundi mechanico suspiarentur. Quia vero bonum malumque, conuenientiami in conuenientiam, certe ex nolim quidem perspicientia, di nodum mixta reperiebant, neque sibi poterant conce-ere, ut tamen secreto sumerent fines sapientes et salubresandamento positos, quorum tamen haud videbant argu-aentum, in usum ideae arbitrariae auctoris cuiusdam sumae perfecti; vix aliter eorum de caula mundi suprema seri adicium poterat, quatenus quippe in ratione ex normialieo retice utenda sibi prorsus cunilabant. Λlii, qui qua hysici simul esse theologi vellent, putabant eo rationem Atiari, quod unitati absolutae prouiderent principii rerum saturae, quam ratio postulat, interuentu ideae de natura, ii qua, ut uni solique substantiae, illae cunctae tantum. nodo determinationes essent inhaerentes: quae substantia laud quidem per intelligentiam, causa mundi esset, in qua
amen, ut se Siecto, omnis rerum mundanarum intelligenia inueniretur; natura proinde, quod haud quidem quid.,iain ex finibus produceret, in qua VPro tamen omnes reS, ,ropter unitatem subiecti, cuiuS eae merae determinationesunt, etiam sine sine consilioque necessario debebant ad senuicem conuenienter referri. Si idealismum causarum inalium introduxere: propterea quod unitatem tam dissi- ulter aperiendam copiae substantiarum conuententer con- unctarum, pro dependentia causali ab vvnia in dependen- iam inhaerentiae in Diur conuerterent; quod systema post-aae, a parte rurum mundanarum inhaerentium spectatum,1t pauthrai tuus, ex parte vero subiecti solius subsistentis. . t entis Originarii, setius)vt Spiris metu, non tam quaestio
498쪽
nem de causa prima formae finalis naturae enodauit, quam eam potius vanam atque inanem declarauit, idcirco quia conceptus posterior, omni realitate sua priuatus sola caluuini a redderetur conceptus uniuersalis ontologici de ente in genere. Igitur ex lirincipiis usis rationis selum theo reticis quibus solum pliysicotticologia nititur), cCnceptus dei, ad teleologicain nostiam naturae diiudicationem idoneus numquam potest elici. Aut enim uniuersam teleologiam pro sola illusione declaramus facultatis iudicandi in colligatione causarum rerum diiudicanda, ad unumnue principium mechanismi naturae confugimus, quae, propior Vm'tatem sebstantiae, cuius nihil nisi varictas 1it determinationum illius, uniuei salein ad lines relationem nobis videatur ni inere; aut, si pro hoc catinuum snalium ideatisino. decreto realisini huius peculiaris generis causalitatis adhaerere volumus, siue multa entia originaria intelligentia siue modo unum, sitibus naturae stibilemamus: sinul- atque ad constituendum conceptum illius nulla nisi principia empirica, a vero ac reali nexu finali in inundo de. sumta, in promtu sint, partim contra discrepantiam, quam natura respectu unitatis finalis in multis exemplis proponit nullam medelam reperire possumus, partim Ver concertum vitius caul te intelligentis, uti eum, per solam experient K in adiuti es scimus, numquam villi cuipiam, quo Maodo cumque sit, theo retice vel pracstico utili satis determinate, inde deducere. Teleologia physica nos quidem impellit, ut theologiam quaeramus; ve in ea nullam potest pmducere, quousque naturam per experientiam anuelligemus, nexuiquesnali in ea aperto, per ideas rationis quae ad quaestiones physicas esse theo reticae debent) succurramus. id iuuat iure quaerere, uniuerss hi3ce constitutionibus institutisque intelligentiam nobis immensain fundamento posuisse, eamque ex finibus hunc mundum ordinantem sieissey si natura nullam nobis scopum aperit, nec umquam aperire potest, sitie quo nullium nobis communem relationis punctum con-
499쪽
FACvLTATIS IUDICANDI TELEOLOGICAE. 46r
cipere possvinus omnium istorum finium naturae, nullumque idoneum principium . teleologicum, partim ut fines cultistos in systemate cognoscamus, partim ut de intelligentia suprema, Vt causa eiusmodi naturae, cogitationem nobis
inserinumus, quae esse pro norma queat facultatis iudicanditiostrae super ea reflectentis. Tum quidem intelligentiam terimitam haberem finium dispersorum ; sed nullam sapientiam scopi, qui tamen proprie debet rationem illius dete minandi continere. Verum deficiente scopo, quem solum potest ratio pura ex anticipatione suppeditare, quoniam omnes in mundo fines empirice sunt hypothetici, nihilquo nisi quod ad hoc, ut finem fortuitum, non vero quod simpliciter absoluteque bonum sit, continere possunt, et qui memet solus doceret: quas proprietates, quem gradum,
quamque relationem supremae causae naturae cogitare debeam, ad hanc ut syllema teleologicum diiudicandam; quo modo, et quo iure licebit, ut conceptum admodum et rcumscriptum de intelligentia illa Originaria, quem in exigua mundi cognitione mea fundare possum, de potentia huiusce naturae primae ideas suas ad effectum producendi, de voluntate eius id faciendi et sic porro pro lubitu
dilatem, et usque ad ideam naturae omnium sapientissimae
infinitae suppleam y Quod quidem, si effiei theo retice deberet, in me ipso omni scientiam supponeret, ad fines naturae ui toto contextu nexuque perspiciendos, et insuper omnia, quae esse possunt, alia consilia cogitanda, quibuscum Comparatum praesens ut optimum iure foret diiudicandum. Namque sine hac persecta absolutaque esseeli notitia, nequeo ad ullum determinatum causae supremae conceptum, qui non nisi in conceptu inveniri pothil iiitelligentiae omni respectu infinitae, nimirum in conceptu dei, concludere, ac theologiae sundamentulat constituere.
Igitur in teleologia physica, quoad eius seri potest, ampli scanda, ex principio supra laudato, sane quidem
dicere possumu,: nos, pro natura priticipiisque saeuitatis cognoscendi nostrae, naturam in institutis suis, quae nobis limotuerunt, finalibus, non possiunus nisi ut productum
500쪽
eogitare intelligentiae, cui haec subiecta videatur. An vero haec intelligentia iii toto illius eoque producendo praeterea scopum quemdam sibi propositum tribuerit initum situs non seret in natura mundi sensibilis : id quidem perscrutatio naturae theo retica numquam potest nobis aperire; verum, in uniuersa illius notitia A in medio reli inqui tur, utrum caula illa supretna omnino ex scopo quodaen an potius per intelligentiam a sola necessitate naturae sitae ad certas quasdam producendas formas determinatam secundum analogiam eius quod in bestiis instities uni technicum dicimus , ratio illius originaria sit: ita ut haud necesse sit ei propterea quoque solum sapientiam, multo minus suum. mam et cum omnibus aliis ad persectionem producti itecelsariis proprietatibus coniunctam sapientiam, attribui. Qu:mobrem physico theologia, teleologia phvsca male intellecta, tantummodo ut propaede Utica ad theologiam utilis ell, et non niti accedente principio alio quo dam, quo ea niti possit, non vero per se ipsa, uti nomen declarat, , ad hunc finem idonea.
Sententia est, aqua vel intelligentia communis non potest se continere, cum de ex silentia rerum in mundo, ipsiusque mundi exsilientia meditatur: nimirum Omne illaS res creatas varias, quantacumque illarum artificiosa structura, quamque varius nexus ad se inuicem relatarum
suerit, quid y qi od totum tot illarum s3 stematum, quὸς salse mundos vocamus, frustra exilituras fore, nisi homi nes naturae rationales generatim) in iis essent; videlicet sne homine, totam rerum uniuerlitatem solum desertius, frustraque et sine scopo. Nee vero is seopus est proptς sacultatem cognoscendi suam rationem theo reticam , Visere ullus quispiam adsit, qui possit mundum toni bim Etenim, ipsa mundi contemplatio inninmmodo prςtivm